Πού το χάνει ο Νόλαν στην “Οδύσσειά” του

ΞΕΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

Ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, η “Οδύσσεια” του Ομήρου, ένα έπος, ενέπνευσε διαχρονικά όλο τον πολιτισμό στον κόσμο, για τον πλούτο της γλώσσας, των νοημάτων, των ανθρώπινων χαρακτήρων, κατορθωμάτων, αδυναμιών και των λεπτών αποχρώσεων της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, βουτηγμένο σ’ ένα κόσμο που αναδύεται μέσα από πληθώρα μυθολογικών στοιχείων, θεϊκών παρεμβάσεων, δεισιδαιμονιών και μοναδικών μεταμορφώσεων.

Το μοναδικό αυτό αριστούργημα, που δε σταμάτησε ποτέ να διδάσκεται, προσπάθησε να διασκευάσει ο Κρίστοφερ Νόλαν (Christopher Nolan), διακεκριμένος Βρετανός σκηνοθέτης που έχει δώσει αρκετές και ιδιαίτερες κινηματογραφικές στιγμές (“Οπενχάιμερ”, κ.α.). Εν πολλοίς τα κατάφερε.

Ο Νόλαν δίνει ένα έπος σε τρεις ώρες, ένα στοίχημα απίθανα δύσκολο για να πετύχει, και ένα όραμα ακόμα πιο δύσκολο για να ερμηνευθεί. Ο Νόλαν δεν αφήνει απείραχτο το κείμενο, το κάνει ουσιαστικό δικό του, δίνει μία δική του εκδοχή για τον Οδυσσέα, βλέπει στον ήρωα, με μία υπαρξιακή πεσιμιστική διάσταση, το σύγχρονο άνθρωπο, την παραίτησή του, τη λήθη του, τον τρόπο που οδεύει στο τέλος του πολιτισμού όπως τον ξέραμε, και ενός καινούργιου που διακρίνει να έρχεται.

Η καταστροφή, τα επιτεύγματα του παρελθόντος, οι ηρωισμοί του κεντρικού χαρακτήρα, περνούν υπό αίρεση, αναστοχασμό. “Τι έκανα; “Τι κατάφερα;”, αναρωτιέται ο Οδυσσέας όταν βλέπει την καταστροφή που προκάλεσε μία, εκ των πραγμάτων, ευφυέστατη ιδέα του για να κατακτήσουν οι Έλληνες την Τροία μετά από δεκαετή πολιορκία. Τα πάντα γύρω του καίγονται, οι πάντες σφάζονται, η οργή και η οδύνη του πολέμου εκτυλίσσεται σαν ταινία που ο ίδιος πρωταγωνιστεί, συνειδητοποιώντας αυτά που προκάλεσε.

Ο Όμηρος στο τελωνείο της ιδεολογίας

από Γιώργος Τασούδης

Τα μεγάλα έργα έχουν το προνόμιο να συνομιλούν με κάθε εποχή. Δεν είναι λοιπόν παράδοξο ο κινηματογράφος να επιχειρεί να συνομιλήσει με τον Όμηρο. Αντιθέτως, αυτό αποδεικνύει ότι, σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά, τα ομηρικά έπη εξακολουθούν να συγκινούν, να εμπνέουν και να προκαλούν δημιουργούς σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο προβληματισμός αρχίζει όταν η συνάντηση με ένα κλασικό έργο μετατρέπεται σε προσπάθεια διόρθωσής του. Όταν προηγείται η ιδεολογία και ακολουθεί η ανάγνωση του κειμένου, το αποτέλεσμα δεν είναι ερμηνεία αλλά προβολή των δικών μας βεβαιοτήτων πάνω σε έναν άλλον κόσμο.

Η πρόσφατη δήλωση ότι ο Όμηρος «δεν αφιερώνει αρκετό χρόνο στις γυναίκες» δεν αποκαλύπτει κάποιο κενό του Ομήρου. Αποκαλύπτει μια χαρακτηριστική συνήθεια της εποχής μας: να αξιολογούμε τα μεγάλα έργα όχι μέσα από το δικό τους πνευματικό σύμπαν, αλλά μέσα από τις ιδεολογικές προϋποθέσεις του παρόντος.

Το ερώτημα, όμως, είναι βαθύτερο. Είναι άραγε έργο του αναγνώστη να μαθητεύσει στο κείμενο ή να απαιτήσει από το κείμενο να μαθητεύσει στις δικές του αντιλήψεις;

Ο Όμηρος δεν αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως εκπροσώπους ομάδων, φύλων ή κοινωνικών κατηγοριών. Τους αντιμετωπίζει ως πρόσωπα. Γι' αυτό και η αξία τους δεν μετριέται από τον αριθμό των στίχων που τους αφιερώνει, αλλά από το βάθος της παρουσίας τους και από το αποτύπωμα που αφήνουν στην πορεία του έπους και στην ψυχή του αναγνώστη. Ο Όμηρος δεν γράφει με όρους ποσοστώσεων· γράφει με όρους δραματικής αλήθειας.

Η «Οδύσσεια» του Νόλαν: όταν ο ελληνικός Όμηρος γίνεται αμερικανικός μύθος

Ο Κρίστοφερ Νόλαν δημιούργησε ένα εντυπωσιακό κινηματογραφικό έπος. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, για έναν Έλληνα θεατή δεν είναι εάν η ταινία είναι «πιστή» στις πανοπλίες και στα πρόσωπα, αλλά εάν διατηρεί τον ηθικό, πολιτικό και μεταφυσικό πυρήνα της Οδύσσειας.

