Τρία συν ένα υστερόγραφα για τον Χρήστο Γιανναρά

*Θεόδωρος Παντούλας

Καθημερινή 11.10.2026 

ΟΧρήστος Γιανναράς δεν ήταν μόνο πανεπιστημιακός ή συγγραφέας ή διανοούμενος. Ηταν δημόσιο πρόσωπο, χωρίς όμως αυτό να δικαιολογεί ό,τι συνέβη μετά την εκδημία του. Τι συνέβη; Εκδηλώθηκε μια συσσωρευμένη –πώς να την πω;– κακεντρέχεια. Ακούστηκαν και γράφτηκαν απρέπειες σε πρωτόφαντη έκταση. Υποθέτω ότι τον ίδιο θα τον ξένιζε όλη αυτή η εμπάθεια, αλλά θα την προσπερνούσε. Μπορεί η «πατροκτονία» να θεωρείται προοίμιο ενηλικίωσης, αλλά σε κάθε περίπτωση δεν είναι σοφό να ανοίγεις κουβέντες μαζί της. Είναι αλήθεια ότι η δριμύτητα κάποιων εκφράσεών του έδωσε πάτημα για επιπόλαιες αντιπάθειες. Η πολεμική, όμως, δεν ήταν αυτοσκοπός. Σκοπός του ήταν η υπεράσπιση της μίας και μοναδικής ζωής που έχουμε – το υπενθύμιζε με διάφορες αφορμές αυτό. Οι ρήξεις, δηλαδή, δεν ήταν επιδίωξη, αλλά συνέπεια αυτής της υπεράσπισης.

Στους αντίποδες της παραπάνω μικροψυχίας, τον Γιανναρά τον έκλαψε κόσμος και κοσμάκης. Δεν αναφέρομαι στο ετερόκλητο σινάφι διανοουμένων και ψευτοδιανοουμένων που είναι συναισθηματικά φειδωλό και δεν χρωστάει καλή κουβέντα για κανέναν. Αναφέρομαι στον απλό κόσμο που ακουμπούσε στην παρουσία του και αναπαυόταν στα γραπτά του. Φορτίο βαρύ, που ο Γιανναράς το σήκωσε γνωρίζοντας ότι στη ζωή δεν έχουν σημασία οι ρήξεις, αλλά η αγάπη. Και ο ίδιος «ηγάπησε πολύ». Και αγαπήθηκε πολύ και από πολλούς – σε κάθε περίπτωση περισσότερους απ’ όσους στραβομουτσούνιασαν.

Η συνήθης διαφωνία για το αν ο Γιανναράς είναι φιλόσοφος ή θεολόγος είναι μια διαφωνία που, κατά τη γνώμη μου, εκτός του ότι υποκρύπτει ακαδημαϊκής κοπής μικρότητα, είναι και ανόητος. Κάρφος στους οφθαλμούς απάντων των επικριτών του η περί έρωτος πίστη του. Η εκκλησία ή είναι γιορτή ή δεν είναι εκκλησία – άκου ισχυρισμός! Οι κοσμικοί, λοιπόν, τον έβρισκαν θεούσο και οι θεούσοι κοσμικό. Εικάζω ότι ο ίδιος δεν ενεπλάκη σε αυτή την αντιμαχία για δύο λόγους. Ο προφανής είναι ότι θέλησε να κρατηθεί μακριά από την ποταπότητα. Ο δεύτερος είναι γιατί δεν αντιλαμβανόταν την κακότητα. Του ήταν ξένες οι στενοκαρδίες αυτές. Τον ξάφνιαζε η απόδοση διατυπώσεων και πεποιθήσεων που δεν ήταν δικές του. Οι σεβαστικοί άνθρωποι ομολογούν τις οφειλές τους και οι κομπορρήμονες μεμψιμοιρούν παραβλέποντας ότι ο Γιανναράς συνομιλεί με αξιώσεις πρωτοτυπίας σε ένα (διεθνές) κοινό. Ευτυχώς, υπάρχει το ασύλληπτης έκτασης και επιπέδου έργο του που, για όποιον ξέρει από ψιλοβελονιά, γεφυρώνει τα, υποτιθέμενα, διεστώτα.

«Μας αγαπάνε οι Γερμανοί, σαν φίλοι έρχονται»

από Θεόδωρος Παντούλας

-24 Σεπτεμβρίου 2026

Πριν τα γερμανικά στρατεύματα εισβάλλουν στην Ελλάδα κατά τον Β΄παγκόσμιο πόλεμο είχαν έρθει οι εμπορικοί τους αντιπρόσωποι. Στη μεσοπολεμική Ελλάδα είχε ιδρυθεί η γερμανικών συμφερόντων Α.Ε.Τ.Ε. (Ανώνυμος Ελληνική Τηλεφωνική Εταιρία, δηλαδή Siemens & Halske) με σκοπό τον έλεγχο της ανερχόμενης εγχώριας αγοράς τηλεπικοινωνιών. Το ρημαγμένο ελληνικό Δημόσιο μεταπολεμικά πήρε ως «έναντι» των επιδικασμένων πολεμικών επανορθώσεων και αποζημιώσεων (7,181 δισεκατομμύρια δολάρια) τις μετοχές της εταιρίας (5,5 εκατομμυρίων δολαρίων) και το φθινόπωρο του 1949 ίδρυσε τον Οργανισμό Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος (ΟΤΕ).

