Συνέχεια από
Τρίτη 14. Ιουλίου 2026Γιατί η ανθρωπότητα πρέπει να ανακαλύψει ξανά την τέχνη της χάραξης συνόρων
Frank Furedi
Πρόλογος του Andrea Zhok
1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η σημασία των συνόρων
Η διαίρεση του χώρου σε διακριτές επικράτειες και η οριοθέτησή τους μέσω συμβολικών σημείων υπήρξε αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης εξελίξεως. Οι προσπάθειες αυτές ανάγονται πιθανότατα στην εποχή κατά την οποία οι πρώτες σουμεριακές πόλεις οχυρώθηκαν με τείχη.¹⁴ Πράγματι, ο Frye υποστηρίζει ότι υπάρχει μια «σχεδόν καθολική συσχέτιση μεταξύ πολιτισμού και τειχών»¹⁵ και ότι οι «δημιουργοί των πρώτων πολιτισμών κατάγονταν από γενεές οικοδόμων τειχών».¹⁶ Τα τείχη και τα όρια κατασκευάζονταν επειδή πιστευόταν ότι παρείχαν στους κατοίκους των αστικών πολιτισμών ασφάλεια και ειρήνη. Οριοθετούσαν έναν χώρο μέσα στον οποίο μπορούσαν να αναπτυχθούν η εμπορική και η πνευματική ζωή. Η ύπαρξη περιτειχισμένων και περιφραγμένων χώρων ταφής σε πολυάριθμες νομαδικές κοινότητες δείχνει ότι η ανθρώπινη παρόρμηση να χαράσσει γραμμές δεν περιορίζεται στους μόνιμους οικισμούς ή στα αστικά περιβάλλοντα.¹⁷
Ακριβώς επειδή η οριοθέτηση των φυσικών χώρων αποτελούσε ανθρώπινο επίτευγμα, είχε σημαντικό νόημα για τους ανθρώπους. Τα ορόσημα των συνόρων και τα χωρικά όρια περιβάλλονταν συχνά με μοναδική πνευματική σημασία. Σχεδόν κάθε κοινωνία διαθέτει όρια τα οποία οριοθετούν και προστατεύουν ιερούς τόπους. Αυτός ο διαχωρισμός των πνευματικών και θρησκευτικών συμβόλων, όπως ενός ιερού τόπου, διέκρινε το κοσμικό από το ιερό και προσέδιδε επίσης ηθική σημασία στις χωρικές διαιρέσεις.
Η οριοθέτηση του χώρου και η τάση χαράξεως γραμμών εκφράζουν την ανθρώπινη ανάγκη για σημεία αναφοράς και προσανατολισμό. Οι υποστηρικτές της «ανοικτότητας» ή της «απουσίας συνόρων», οι οποίοι διάκεινται αρνητικά προς τα όρια, υποστηρίζουν μερικές φορές ότι η χάραξη γραμμών αποτελεί απλώς δυτική εμμονή και ότι η γραμμική συνείδηση είναι ξένη προς πολλές μη δυτικές κοινωνίες. Όπως επισημαίνει ο Tim Gold στη μελέτη του για την ιστορία των γραμμών:
«Οι ανθρωπολόγοι συνηθίζουν να επιμένουν ότι υπάρχει κάτι κατ’ ουσίαν γραμμικό στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη διέλευση της ιστορίας, των γενεών και του χρόνου. Είναι τόσο πεπεισμένοι γι’ αυτό, ώστε κάθε προσπάθεια να εντοπιστεί γραμμικότητα στη ζωή μη δυτικών λαών είναι πιθανό να απορριφθεί, στην καλύτερη περίπτωση, ως ελαφρώς εθνοκεντρική και, στη χειρότερη, ως συνενοχή στο εγχείρημα της αποικιακής κατοχής, μέσω του οποίου η Δύση επέβαλε τις γραμμές της στον υπόλοιπο κόσμο».¹⁸
Ωστόσο, η χάραξη γραμμών μπορεί να προσλάβει ποικίλες μορφές στους διαφορετικούς πολιτισμούς, και η αποικιοκρατία δεν υπήρξε «η επιβολή της γραμμικότητας σε έναν μη γραμμικό κόσμο, αλλά η επιβολή ενός είδους γραμμής επάνω σε ένα άλλο».¹⁹ Όπως παρατηρεί ο Gold, «ασφαλώς ισχύει ότι, από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν να μιλούν και να χειρονομούν, άρχισαν επίσης να δημιουργούν και να ακολουθούν γραμμές».²⁰
Το γεγονός ότι τα σύνορα και η χάραξη γραμμών θεωρούνται από πολλούς αφύσικο και δυνητικά ολέθριο επίτευγμα αποκαλύπτει πολύ περισσότερα για τις δικές τους πολιτισμικές στάσεις παρά για την ανθρώπινη κατάσταση. Το 1909, ο Γερμανός κοινωνιολόγος Georg Simmel μάς υπενθύμισε με εύγλωττο τρόπο την ανθρώπινη επιθυμία να χαράσσει σύνορα:
«Μόνο στην ανθρωπότητα, σε αντίθεση με τη φύση, έχει δοθεί το δικαίωμα να συνδέει και να διαχωρίζει, και μάλιστα με τον ιδιαίτερο τρόπο κατά τον οποίο η μία από αυτές τις δραστηριότητες αποτελεί πάντοτε την προϋπόθεση της άλλης».²¹