Ο Οριενταλισμός, οι σιωπές της ιστορίας …και ο Παπαδιαμάντης

από Αντώνης Σμυρναίος

Στα 1978 ο Αμερικανοπαλαιστίνιος διανοητής Έντουαρντ Σαΐντ δημοσίευσε το εμβληματικό έκτοτε βιβλίο του Οριενταλισμός, καταδικάζοντας με αυτό την δυτικοκεντρική αντίληψη του 18ου και του 19ου αιώνα για τις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Βόρειας Αφρικής. Αυτές εκλήφθηκαν συλλήβδην ως στατικές, παθητικές, ανοργάνωτες και οπισθοδρομικές, σε αντίθεση με τις δυτικές κοινωνίες που εκλαμβάνονταν εκ προοιμίου ως ανεπτυγμένες και προοδευτικές, λογικές και ευέλικτες. Ο Οριενταλισμός αυτός αποτελούσε ουσιαστικά «ένα εργαλείο δυτικής προβολής και θέλησης για τη διακυβέρνηση της Ανατολής», επακόλουθο της διαρκούς ισχυο-θηρίας των δυτικών, η οποία εκφραζόταν όχι μόνο πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά αλλά πλέον και πολιτιστικά, επιβάλλοντας έτσι πάνω της το Βάρος του Λευκού Ανθρώπου, όπως υπερηφανευόταν ο Ρ. Κίπλιγκ.

Βεβαίως, ήδη οι έννοιες του πολιτιστικού ιμπεριαλισμού και της πνευματικής και διανοητικής αποικιοκρατίας στις οποίες αναφερόταν είχαν ήδη επεξεργαστεί και από άλλους διανοητές, όπως ήταν ο Αντόνιο Γκράμσι και ο Μισέλ Φουκώ. Αλλά ο Σαΐντ τις κρυστάλλωσε ακόμη περισσότερο, επικρίνοντας μάλιστα, όχι μόνο τους δυτικούς οριενταλιστές, αλλά και τους επίδοξους κλώνους τους, τις αραβικές δηλαδή ελίτ, οι οποίες λειτουργούσαν μέσα σε μια ατμόσφαιρα «αυτο-οριενταλισμού». Αυτές δηλαδή οι ελίτ με τους «οργανικούς τους διανοουμένους» είχαν εσωτερικεύσει και ουσιαστικοποιήσει τη ρομαντική εκδοχή των αλλοδαπών οριενταλιστών για την αμείλικτη αναγκαιότητα ενός αναπόδραστα βίαιου και άμεσου εκσυγχρονισμού των υπανάπτυκτων κοινωνιών τους, όντας μάλιστα απόλυτα βέβαιοι ότι ο δυτικός κόσμος που εισέβαλλε απρόσκλητα σε αυτές ανήκε ανέκαθεν στη «σωστή μεριά της ιστορίας».

Θηρευτές μιας επιστήμης συμπλεγματικής: Η ελληνική εκπαίδευση στον διεθνή παιδαγωγικό αστερισμό

από Αντώνης Σμυρναίος

-12 Νοεμβρίου 2025

Κάθε διερεύνηση της «ανακοπτόμενης» σχέσης μεταξύ παιδαγωγικής επιστήμης και εκπαίδευσης, όσον αφορά την περίπτωση ειδικά του ελληνικού σχολικού θεσμού, δεν αφίσταται προφανώς από τη βεβαιότητα ότι η ελληνική εκπαίδευση στη διάρκεια των δυο τελευταίων αιώνων δεν κατόρθωσε, για διάφορους λόγους, να σταθεί στο ύψος που απαιτούσε η εξέλιξη και ωρίμανση της διεθνούς παιδαγωγικής επιστήμης. Αναδεικνύει συνεπώς τη δημαρική «μελαγχολία μιας μεταρρύθμισης που δεν έγινε».[1] Πιάνοντας το νήμα αυτής της διερεύνησης αλλά από την άλλη μεριά, θα προσπαθήσουμε να την εξετάσουμε εδώ, προσδιορίζοντας όμως από την αρχή την ίδια την παιδαγωγική επιστήμη, ελληνική αλλά και αλλοδαπή, ως συμπλεγματική, ως πάσχουσα δηλαδή από σύμπλεγμα κατωτερότητας απέναντι στις θετικές/τεχνολογικές επιστήμες και όχι μόνο.