Μέσα σε λίγες δεκαετίες ο ΟΤΕ κραταιώθηκε και με ίδιους, κατά κύριο λόγο, πόρους επέκτεινε την παρουσία του στα Βαλκάνια, στην Ανατολική Ευρώπη, ακόμη και στη Μέση Ανατολή! Την εταιρία πολύ νωρίς την έβαλαν στο μάτι οι κερδοσκόποι, αλλά η ιδιοποίησή της δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Οι σπεκουλαδόροι, όμως, ήξεραν να περιμένουν γνωρίζοντας ότι ο τρόπος, αργά ή γρήγορα, θα βρεθεί. Μέχρι όμως να βρεθεί, οι απευθείας αναθέσεις πήγαιναν κι έρχονταν. Δηλαδή, όσο η πόρτα ήταν κλειστή, οι μουσαφιραίοι, δώρα φέροντες, μπαινόβγαιναν από τα μικροκομματικά παράθυρα. Το 1996, με πρόσχημα την περαιτέρω ανάπτυξη του οργανισμού, ο ΟΤΕ θα εισαχθεί στο Χρηματιστήριο Αθηνών και δύο χρόνια αργότερα σε αυτό της Νέας Υόρκης. Ο οργανισμός κοινής ωφελείας, δηλαδή, έμπαινε και με τη βούλα σε διαπραγμάτευση ‒ ξέρετε, «τόσα δίνω, πόσα θες;» γινόταν οι δοσοληψίες.

Στις αρχές της νέας χιλιετίας η ΟΤΕ Α.Ε. (χωρίς να παραβλέπουμε τις αβαρίες με τις οποίες κατά καιρούς τη φόρτωσε το κομματικό παρακράτος), ήταν μαγαζί γωνία και κατατάσσονταν μεταξύ των πρώτων τηλεπικοινωνιακών οργανισμών στην Ευρώπη. Ήταν η περίοδος που οι θεσμικοί επενδυτές (αν δεν ξέρετε ποιοι είναι, πρόκειται για συνώνυμο των μεγάλων τζογαδόρων που λειτουργούν ως μπροστινοί αεριτζήδες τρίτων) είδαν φως και μπήκαν, επιτέλους, από την πόρτα.

Το 2008, επί Κυβερνήσεως Κώστα Καραμανλή, το ελληνικό Δημόσιο στα πλαίσια της… επανίδρυσής του, κράτησε το 25% και πούλησε το 25% του κερδοφόρου ΟΤΕ στη γερμανική Deutsche Telekom (27,5 ευρά ανά μετοχή). Στο ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου ψυλλιάστηκαν ότι τα περί εξυγίανσης ήσαν φούμαρα και στεντορεία τη φωνή κατήγγειλαν το με αδιαφανείς μεθοδεύσεις ξεπούλημα ενός ζωτικού για την οικονομία οργανισμού, υποσχόμενοι την ανάκτηση του πωληθέντος ποσοστού. Αντί της εξαγοράς του, όμως, την επόμενη χρονιά το ΠΑΣΟΚ πούλησε στη Deutsche Telekom ένα επιπλέον 10%, σε τιμή μάλιστα τρεις φορές χαμηλότερη (8,19 ευρά ανά μετοχή) από αυτή του προηγούμενου έτους με πρόσχημα αυτή τη φορά τη… σωτηρία του (άρτι επανιδρυμένου) κράτους μας! «Η Ελλάδα πωλείται φθηνά και η Γερμανία αγοράζει» ήταν ο σχετικός και περιεκτικός τίτλος δημοσιεύματος της Wall Street Journal. Δικαιολογία για όλα τα παραπάνω ήταν η οικονομική κρίση και επακόλουθό της οι Γερμανοί το 2011 να κατέχουν το 40% του Οργανισμού και το ελληνικό Δημόσιο το 10%. Με τούτα και με τ’ άλλα η Deutsche Telekom (που ελέγχεται από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και τη δική της «Κρατική Τράπεζα Ανάπτυξης») έφτασε να κουμαντάρει τον ΟΤΕ κατέχοντας το 55%, ενώ το ανίδεο από «κεφαλαιακές τοποθετήσεις» ελληνικό δημόσιο αρκέστηκε στο ισχνό 1,2%!

Ο ΣΟΛΩΜΟΣ ΤΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ

του Θεόδωρου Ε. Παντούλα

Ο Ύμνος στην Ελευθερία και ο Διονύσιος Σολωμός είναι πασέ. Του στέλνουμε του ποιητή τα σεβάσματά μας, αλλά δεν έχει θέση ούτε αυτός ούτε ο ύμνος του στις ζωές μας. Μαθητεύουμε αλλού. Και προκόβουμε πολύ. Και πλειοδοτούμε σε μεγαλοστομίες.

Αλλά στο παγκόσμιο χωριό είσαι πάντοτε χωριάτης και φτωχός συγγενής χωρίς το οικόσημό σου κι όσα αυτό κουβαλά. Το οικόσημο του Σολωμού κουβαλά την επιλογή του –περί επιλογής πρόκειται- να ζήσει ως ελεύθερος Έλληνας, ενώ η δική μας ξεσκολισμένη αμερημνισία δεν κουβαλά ανεμελιά, αλλά μια ετερόφωτη κι εθελόδουλη ένδεια που με νεοπλουτική ξιπασιά τη λογίζουμε για εκσυγχρονιστικό κατόρθωμα.

Σε γνωρίζω από την κόψη

Του σπαθιού την τρομερή,

Σε γνωρίζω από την όψη

Που με βια μετράει τη γη.

