Η «Οδύσσεια» του Νόλαν σε έναν πολιτισμό σε τελική παρακμή - Ρομπέρτο Πεκκιόλι
Ένα στιγμιότυπο του μεταμοντέρνου κλίματος: η βεβήλωση ενός αριστουργήματος που του έχει αφαιρεθεί η επική, ποιητική, αρχέγονη δύναμη και η αρχετυπική του αξία
Ποιος ξέρει τι θα σκεφτόταν ο Όμηρος – ή όποιος έγραψε την "Οδύσσεια" – για την επιτυχία, τρεις χιλιετίες μετά το ποίημα, της κινηματογραφικής εκδοχής του Κρίστοφερ Νόλαν ενός από τα θεμελιώδη κείμενα του κλασικού και, στη συνέχεια, του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Έχει ήδη εισπράξει ένα δισεκατομμύριο δολάρια, μια πολύ επικερδής επιχείρηση. Ο ιταλικός Τύπος σπεύδει να υπενθυμίσει ότι η χολιγουντιανή υπερπαραγωγή ξεπέρασε στο box office το "Buen Camino" του Τσέκο Ζαλόνε. Αυτά είναι τα μόνα μέτρα σύγκρισης – ποσοτικά, εμπορικά, αριθμητικά – ενός πολιτισμού στα έσχατα, που αντιμετωπίζει την "Οδύσσεια" λίγο-πολύ σαν μια σειρά του Netflix, περιέργως τοποθετημένη σε ένα μακρινό παρελθόν, ανάμεσα στις ζεστές θάλασσες της Μεσογείου.
Ο Οδυσσέας δεν είναι παρά ένας πανούργος που επιστρέφει από την απάτη του Δούρειου Ίππου, με τον οποίο είχε νικήσει τους πολιορκημένους Τρώες, και δυσκολεύεται στο περιπετειώδες ταξίδι της επιστροφής του – δέκα χρόνια, όσα και ο νικηφόρος πόλεμος – στην Ιθάκη, το μικρό νησί του οποίου είναι βασιλιάς. Του συμβαίνουν τα πάντα, αλλά η "Οδύσσεια" δεν είναι μυθιστόρημα περιπετειών. Στην ταινία κάθε θεμελιώδες θέμα ξεθωριάζει, γίνεται άυλο το νόημα των αρχετύπων που ο Όμηρος σμιλεύει εδώ και εκατό και πλέον γενιές.
Ο θεατής – διαφορετικός εκ φύσεως από τον αναγνώστη – δεν οδηγείται να αναλογιστεί τα θεμέλια της ύπαρξης που εξερεύνησε ο Όμηρος στην εμβρυακή φάση του πολιτισμού. Η νοσταλγία για την πατρίδα, η συζυγική αγάπη, η σχέση με τον πατέρα και τον γιο Τηλέμαχο – ο οποίος με τη σειρά του ταξιδεύει αναζητώντας τον πατέρα του, δηλαδή τις ρίζες και τη νομιμότητα –, η οδύνη, η βία, η θνητότητα και η αθανασία, ο ρόλος του πεπρωμένου και των θεών, ο πόλεμος και η ειρήνευση της ψυχής, η σχέση με τις αδυναμίες και τις επιθυμίες που δοκιμάζονται στη μεγάλη περιπέτεια της επιστροφής· η αίσθηση του παραβιασμένου ορίου – ένα από τα θεμέλια της ελληνικής αντίληψης για τη ζωή –, η επιθυμία να βγει κανείς «στο ανοιχτό πέλαγος», όπως την αποτύπωσε ο Δάντης στην "Κωμωδία", ένα θαυμαστό ψηφιδωτό της μεσαιωνικής χριστιανικής κοσμοθεωρίας.
Και έπειτα ο πόλεμος, το μίσος, η βία, η σκληρή πάλη με τους μνηστήρες, τους διεκδικητές του θρόνου και του χεριού της συζύγου Πηνελόπης, το γαμήλιο κρεβάτι που είχε σκαλίσει ο νεαρός Οδυσσέας, η παραβίαση του οποίου θα ήταν εξίσου ιερόσυλη με την πράξη της σφετεριστικής κατάληψης του θρόνου.
Ας αφήσουμε κατά μέρος τις «woke» ολισθήσεις, ας παραδεχθούμε χωρίς αμφιβολία ότι πρόκειται για ένα καλοφτιαγμένο προϊόν για το σύγχρονο κοινό, αλλά ας νοσταλγήσουμε την αξιοπρεπή "Οδύσσεια" της RAI στα τέλη της δεκαετίας του ’60, των τριών σκηνοθετών – Bava, Rossi, Schivazappa, αφού το εγχείρημα φαινόταν υπερβολικά μεγάλο για έναν μόνο – ερμηνευμένη από τη σκληρή, βασανισμένη όψη του Bekim Fehmiu (Οδυσσέας) και από το έντονο, βαθιά ελληνικό πρόσωπο της Irene Papas (Πηνελόπη).
ΣΤΕΛΛΟΥ ΒΑΝΑ
.jfif)
ΛΑΥΡΕΝΤΖΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟ
«Η αριστερά έχει ένα πρόβλημα: τον λαό».