Για να κατανοήσουμε την προβληματική μιας τέτοιας απόφανσης, θα ξεκινήσουμε με τον Jacques Lacan, ο οποίος, επεξεργαζόμενος μια έννοια του Hegel, διαμέσου του A. Kojève[2], θα αποτυπώσει κάποτε τη θεμελιώδη σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους και τις επιθυμίες τους, δηλαδή τις κινητήριες δυνάμεις του είναι τους, γράφοντας ότι «η επιθυμία του ανθρώπου είναι η επιθυμία του Άλλου».[3] Αυτό σημαίνει πρώτον ότι η επιθυμία συνιστά μια έλλειψη, δεύτερον ότι είναι ουσιαστικά μια επιθυμία για αναγνώριση από τον «Άλλο» και τρίτον ότι η επιθυμία κατευθύνεται προς αυτό που υποθέτουμε ότι επιθυμεί ο Άλλος, δηλαδή αυτό που θεωρούμε ότι λείπει από τον Άλλο[4].

π. Ν. Λουδοβίκος: O μόνος Ευρωπαϊκός λαός που έχει αρνηθεί τον εαυτό του

🎬 Ενότητες:

  00:00 Έναρξη

  02:30 Iστοριογραφία και Ιδεολογία

  06:18 Mεταφυσική Φαντασία 

07:30 Ο ύπνος της απόλυτης βεβαιότητας 

11:22 Ιστορική Αποδόμηση και θεωρία υποαναάπτυξης

  17:26 Αδιερώτητη Ιστοριογραφία και ο Στέλιος Ράμφος 

22:16 Ο σκοπός της ιστορίας 

25:55 Άνθρωπο Μπιζέλια  

• π. Ν. Λουδοβίκος: Η εθελούσια μετάλλα... 27:00 Πως διδάσκονται τα θρησκευτικά στο Cambirdge 30:53 Η λειτουργία του μύθου και ο Λακάν

 Aπό την παρουσίαση του βιβλίου "Ιστορούμεν δι’ εμπιστοσύνης" η εμπιστοσύνη ως ιστοριογραφική μεταβλητή του Αντώνη Λ. Σμυρναίου που έγινε στην Θεσαλονίκη τον Οκτώβριο του 2024. 

Για το βιβλίο μίλησαν: 

– πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Λουδοβίκος, Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων 

– Μαρία Βλαχάκη, Δρ. Ιστορίας και Ιστορικής Εκπαίδευσης

 – και ο συγγραφέας του βιβλίου Αντώνης Λ. Σμυρναίος, Καθηγητής Νεοελληνικής Ιστορίας, Ιστορίας της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης και Διδακτικής της Ιστορίας

Περί Εθνικών μύθων… και άλλων μυθολογιών

από

 Αντώνης  Σμυρναίος

 -

23 Μαρτίου 2021

11

1410

Μέλος ανεκτίμητο μιας εθνικής ταυτότητας είναι οι λεγόμενοι «εθνικοί μύθοι», δηλαδή οι σύντονες αφηγήσεις λογίων συνήθως ανδρών του παρελθόντος, οι οποίες οικοδόμησαν την έννοια της εθνικής ταυτότητας ως διαχρονικού ιδιώματος. Κι είναι γνωστό ότι μια ηγεμονική σήμερα ακαδημαϊκή και δημοσιογραφική γραφή καταφέρεται συστηματικά εναντίον της, χρησιμοποιώντας ευρύτατα την απαξίωση αυτών των μύθων. Επισείοντας μάλιστα τη σημαία του σολωμικού προτάγματος  ότι «το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές», ισχυρίζεται ότι έχει πλέον απεμπλακεί από αντι-επιστημονικά σχήματα ερμηνειών, κατηχώντας με τη σειρά της συστηματικά την εκπαιδευτική και όχι μόνο κοινότητα στα υποτιθέμενα θέσφατα της ιστοριογραφικής επιστήμης, που ευνοούν, το λιγότερο, έναν «νέο πατριωτισμό», μακριά από «νατιβιστικές» προκαταλήψεις…

Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με την ανασκευή της απαξίωσης αυτών των μύθων, αλλά θα στρέψουμε την προσοχή μας σε μια αποσιωπημένη διάσταση του ζητήματος, που αποτελεί και το θεωρητικό του υπόβαθρο: τον υποχρεωτικά ανθρώπινο χαρακτήρα της μυθοπλασίας και τη θετικιστική ιστοριογραφική αντίληψη που εμφιλοχωρεί πίσω από την προγραμματική άρνησή της.