Ποια γη; Αυτή που ασκούνταν βρίζοντας ξένοι φαντάροι; 

Αυτή που λιάζονται ευρωπαίοι συνταξιούχοι ή αυτή που δώσαμε αντιπαροχή;

Ο Σολωμός είναι ένας ξένος. Γι’ αυτό και ξενίζει το υπερφίαλο Εγώ μας η αυτοπροαίρετη υποταγή του στην Ελευθερία. Σήμερα, στην εποχή του ανέξοδου φιλειρηνισμού, έχουν πέραση οι δεκάρικοι για ανέφελη συνύπαρξη λύκου, αρνιού και τσέλιγκα. Άλλωστε, η σύγχρονη βία μασκαρεύεται. Γίνεται ανθρωπιστική αποστολή και οικεία τηλεοπτική δυσκολία. Οικεία όμως εκείνα τα χρόνια ήταν η βία του δυνάστη και η απόφαση του εξεγερμένου να ζήσει ως Ελεύθερος ή να γενεί λαμπάδα της Λαμπρής για να λαμπρύνει το σκότος και την σκοτούρα μιας ζωής που δεν σκύβει την κεφαλή της. Κι όλα γύρω σου είναι φως. Μόνο που για να το λουστείς αυτό το φως, χρειάζεται σε πρώτη φάση να βγάλεις τα γυαλιά σου.

Το κενό και η πλήρωσή του – του Θεόδωρου Ε. Παντούλα

Δεν ξέρουμε ούτε τα ονόματά τους! Την προηγούμενη εβδομάδα δύο δεκαεπτάχρονα κορίτσια πήδησαν στο κενό, μη αντέχοντας την προοπτική μιας μελλοντικής απασχόλησης που δεν θα τους απέφερε πολλά «λεφτά», όπως εξηγεί το σπαραχτικά λιτό σημείωμα που άφησε στους γονείς της η μια εκ των δύο. Τα δύο κορίτσια έφυγαν διακριτικά, σχεδόν αθόρυβα – μόνο δυό γδούποι προστέθηκαν στη φασαρία της πόλης. Τα δύο κορίτσια έφυγαν χωρίς κατηγόριες, χωρίς αιτήματα, χωρίς παράπονα, χωρίς υστερόγραφα. Έφυγαν με μια μόνο διαπίστωση: αυτός ο κόσμος δεν είναι, πλέον, γι’ αυτές.

Οι «ειδικοί» άδραξαν την ευκαιρία κι έκαναν περατζάδες στις οθόνες μας αναπαράγοντας κοινοτοπίες περί «άγχους επίδοσης», «πρόληψης», «έγκαιρης διάγνωσης» και «ενσυναίσθησης». Οι «ανειδίκευτοι», δηλαδή όλος ο υπόλοιπος κόσμος, συνταραγμένος από τις πτώσεις, πένθησε τα δύο κορίτσια, κατά τα ειωθότα του φεϊσμπουκικού ελλαδισμού. Ήτοι, δια βραχέων. Τα εικονικά πένθη, ξέρετε, δεν είναι σύντομα μόνο επειδή χρειάζονται συνεχή ανατροφοδότηση τα μέσα (αντι)κοινωνικής δικτύωσης. Ούτε επειδή γαλουχηθήκαμε με ασυνάρτητες προτροπές να είμαστε, λέει, ο εαυτός μας «γιατί έτσι μας αρέσει». «Η ζωή είναι μικρή» και τα πένθη μας είναι μικρά, γιατί, αφού εξορίσαμε στις παρυφές των οικιστικών ιστών τα νεκροταφεία, αποφασίσαμε πως τη σκηνοθετημένη εικόνα μας δεν τη σκιάζει φοβέρα καμιά. Η ζωή (όπως κι ο κυνισμός) συνεχίζεται απρόσκοπτα σαν διαφημιστικό μήνυμα που όλοι καλοπερνάνε αυτοθαυμαζόμενοι, κι ας παραμονεύει να μας καταπιεί το κενό ενός τρόπου που μπερδεύει την προκοπή του με το πορτοφόλι του.

Βιβλία του πεταματού

*Θεόδωρος Παντούλας

Εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 27.05.2024

Τα βιβλία πλέον ούτε τα λογοκρίνουν ούτε τα καίνε. Αλλά ούτε και τα πολυδιαβάζουν. Και όσα μένουν στα αζήτητα, οι εκδότες τους τα πάνε αδιάβαστα στις χωματερές ή στην πολτοποίηση της τρέντι ανακύκλωσης.

Αυτό όμως δεν είναι το μόνο παράδοξο: όσο εκλείπουν οι συνθήκες ανάγνωσης των βιβλίων, τόσο περισσότερα βιβλία εκδίδονται, αυξάνοντας –έτερο παράδοξο αυτό– όχι τις επιλογές, αλλά τη σύγχυση των αναγνωστών. Υπερβαίνουν τις 11.000 οι τίτλοι που εκδίδονται ετησίως στη χώρα, χωρίς οι χαμηλές επιδόσεις φιλαναγνωσίας να δικαιολογούν έναν τόσο μεγάλο αριθμό. Αλλά τότε τι συμβαίνει;

Αν εξαιρέσουμε τους, λίγους πλέον, αιθεροβάμονες (ναι, υπάρχουν και τέτοιοι) στον χώρο του βιβλίου, οι πολλοί φαίνεται να υπερθεματίζουν στα τερτίπια της αγοράς που δεν παράγει για να καταναλώσει, αλλά καταναλώνει για να συνεχίσει να παράγει.

Οἱ χωροφύλακες τῶν κεκτημένων

από Θεόδωρος Παντούλας

-2 Φεβρουαρίου 2026

Δέν μέ εὐχαριστεῖ νά μιλῶ γιά τό θέμα τῆς ἄμβλωσης. Ἡ ἄμβλωση εἶναι ἕνα πολύ δύσκολο ζήτημα, εἶναι τό κλασικό πρόβλημα στό ὁποῖο βρισκόμαστε ἀντιμέτωποι μέ μιά σύγκρουση δικαιωμάτων καί καθηκόντων. Πρῶτα ἀπ' ὅλα, τό θεμελιῶδες δικαίωμα τοῦ ἐμβρύου, τό δικαίωμα στή γέννηση, τό ὁποῖο, κατά τή γνώμη μου, δέν μπορεῖ νά τεθεῖ ὑπό διαπραγμάτευση. Ἀπό τή στιγμή τῆς σύλληψης, τό δικαίωμα τοῦ ἐμβρύου μπορεῖ νά διασφαλιστεῖ μόνο ἀφήνοντάς το νά γεννηθεῖ. Τό γεγονός ὅτι ἡ ἔκτρωση εἶναι διαδεδομένη εἶναι ἕνα πολύ ἀδύναμο ἐπιχείρημα ἀπό νομική καί ἠθική ἄποψη. Καί μέ ἐκπλήσσει τό γεγονός ὅτι χρησιμοποιεῖται τόσο συχνά. Οἱ ἄνθρωποι εἶναι ὅπως εἶναι: ἀλλά γι' αὐτό ὑπάρχουν ἡ ἠθική καί τό δίκαιο.