Οι πρώτες κριτικές για την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι σχεδόν θριαμβευτικές. Οι περισσότεροι κριτικοί συμφωνούν ότι πρόκειται για ένα οπτικό και τεχνικό επίτευγμα: μια κινηματογραφική εμπειρία τεράστιας κλίμακας, με επιβλητικά τοπία, πραγματικά πλοία, σωματικές μάχες, τέρατα, θεούς και έναν Οδυσσέα σημαδεμένο από τον πόλεμο.

Ο Guardian μιλά για ένα συγκλονιστικό έπος ανδρών, τεράτων και ηθικής μεταμόρφωσης. Το Vulture τοποθετεί την ταινία στο φυσικό καταληκτικό σημείο ολόκληρης της κινηματογραφικής πορείας του Νόλαν, ενώ η Washington Post υποστηρίζει ότι η ομορφιά της ταινίας κάνει πολλές από τις προηγούμενες αντιπαραθέσεις να μοιάζουν δευτερεύουσες. Την ίδια στιγμή, όμως, ακόμη και οι θετικές κριτικές αναγνωρίζουν ότι ο σκηνοθέτης διατηρεί ορισμένα στοιχεία του Ομήρου και μετασχηματίζει ριζικά άλλα.

Από ελληνική σκοπιά, αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον ζήτημα.

Όχι αν ένας ξένος σκηνοθέτης «δικαιούται» να κινηματογραφήσει την Οδύσσεια. Ούτε αν κάθε ηθοποιός έχει την υποτιθέμενη εμφάνιση ενός ανθρώπου της μυκηναϊκής εποχής. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι:

Τι απομένει από τον ελληνικό Όμηρο όταν το έργο περνά μέσα από την κοσμοθεωρία του σύγχρονου Χόλιγουντ;

Ο Όμηρος ήταν Έλληνας — αλλά δεν είναι ιδιοκτησία μας

Ναι, ο Όμηρος ήταν Έλληνας. Ή, ακριβέστερα, το όνομα «Όμηρος» συμπυκνώνει μια μακρά ελληνική επική παράδοση, η οποία διαμορφώθηκε στην ελληνική γλώσσα, μέσα στον θρησκευτικό, κοινωνικό και πολιτικό κόσμο των αρχαίων Ελλήνων.

Ο αποσυμβολισμός της Οδύσσειας

Βαγγέλης Παππάς

Αναμφισβήτητα, η Οδύσσεια αποτελεί ένα πανανθρώπινο εγχειρίδιο αυτογνωσίας το οποίο παραμένει άγνωστο σε πολλούς από εμάς. Μια εμπειρία που καθρεφτίζει τον αέναο αγώνα μας για την επιστροφή στην Ιθάκη, δηλαδή την κατάκτηση ίσως του μοναδικού στόχου κάθε ενός από εμάς: την συνάντηση και την ένωση με την ψυχή μας, έπειτα από τις πνευματικές περιπέτειες μιας ολόκληρης ζωής.

Ο εικαστικός Βαγγέλης Παππάς παρουσιάζει το μεγάλο ταξίδι του ανθρώπου πίσω από το κείμενο του Ομήρου.

Ο Όμηρος και το Ομηρικό ζήτημα

Ο Όμηρος και το Ομηρικό ζήτημα

Το 800 π.Χ. ο Όμηρος είχε ήδη γράψει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, τα δύο θαυμάσια αριστουργήματα. Η ελληνική γλώσσα και τα δυο αυτά επικά ποιήματα συγκαταλέγονται στους παράγοντες εκείνους που κρατούσαν ενωμένες τις πάμπολες πόλεις κράτη της Ελλάδας. (Ασίμωφ, το χρονικό του κόσμου)

Όλη η αρχαιοελληνική γραμματεία συνδέεται με τα δύο μεγάλα έπη, τα οποία σηματοδοτούν την απαρχή της (Ζακλίν ντε Ρομιγύ)

Ο Τρωϊκός πόλεμος διαδραματίστηκε το 1200 π.Χ. ενώ τα έπη γράφτηκαν 400 χρόνια μετά. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός στο διάστημα των 400 αυτών χρόνων κατέρρευσε και πολλά άλλαξαν. Ωστόσο, διάφοροι τροβαδούροι τραγουδούσαν την ιστορία του πολέμου στις αυλές των βασιλιάδων και στους δρόμους σε όλο αυτό το διάστημα. Διαπιστώθηκε μάλιστα ότι τα αρχαιολογικά δεδομένα που αναφέρονται στα έπη κάλυπταν πολλούς αιώνες.

Το 1795 ο γερμανός F. Α. Wolf δημοσιεύει την πραγματεία Prolegomena ad Homerum, στα λατινικά, στην οποία υποστηρίζει ότι καθένα από τα ποιήματα αποτελεί ένα περισσότερο ή λιγότερο επιτυχές αμάγαλμα ενοτήτων που προέρχονται από διαφορετικές χρονολογίες. Την εποχή του Πεισιστράτου στην Αθήνα, στα μέσα του 6ου αιώνα , τα άσματα κατά την άποψη αυτή, κατεγράφησαν για πρώτη φορά και συνενώθηκαν. Από αυτήν την εκ των υστέρων συνένωση προέκυψαν, κατά τον Wolf η Ιλιάς και η Οδύσσεια.

Επομένως, δεν υπάρχει μόνο ένας δημιουργός.

Εντούτοις, καθένα από τα δύο ποιήματα αποτελεί ένα σύνολο τόσο ως προς την σύνθεση όσο και ως προς την έμπνευση. (Ζακλίν ν. Ρομιγύ)

Πιο αναλυτικός και πιο κατηγορηματικός αρνητής της θεωρίας του F. A. Wolf είναι ο Στυλιανός Αλεξίου.

Η Οδύσσεια 3D Animation (Ελληνικοί Υπότιτλοι)