1. Όταν κατά το 19ο αιώνα αποφάσισαν οι ιστορικοί ότι η ιστοριογραφία πρέπει επιτέλους να περιβληθεί την τήβεννο μιας επιστημονικής «πειθαρχίας» (discipline), το πλέον πρόσφορο παράδειγμα που είχαν ήταν αυτό των φυσικών επιστημών που άρχιζε με τα συναρπαστικά τότε επιτεύγματά του να επιβάλλεται στις συνειδήσεις, αλλά και στο ίδιο το ασυνείδητο των ανθρώπων. Η εποχή του ατμού και του ηλεκτρισμού «γέννησε» μια θετικιστική ιστοριογραφία, η οποία ήταν βέβαιη ότι, αν μελετούσε εξαντλητικά τις ιστορικές πηγές και αν ευφυώς τις συνέδεε, θα μπορούσε να αποτυπώσει τα έργα του παρελθόντος «όπως πραγματικά συνέβησαν» («wie es eigentlich gewesen», κατά τη διάσημη έκφραση του Leopold von Ranke). Αυτή η αντίληψη περί της άκρως εφικτής δυνατότητας να υπάρξει αντικειμενικότητα και απροσωποληψία στην ιστοριογραφία άρχισε να αμφισβητείται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, παρ’ όλα αυτά παραμένει μέχρι σήμερα για τους ιστορικούς «το ευγενές όνειρό» τους (P. Novick), αν και είναι «ένας διάσημος κόμβος» (E. Carr).

Περί Εθνικών μύθων… και άλλων μυθολογιών

από

 Αντώνης  Σμυρναίος

 -

23 Μαρτίου 2021

11

1410

Μέλος ανεκτίμητο μιας εθνικής ταυτότητας είναι οι λεγόμενοι «εθνικοί μύθοι», δηλαδή οι σύντονες αφηγήσεις λογίων συνήθως ανδρών του παρελθόντος, οι οποίες οικοδόμησαν την έννοια της εθνικής ταυτότητας ως διαχρονικού ιδιώματος. Κι είναι γνωστό ότι μια ηγεμονική σήμερα ακαδημαϊκή και δημοσιογραφική γραφή καταφέρεται συστηματικά εναντίον της, χρησιμοποιώντας ευρύτατα την απαξίωση αυτών των μύθων. Επισείοντας μάλιστα τη σημαία του σολωμικού προτάγματος  ότι «το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές», ισχυρίζεται ότι έχει πλέον απεμπλακεί από αντι-επιστημονικά σχήματα ερμηνειών, κατηχώντας με τη σειρά της συστηματικά την εκπαιδευτική και όχι μόνο κοινότητα στα υποτιθέμενα θέσφατα της ιστοριογραφικής επιστήμης, που ευνοούν, το λιγότερο, έναν «νέο πατριωτισμό», μακριά από «νατιβιστικές» προκαταλήψεις…

Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με την ανασκευή της απαξίωσης αυτών των μύθων, αλλά θα στρέψουμε την προσοχή μας σε μια αποσιωπημένη διάσταση του ζητήματος, που αποτελεί και το θεωρητικό του υπόβαθρο: τον υποχρεωτικά ανθρώπινο χαρακτήρα της μυθοπλασίας και τη θετικιστική ιστοριογραφική αντίληψη που εμφιλοχωρεί πίσω από την προγραμματική άρνησή της.

1. Όταν κατά το 19ο αιώνα αποφάσισαν οι ιστορικοί ότι η ιστοριογραφία πρέπει επιτέλους να περιβληθεί την τήβεννο μιας επιστημονικής «πειθαρχίας» (discipline), το πλέον πρόσφορο παράδειγμα που είχαν ήταν αυτό των φυσικών επιστημών που άρχιζε με τα συναρπαστικά τότε επιτεύγματά του να επιβάλλεται στις συνειδήσεις, αλλά και στο ίδιο το ασυνείδητο των ανθρώπων. Η εποχή του ατμού και του ηλεκτρισμού «γέννησε» μια θετικιστική ιστοριογραφία, η οποία ήταν βέβαιη ότι, αν μελετούσε εξαντλητικά τις ιστορικές πηγές και αν ευφυώς τις συνέδεε, θα μπορούσε να αποτυπώσει τα έργα του παρελθόντος «όπως πραγματικά συνέβησαν» («wie es eigentlich gewesen», κατά τη διάσημη έκφραση του Leopold von Ranke). Αυτή η αντίληψη περί της άκρως εφικτής δυνατότητας να υπάρξει αντικειμενικότητα και απροσωποληψία στην ιστοριογραφία άρχισε να αμφισβητείται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, παρ’ όλα αυτά παραμένει μέχρι σήμερα για τους ιστορικούς «το ευγενές όνειρό» τους (P. Novick), αν και είναι «ένας διάσημος κόμβος» (E. Carr).