Ὁ Stuart Mill λέει: «Ὁ ἄνθρωπος εἶναι κυρίαρχος τοῦ ἑαυτοῦ του, τοῦ μυαλοῦ του καί τοῦ σώματός του». Τώρα οἱ φεμινίστριες λένε: «Τό σῶμα εἶναι δικό μου καί ἐγώ τό διαχειρίζομαι». Φαίνεται νά εἶναι μιά τέλεια ἐφαρμογή αὐτῆς τῆς ἀρχῆς. Ἐγώ, ὅμως, λέω ὅτι εἶναι παράλογο νά συμπεριλαμβάνουμε σέ αὐτό καί τήν ἔκτρωση. Τό ἄτομο εἶναι ἕνα, μοναδικό. Στήν περίπτωση τῆς ἔκτρωσης ὑπάρχει ἕνα «ἄλλο» στό σῶμα τῆς γυναίκας. Ὁ αὐτοκτόνος ἀποφασίζει γιά τή δική του μοναδική ζωή. Μέ τήν ἔκτρωση ἀποφασίζει γιά τή ζωή ἑνός ἄλλου.

Καί μέ ἐκπλήσσει τό γεγονός ὅτι οἱ μή θρησκευόμενοι ἀφήνουν στούς πιστούς τό προνόμιο καί τήν τιμή νά δηλώνουν ὅτι δέν πρέπει νά σκοτώνουμε.

Ὅ,τι διαβάσατε μέχρι ἐδῶ, δέν εἶναι δικά μου λόγια. Εἶναι τοῦ Norberto Bobbio (Il Corriere della sera, 8/5/1981), πού κάθε ἄλλο παρά θεοῦσος ὑπῆρξε, καί τά θυμήθηκα ἐτοῦτες τίς ἡμέρες, πού ἄνοιξε ἡ «συζήτηση» πού ἄνοιξε, ἐπειδή μᾶς ἀρέσει νά μαζεύουμε τή μπάλα ἀπό τήν τηλεοπτική ἐξέδρα.

Είναι η “Εκκλησία” κονφερανσιέ;

από Θεόδωρος Παντούλας

-18 Δεκεμβρίου 2025

Φτάσαμε στο σημείο να θεωρούμε σαν κάτι φυσιολογικό τους φετφάδες που κάθε τόσο εκδίδουν οι περιώνυμοι οίκοι αξιολόγησης — που, στην πραγματικότητα, ούτε γνωρίζουμε πού βρίσκονται ούτε ποιοι ενοικούν σε αυτούς. Κάθε τόσο οι «οίκοι» αυτοί αποφαίνονται ποια κρατική οντότητα είναι αξιόχρεος και ποια όχι, δηλαδή ποιοι λαοί παίρνουν παράταση ζωής και ποιοι είναι για μακέλεμα. Στο μακέλεμα αυτό κανένα κολάρο δεν κηλιδώνεται — τηρούνται απαρεγκλίτως όλα τα πρωτόκολλα υγιεινής. Τη δουλειά τη διεκπεραιώνουν διάφορες εξωχώριες εταιρείες που, με το αζημίωτο πάντα, προάγουν την τοκογλυφία από επίμεμπτο, μέχρι πρότινος, επιτήδευμα σε επενδυτική δραστηριότητα!

Προς τούτο στη χώρα της φαιδράς πορτοκαλέας και των επενδυτικών οργασμών διευκολύνονται επιπλέον, λένε, οι πλειστηριασμοί ακινήτων και κατ’ έτος εκατοντάδες χιλιάδες συνάνθρωποί μας ψευτοζούν υπό το καθεστώς ενός παρατεταμένου εκβιασμού που ορέγεται με σπουδή το ξεσπίτωμά τους. Οι άνθρωποι αυτοί, όπως ακριβώς «ο υιός του ανθρώπου», δεν έχουν πού τις κεφαλές κλίνωσι.

Η Πολιτεία και οι πολιτικοί έχουν άλλες προτεραιότητες. Από κοντά όμως πάει και η, κατά τα λοιπά λαλίστατη, Εκκλησία μας, της οποίας η σιωπή εν προκειμένω είναι βροντώδης.

 Δείχνει να την απασχολεί περισσότερο ο επαπειλούμενος χωρισμός της από το κράτος και καθόλου ο συντελεσμένος χωρισμός της από την κοινωνία. 

Πιθανώς έχουμε να κάνουμε με «συναλληλία», μόνο που οι τζαμπατζίδικες παρόλες από άμβωνος και από καθέδρας στην περίπτωσή μας ακούγονται κάπως βερεσέ. Δεν προσδοκούσα, βεβαίως, η διοικούσα Εκκλησία να καταγγείλει, ως όφειλε, τη στρέβλωση των Αγορών, αλλά τα όρια μεταξύ ανθρωπιάς και απανθρωπίας από μέρους της τα περίμενα (επί ματαίω) περισσότερο διακριτά.

