Δημοσθένης Μιχόπουλος
Ὁ Νεοελληνικὸς Διαφωτισμὸς παρουσιάζεται συνήθως μέσα ἀπὸ τὸ δικό του ἑρμηνευτικὸ σχήμα: ἕνας λαὸς βυθισμένος στὴν ἀμάθεια συναντᾷ τὰ «φῶτα» τῆς Εὐρώπης, ἀνακαλύπτει τὸν ὀρθὸ λόγο, τὴν ἐπιστήμη καὶ τὴν πρόοδο καὶ ἀρχίζει νὰ γίνεται νεωτερικός.
Ἂν ὅμως κοιτάξουμε τὴν ἐποχὴ ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ ἴδιου τοῦ Γένους, τὸ γεγονὸς φαίνεται διαφορετικά. Ὁ ἑλληνικὸς κόσμος δὲν περίμενε τὸν 18ο αἰῶνα γιὰ νὰ γνωρίσει τὸν λόγο. Ἦταν ὁ κληρονόμος μιᾶς παράδοσης ποὺ εἶχε γεννήσει τὴ φιλοσοφία καὶ εἶχε διαλεχθεῖ ἐπὶ αἰῶνες μὲ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γραμματεία.
Διέθετε σχολεῖα, λόγους, μοναστήρια, βιβλιοθήκες καὶ μία ζωντανὴ ἐκκλησιαστικὴ καὶ κοινοτικὴ συγκρότηση.
Ἑπομένως, τὸ καινούργιο δὲν ἦταν ὁ λόγος.
Οὔτε ἡ γνώση.
Οὔτε ἡ παιδεία.
Τὸ καινούργιο ἦταν ὅτι ἕνα μέρος τῆς ἑλληνικῆς λογιότητας ἄρχισε νὰ βλέπει τὴ νεότερη Εὐρώπη ὄχι μόνο ὡς τόπο ἀπὸ τὸν ὁποῖο μποροῦσε νὰ προσλάβει ἐπιστημονικὲς γνώσεις, ἀλλὰ ὡς πρότυπο γιὰ τὴν ἀναγέννηση τοῦ ἴδιου τοῦ Γένους.
Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικὴ τομή.
Μέσα ἀπὸ τὰ ἐμπορικὰ καὶ παροικιακὰ δίκτυα κυκλοφοροῦν βιβλία, μεταφράσεις, νέες ἐπιστημονικὲς θεωρίες, ἀλλὰ καὶ νέες ἀντιλήψεις γιὰ τὸν ἄνθρωπο, τὴν κοινωνία, τὴ θρησκεία καὶ τὴν πολιτική.
Ἡ μεταφορὰ γνώσεως ἀρχίζει νὰ συνοδεύεται ἀπὸ μεταφορὰ κριτηρίων.
Καὶ τότε συμβαίνει κάτι βαθύτερο: ἕνα μέρος τῶν λογίων ἀρχίζει νὰ κοιτάζει τὸ Γένος μὲ τὰ μάτια τῆς Εὐρώπης.
Ἡ ὀρθόδοξη παράδοση μπορεῖ πλέον νὰ ἐμφανίζεται ὡς κατάλοιπο ποὺ χρειάζεται διόρθωση. Ἡ Ρωμηοσύνη μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ἱστορικὴ παραμόρφωση ἀνάμεσα στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα καὶ στὴ νεότερη Εὐρώπη. Καὶ ἡ ἀναγέννηση μπορεῖ νὰ νοηθεῖ ὡς ἐπιστροφὴ στὴν ἀρχαιότητα διὰ τῆς εὐρωπαϊκῆς νεωτερικότητας.
Αὐτὴ ἡ κατεύθυνση θὰ βρεῖ ἀργότερα μία ἀπὸ τὶς καθαρότερες ἐκφράσεις της στὸν Ἀδαμάντιο Κοραῆ.
Ὅμως τὴν ἴδια ἀκριβῶς ἐποχὴ συμβαίνει κάτι ποὺ ἡ συνηθισμένη ἀφήγηση δυσκολεύεται νὰ χωρέσει.
Ἐμφανίζονται οἱ Κολλυβάδες Πατέρες.
Καὶ οἱ Κολλυβάδες δὲν εἶναι ἕνα κίνημα «ἀντίδρασης στὴν πρόοδο». Εἶναι κίνημα ἀναγεννήσεως. Ἐπιστρέφουν στὴν πατερικὴ παράδοση, στὴ συχνὴ Θεία Κοινωνία, στὴν ἄσκηση, στὴ νοερὰ προσευχή, στὴ λειτουργικὴ ζωή.
Ὁ Ἅγιος Μακάριος Νοταρᾶς καὶ ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης συγκροτοῦν τὴ Φιλοκαλία, ποὺ τυπώνεται στὴ Βενετία τὸ 1782.
Ἄρα ὁ 18ος αἰώνας δὲν μᾶς παρουσιάζει ἕναν «σκοτεινὸ» ἑλληνικὸ κόσμο ἀπέναντι σὲ μία «φωτισμένη» Εὐρώπη.
Μᾶς παρουσιάζει δύο διαφορετικὲς προτάσεις ἀναγεννήσεως.
Ἡ μία ἀναζητεῖ ὅλο καὶ περισσότερο τὸ μέτρο στὴ νεότερη Εὐρώπη.
Ἡ ἄλλη σκάβει βαθύτερα στὶς πηγὲς τοῦ ἴδιου τοῦ Γένους.
Τὸ μεγάλο ἐρώτημα, λοιπόν, δὲν ἦταν:
«Θὰ προχωρήσουμε ἢ θὰ μείνουμε πίσω;»
Ἦταν: «Μὲ ποιὸ μέτρο θὰ ἀναγεννηθοῦμε;»
Καὶ αὐτὸ τὸ ἐρώτημα δὲν τελείωσε τὸν 18ο αἰῶνα.
Ἀκολουθεῖ τὸν Ἑλληνισμὸ μέχρι σήμερα.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.