«Ειλικρινισμός»: η σύγχρονη παθολογία της αυτο-λατρείας

                  Με αφορμή μια πρόσφατη έκρηξη ειλικρίνειας…

από

 Αντώνης  Σμυρναίος

 -

Τις τελευταίες, μετανεωτερικές δεκαετίες ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η εξαιρετική αυτο-πλειοδοσία στην ειλικρίνεια και την αυθεντικότητα, την οποία συνεχώς καλλιεργούν και επαυξάνουν εκπρόσωποι του ποικίλου life-style, διανοούμενοι, δημοσιογράφοι, πολιτικοί ή ιερωμένοι, ενταγμένοι αυτοβούλως και ευφροσύνως στη συνήθη εργολαβία του λόγου, τον εργαλειακό βιοπορισμό του (δια)κηρύττειν. Τόση είναι η, ευκαίρως-ακαίρως, καταγγελία της ανειλικρίνειας των άλλων (πάντοτε…), ώστε οι παραπάνω μοιάζει να πιστεύουν ότι οι εποχές διακρίνονται σε εκείνες της ανειλικρίνειας, της υποκρισίας και του φαρισαϊσμού και σε εκείνες της βαθιάς, ανεπιτήδευτης και άσπιλης ειλικρίνειας. Τα διάσημα βεβαίως αυτής της τελευταίας απονέμονται από αυτούς αυτοδικαίως στη δική μας εποχή κι ακριβέστερα στο λόγο που εκπέμπουν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι, ακολουθώντας ενσυνείδητα την πάγια, γραμμική, Wiggish αντίληψη της ιστορίας, που θέλει να κυλά ταχύτατα και λυτρωτικά από τον πολυειδή πρωτογονισμό του παρελθόντος στη υπερ-ραφινάτη διαγωγή παρόντος και μέλλοντος.

Το φαινόμενο έχει πάρει πλέον ιλιγγιώδεις διαστάσεις. Όλοι αυτοί, ως συντευξιαζόμενοι ή (ιερο)κήρυκες, διατείνονται πως δεν μπορούν πια να υποφέρουν την υποκρισία, τη διπλοπροσωπία και τον ιησουιτισμό του κοντινού ή μακρινού περιβάλλοντός τους, τα οποία αντιπαραβάλλουν στη διακηρυγμένη ή μόλις υποκρυπτόμενη ειλικρίνεια, ευθύτητα και τιμιότητα του εαυτού τους. Όταν μάλιστα ρωτιούνται ποιο πράγμα απεχθάνονται περισσότερο στη ζωή, έχουν έτοιμη την απάντηση: εξάπαντος την υποκρισία! Ίσως θα μπορούσαν να επιβιώσουν μισούμενοι ή λοιδορούμενοι, αλλά μηδέποτε υποκείμενοι στη «δολιότητα» των άλλων…

Γιατί άραγε αυτή η σύγχρονη έκρηξη του «ειλικρινισμού»; Πού βρέθηκε και πώς συσσωρεύτηκε τόση δυναμική αν-υποκρισία στη διάφανη εποχή μας; Πώς γίνεται και οι διαθέσεις, οι προθέσεις και οι ενέργειες των ανθρώπων, των συγκεκριμένων βεβαίως ανθρώπων, να δείχνουν ότι αντανακλούν τόση καθαρότητα, τόση ανιδιοτέλεια, τόση διαύγεια, ιδιότητες συνοψισμένες κάτω από τη θελκτική προσηγορία της ειλικρίνειας; Τι κρύβεται κάτω από αυτή την τόσο διευρυμένη διαπόμπευση της υποκρισίας και του δόλου; Και πώς άραγε κατορθώνουν να ιχνηλατούν την υποκρισία σε όλους τους άλλους, παρεκτός του εαυτού τους; Ποιο είναι, τέλος, το μυστήριο της παρρησίας τους;