ΝΕΟ ΑΛΑΚΑΤΙ

ΚΛΙΚ ΕΔΩ ή στην εικόνα 

Από Θόδωρος Παντουλας 

Νέο τεύχος στο alakati.gr, που συν τω χρόνω ελπίζουμε να βρει τον βηματισμό του και να μείνει αδιάβροχο από την πλημμυρίδα ανοησίας που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο. Αναλυτικά τα περιεχόμενα έχουν ως εξής:

ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Άλλο φιλοπατρία κι άλλο πατριωτισμός

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ

Γιώργος Τασιόπουλος, Η παρακμή του δημόσιου σχολείου

Δημήτρης Φάρος, Αποκέντρωση

Λιλή Μαρτίνου, Η μοναξιά σου μετριέται σε φράγκα

Θεόδωρος Ε. Παντούλας, Ο πνιγμένος από τα μαλλιά (της Καρυστιανού) πιάνεται

Κώστας Χατζηαντωνίου, Θα το λάβετε το γράμμα

της Σύνταξης, Ο Πάπας Λέων ΙΔ' για την τοκογλυφία

ΦΤΟΥ ΞΕΛΕΦΤΕΡΙΑ 1

ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Διονύσης Σαββόπουλος: Μακάρι να διαφωνούμε και να 'ναι οι καρδιές μας κοντά

Οι (κατά φαντασίαν) χήρες του Σαββόπουλου

Του Θόδωρου Παντούλα

Καθημερινή 16.11.2025

Είμαι κι εγώ από εκείνους που κατά την παρατεταμένη εφηβεία τους έβγαλαν γλώσσα στον Διονύση Σαββόπουλο και το ομολογώ, ελπίζοντας να ισχύει πως αμαρτία εξομολογημένη είναι και συχωρεμένη. Τώρα που ο κουρνιαχτός από την εκδημία του κάπως καταλάγιασε, νοιώθω πως χρωστώ δυο λόγια. Δεν τα γράφω βεβαίως σαν ειδικός, αλλά ως κάποιος που έχει στις αποσκευές του των τραγουδιών τα λόγια και, ενίοτε, και τα βήματα.

Ο Σαββόπουλος λατρεύτηκε και μισήθηκε από το ίδιο του το κοινό ή ακριβέστερα από τα διαφορετικά κοινά του. Διότι, άλλος ο Σαββόπουλος της νεότητας, άλλος αυτός του ‘80 κι άλλος αυτός μετά το «Κούρεμα». Άλλος και, παραδόξως, ο ίδιος!

 Ο ίδιος που από χρόνια άπλωνε το λευκό του σεντονάκι και ταίριαζε διαφορετικά ιδιώματα πασχίζοντας να συλλαβίσει έναν καημό κοινό. Και τον συλλάβισε. Και του Θεού η χάρη τον φύλαξε από τα σουξέ, αλλά κι ο ίδιος συνετά δεν θρονιάστηκε στα κατά καιρούς χειροκροτήματα. «Δόξα είν΄ η ευθύνη της δικής μας αλλαγής», ξεκαθάρισε, παλεύοντας να κατανοήσει (και να περιθάλψει), το συλλογικό μας τραύμα. Κι όλοι γνωρίζουμε ότι οι αναθεωρήσεις που δεν κρύβουν ιδιοτέλεια είναι αυτές που μας στολίζουν.

Ὁ πνιγμένος ἀπό τά μαλλιά (τῆς Καρυστιανοῦ) πιάνεται

από Θεόδωρος Παντούλας

-2 Νοεμβρίου 2025

Ἄς φρόντιζαν οἱ κραταιοί θεοί

νά δημιουργήσουν ἕναν τέταρτο καλό.

Μετά χαράς θά πήγαινα μ' αὐτόν.

Κ.Π. Καβάφης, κατακλείδα ἀπό τό «Ἄς φρόντιζαν»

Οἱ δημοσκόποι, ἐκτός ἀπό ἐπιστήμονες, εἶναι καί ἐλεύθεροι ἐπαγγελματίες. Ἔχουν, δηλαδή, ἐργοδότες πού τούς πληρώνουν γιά τίς δουλειές πού τούς παραγγέλνουν. Καί, παλαιόθεν, «ὁ πελάτης ἔχει πάντα δίκιο». Πάντα. Μέ αὐτή τήν ὑπενθύμιση δέν ὑπονοῶ κάτι ἐπιλήψιμο, διότι ὅπως δέν ἀμφιβάλλω ὅτι ὑπάρχουν εὐσυνείδητοι ἐπαγγελματίες, δέν ἀμφιβάλω ὅτι οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν εἶναι καλότροποι καί τό χέρι πού τούς μπουκώνει, ἐάν δέν τό φιλᾶνε, τουλάχιστον δέν τό δαγκάνουν. Τά γράφω αὐτά διότι, ὅπως γνωρίζετε, οἱ δημοσκοπήσεις ἔχουν τρόπον τινά ὑποκαταστήσει τήν ἐκλογική διαδικασία καί διαμορφώνουν, ἐν πολλοῖς, ὄχι μόνο τό κλίμα ἀλλά τά ἴδια τά ἀποτελέσματά της. Οἱ ἐκλογεῖς, γνωρίζοντας ὅτι τό παιχνίδι εἶναι στημένο καί οἱ διαιτητές πιασμένοι, προσέρχονται στίς κάλπες γιά νά ἐπιβεβαιώσουν ἤ νά διαψεύσουν τά προγνωστικά τῶν δημοσκόπων — δέν ἔχουν προσδοκίες γιά κάτι περισσότερο.

Ἐντούτοις, δημοσκόποι καί δημοσκοπήσεις δέν μποροῦν νά ἀγνοήσουν παντελῶς τήν πραγματικότητα καί νά ἀποκρύψουν ὅτι ἡ πλειονότητα ὅσων ἀπαντοῦν στά ἐπιτηδευμένα διλήμματα πού τούς θέτουν, προκρίνουν, ἀντί τῶν διάφορων ἐκδοχῶν «κυβερνησιμότητας», τό σκέτο «χάος», — χωρίς παρόλα αὐτά νά ἱδρώνει στό ἐλάχιστο τό αὐτί ὅσων ἕπονται μέ διαφορά τῆς δημοφιλοῦς καί βροντώδους ἐπιλογῆς τοῦ «κανένα»!

Οἱ δημοσκόποι μάλιστα, τώρα τελευταῖα ὅπως θά παρατηρήσατε, κοντά στούς ὑπάρχοντες κομματικούς σχηματισμούς βάζουν στούς λογαριασμούς τους —τόν φόβο τους νά ἔχουν οἱ ἐπίλοιποι μουστερῆδες δηλαδή— καί τούς ἐν δυνάμει σχηματισμούς! Κόμμα Σαμαρᾶ, κόμμα Τσίπρα καί κόμμα Καρυστιανοῦ — διότι, ὡς γνωστόν, τά κόμματα ἐν Ἑλλάδι δέν εἶναι συλλογικά ἐγχειρήματα πολιτῶν ἀλλά προσωποπαγῆ καπρίτσια χαρισματικῶν ἀρχηγῶν.

Κάποτε σ’ έκλαιε λαός – τώρα ούτε που σε ξέρει

*Θεόδωρος Παντούλας

Καθημερινή 19.10.2025 • 

Πολλοί θα τον ζήλευαν. Κανονικό, και όχι τάχα μου, αρχοντόπουλο. Είχε μπροστά του μια ζωή στρωμένη. Ο Παύλος Μελάς, καλής γενιάς παραβλάσταρο, εύπορος, γιος Ηπειρώτη μεγαλέμπορου, μικροπαντρεμένος με τη Ναταλία, θυγατέρα του Στέφανου κι αδελφή του Iωνος Δραγούμη, πατέρας δυο παιδιών. Γιος πολιτικού, δηλαδή, και γαμπρός κατοπινού πρωθυπουργού.

Και όμως, άφησε τις ανέσεις και τις νοικοκυροσύνες και βγήκε κλαρίτης στις ράχες της Μακεδονίας. Αμαθος στις κακοτοπιές, αλλά δεν πισωπάτησε. Και ήταν ένας αλλιώτικος καπετάνιος αυτός. Γλυκομιλούσε στους χωρικούς και δεν μακέλευε τους αντιπάλους του. Στις 13 Οκτωβρίου 1904 στάθηκε με τους άνδρες του στη Στάτιστα της Καστοριάς ν’ αναπαυθούν για λίγο και ο ίδιος εκεί αναπαύθηκε για πάντα, ίνα πληρωθή η παραδοξολογία ότι αυτός «δεν πήγε στη Μακεδονία για να σκοτώσει αλλά για να σκοτωθεί» (Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος).

Τον σταυρό του ο Παύλος Μελάς παράγγειλε να τον δώσουν στη γυναίκα του και το τουφέκι του στον γιο τους με τη διαβεβαίωση ότι έκανε το καθήκον του. Ηταν μόλις 34 ετών. Αλλού ταφιάστηκε το κορμί κι αλλού η κεφαλή του – μην πέσει στα χέρια των εχθρών το σεπτό σκήνωμά του. Και κοντά εβδομήντα χρόνια μετά, πήγε να τον ανταμώσει στο κιβούρι του η Παύλαινα, η υπεραιωνόβια κυρα-Ναταλία (που αν με άφηναν οι διορθωτές, όλα τα γράμματα του ονόματός της θα τα έγραφα κεφαλαία), η οποία όλο της τον καιρό πορεύτηκε ανδροπατώντας, ισόβιο ψυχοκέρι στη μνήμη εκείνου του αμνού που έγινε όχι το ψοφίμι αλλά το σφαγάδι της Μακεδονίας – της σκέτης Μακεδονίας, άνευ ετέρου προσδιορισμού τότε.

Αχ, «και να ’ξερες γιατί το τζάκισες το χέρι σου»

*Θεόδωρος Παντούλας 

Καθημερινή 28.09.2035

Νομίζω ότι μπορούμε να συμφωνήσουμε πως ο Μακρυγιάννης, από τον καιρό της αργοπορημένης ανακάλυψής του και δώθε, τοποθετήθηκε σε περίοπτη θέση στο νεοελληνικό πάνθεον. Οι γραμματικοί ανακάλυψαν έναν προικισμένο… πεζογράφο και οι γραμματιζούμενοι (ξέρετε, αυτοί οι πάντοτε ευκολόπιστοι) τον ανέγνωσαν μετά μανίας, τον γύρεψαν στους αστικούς μπαξέδες (Ελευθερίου – Ανδριόπουλος) και αιτήθηκαν την επιστροφή του που το «στραβό» θα κάνει «ίσο» (Γκάτσος – Ξαρχάκος).

Μετά τον θρίαμβο του εγχώριου σοσιαλισμού (και τη δημοσίευση των Τετραδίων του) ήγγικεν όμως ο καιρός της απομάγευσης και της καταγγελίας του «μακρυγιαννισμού». Τέρμα η… λογοτεχνική κριτική. Εφεξής βορά του αδέκαστου επιστημονισμού, όχι τόσο τα γραφτά όσο ο ίδιος ο Μακρυγιάννης, που στο πρόσωπό του αναγνωρίστηκε όχι η καταπόνηση από τις άπονες εξουσίες που τον σακάτεψαν –κυριολεκτικά– αλλά το πέρασμα του ρωμιού «από την αγροτική οικονομία σε μια μικροεμπορευματική – τοκογλυφική»! Επιπλέον, ο αγράμματος «πατριδοφύλακας» κατά τας γραφάς του συρμού και του διασυρμού, εκτός από ημίτρελος θεούσος, εντέλει ήταν ένας δευτεροκλασάτος καπετάνιος, ένας παραδόπιστος καιροσκόπος, ένας μεμψίμοιρος καταφερτζής που γέλασε λ.χ. τον Σεφέρη, τον Λορεντζάτο και το πανελλήνιο, αλλά οι «μισομαθείς και άθρησκοι» που τον περίλαβαν τον έκαναν τσακωτό –grand succès– στις επιστημονικές τους ξόβεργες! (Οι υπόλοιποι θηρευτές εισέτι αρκούμαστε στα στοιχειώδη της κυνηγεσίας: «με τις ξόβεργες μπορεί να πιάνεις πουλιά, δεν πιάνεις ποτέ το κελαηδητό τους».)

Πέραν τούτων, ως Eλληνες και ως νεοελληνιστές, για πολλούς λόγους, θα χρωστάμε ες αεί χάριτες στον Γιάννη Βλαχογιάννη. Χάρη στους δικούς του κόπους μάθαμε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα για τον Στρατηγό. Eκτοτε, τα «Απομνημονεύματά» του κυκλοφόρησαν σε διάφορες εκδόσεις με διάφορα προβλήματα. Το άλλο του εργόχειρο, η ημετέρα «φωτισμένη λογοκρισία» (Γ. Π. Σαββίδης) το πέρασε από τα σαράντα κύματα για να εκδοθεί με καθυστέρηση σαράντα ετών υπό τον διόλου ευφάνταστο τίτλο «Οράματα και θάματα», μόλις το 1983. Σήμερα έχουν περάσει περισσότερο από είκοσι χρόνια από την τελευταία του ανατύπωση κι ο εκδότης (ΜΙΕΤ), παρότι εξαντλημένο, δεν στέργει να το επανεκδώσει. Με άλλα λόγια, τα δύο αυτά βιβλία είναι δυσεύρετα ή και άβρετα στα βιβλιοπωλεία. Και αυτή η αδόκητος απουσία από τα ράφια (και τις κουβέντες μας) εκτιμώ πως είναι λαλέουσα. Πρωτίστως, μας λέει σταράτα ότι δεν υπάρχει κανένα αναγνωστικό ενδιαφέρον. Και δεν υπάρχει αναγνωστικό ενδιαφέρον διότι, κυρίως μετά το «Οράματα και θάματα», με όλα αυτά τα θεοτικά, ο Μακρυγιάννης έπαψε να είναι συμβατός με τις επιστημονικοφανείς και ιδεοληπτικές μπαγαποντιές κι έγινε ξεκάθαρα οχληρός γιατί μας θύμιζε ότι η ρίζα μας δεν κρατάει από τον τοκογλύφο του Διαφωτισμού (Βολταίρος), αλλά «απ’ το δέντρο του Θεού» (Γκάτσος).

«Κυρά μου, αν θα κρεμαστείς, κρεμιέται ο κόσμος όλος»

Του Θοδωρή Παντούλα 

Νομίζω ότι ένας πολιτισμός αποτιμάται κατά κύριο λόγο από τον τρόπο που πενθεί και από τον τρόπο που γιορτάζει. Και, ειλικρινά, δεν γνωρίζω κάποιον που να καυχάται για τους σημερινούς τρόπους.

 Στα μέρη μας ωστόσο αυτοί οι, κάποτε αξεχώριστοι, τρόποι είχαν για πολλούς αιώνες συγκεκριμένες εκφάνσεις κι εκφορές. Η Παναγία, καλή ώρα, ακαμάτως μεσίτευε υπέρ πλεόντων, οδοιπορούντων, νοσούντων, καμνόντων, αιχμαλώτων και της σωτηρίας αυτών και στάθηκε η καταφυγή των αναγκεμένων, η παραμυθία των αδικουμένων, το αντιστύλι των οδυνομένων.

Τα παραπάνω δεν είναι θεολογικά φληναφήματα αλλά ιστορικές αποτιμήσεις από τις οποίες κάθε άλλο παρά λείπουν τα τεκμήρια. Η ταπεινή κόρη της Ναζαρέτ ήταν ένα πρόσωπο εξόχως οικείο και αγαπητό στον λαό. Όλα τα σπίτια –ακόμη και τα πιο φτωχά ή κυρίως αυτά– είχαν το εικονοστάσι τους κι όλα τα εικονοστάσια είχαν εικόνα της. Αυτή η οικειότητα και η αγάπη θησαυρίστηκε σε αχειροποίητα εικονίσματα και απέριττα ξωκλήσια που στέγασαν απελπισμούς και ανατάσεις. 

Η εγγύτητα προς το πρόσωπό της εκφράστηκε εναργώς με τα αμέτρητα, κυριολεκτικά, Θεοτοκονύμια και την πάγκοινη και σπαρακτική επίκληση «βόηθα Παναγιά». 

Στην γλυκύτητα της Γυναίκας, που ήταν κόρη των ανθρώπων και μάνα Εκείνου που έκοψε την Ιστορία στα δυό, προσέτρεχαν κι οι μικρομάνες, ζητώντας της στα νανουρίσματά τους να συντροφεύει τα παιδιά τους.

«Κυρά μου, αν θα κρεμαστείς, κρεμιέται ο κόσμος όλος»

από Θεόδωρος Παντούλας

Νομίζω ότι ένας πολιτισμός αποτιμάται κατά κύριο λόγο από τον τρόπο που πενθεί και από τον τρόπο που γιορτάζει. Και, ειλικρινά, δεν γνωρίζω κάποιον που να καυχάται για τους σημερινούς τρόπους. Στα μέρη μας ωστόσο αυτοί οι, κάποτε αξεχώριστοι, τρόποι είχαν για πολλούς αιώνες συγκεκριμένες εκφάνσεις κι εκφορές. Η Παναγία, καλή ώρα, ακαμάτως μεσίτευε υπέρ πλεόντων, οδοιπορούντων, νοσούντων, καμνόντων, αιχμαλώτων και της σωτηρίας αυτών και στάθηκε η καταφυγή των αναγκεμένων, η παραμυθία των αδικουμένων, το αντιστύλι των οδυνομένων.

Τα παραπάνω δεν είναι θεολογικά φληναφήματα αλλά ιστορικές αποτιμήσεις από τις οποίες κάθε άλλο παρά λείπουν τα τεκμήρια. Η ταπεινή κόρη της Ναζαρέτ ήταν ένα πρόσωπο εξόχως οικείο και αγαπητό στον λαό. Ολα τα σπίτια –ακόμη και τα πιο φτωχά ή κυρίως αυτά– είχαν το εικονοστάσι τους κι όλα τα εικονοστάσια είχαν εικόνα της. Αυτή η οικειότητα και η αγάπη θησαυρίστηκε σε αχειροποίητα εικονίσματα και απέριττα ξωκλήσια που στέγασαν απελπισμούς και ανατάσεις. Η εγγύτητα προς το πρόσωπό της εκφράστηκε εναργώς με τα αμέτρητα, κυριολεκτικά, Θεοτοκονύμια και την πάγκοινη και σπαρακτική επίκληση «βόηθα Παναγιά». Στη γλυκύτητα της Γυναίκας, που ήταν κόρη των ανθρώπων και μάνα Εκείνου που έκοψε την Ιστορία στα δυο, προσέτρεχαν κι οι μικρομάνες, ζητώντας της στα νανουρίσματά τους να συντροφεύει τα παιδιά τους.

Πριν από τον Δεκαπενταύγουστο οι άνθρωποι δέονταν, νήστευαν κι άσπριζαν τις αυλές τους για να καλοδεχτούν τη Δέσποινά τους. Παράδοξο κι ετούτο: να είναι, δηλαδή, γιορτή ζωής και αφθαρσίας εγκώμιο η Κοίμησή της! Δεύτερο Πάσχα, Πάσχα του καλοκαιριού λογιζόταν ο Δεκαπενταύγουστος και σε πολλά μέρη στόλιζαν και περιέφεραν τον Επιτάφιό της.

Η εκκλησιαστική εμπειρία βεβαιώνει ότι ο θάνατος στην επικράτειά της δεν έχει ούτε τον πρώτο ούτε τον τελευταίο λόγο. Γι’ αυτό ανάβονταν κεριά στη χάρη της, γίνονταν γονυκλισίες στα εικονίσματά της, τάματα σωρεύονταν στην ποδιά της και πανηγύρια στήνονταν στο όνομά της σε αυλόγυρους ναών και ανοιχτωσιές. Οι κοινότητες συνάζονταν γύρω από τα χοροστάσια και, συχνά, δεξιώνονταν τους ξενιτεμένους τους – ζώντες και τεθνεώτες. Οι πανηγυριστές φίλιωναν, φιλιούνταν και πιάνονταν χέρι χέρι σε κυκλωτικούς χορούς.

Αμφότεροι, το όραμα και το σχέδιο δεν το είχαν στα νιάτα τους. Υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι το έχουν στα στερνά τους;

Του Θοδωρή Παντούλα 

Διάβασα το διακηρυκτικό κείμενο των περίπου 90 πολιτών. Πάντοτε οι πρωτοβουλίες των πολιτών, συμφωνούμε ή όχι, αξίζουν τον έπαινό μας.

 Το γεγονός ότι, σε περίοδο ιδιώτευσης, κάποιοι αφήνουν για λογαριασμό μας τον καναπέ τους και εκτίθενται (ακόμη και ως «μπροστινοί») είναι από μόνο του σημαντικό. Κάποιους μάλιστα τους γνωρίζω και ορισμένους τους εκτιμώ.

Το κείμενο ωστόσο μου φάνηκε αδύναμο. Κοινότοπες διαπιστώσεις το περισσότερο και δυσεξήγητες απουσίες. Λ.χ. πώς θα πολιτευτείς σε μια προσχηματική δημοκρατία που όλα τα χαρτιά της τα έχει σημαδεμένα από τη χρηματοπιστωτική ολιγαρχία; Και ποιοι ακριβώς θα πολιτευτούν μαζί σου;

 Οι οπεκεπέδες; Κυρίως όμως η κατακλείδα της Διακήρυξης ήταν αυτή που με ξάφνιασε. Οι ενεργοί πολίτες, (τους οποίους τα αμετροεπή ΜΜΕ παρουσίασαν ως «προσωπικότητες»), τρόπον τινά ομολογούν την ανεπάρκειά τους να μας ξελασπώσουν και καλούν κάποιους άλλους, που μάλιστα δεν τους ονοματίζουν (!), να το κάνουν για λογαριασμό μας. 

Η αποδοχή ανεπάρκειας βεβαίως είναι πράξη γενναιότητας — αλλά μέχρι εκεί. Γράφτηκε (πάλι στα ΜΜΕ) ότι «οι ενεργοί και αγωνιζόμενοι πολίτες» με το κείμενό τους απευθύνονται στους πρώην πρωθυπουργούς Κ. Καραμανλή και Α. Σαμαρά. Αν ισχύει κάτι τέτοιο για τον κ. Καραμανλή δεν έχει νόημα να μιλήσει κανείς. 

Εδώ και χρόνια για τα πεπραγμένα του σιωπά εκκωφαντικά ο ίδιος. Για τον κ. Σαμαρά πάλι, νομίζω ότι είχε ευκαιρίες, και μάλιστα σπάνιες, που τις σπατάλησε. 

Αμφότεροι, το όραμα και το σχέδιο δεν το είχαν στα νιάτα τους. Υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι το έχουν στα στερνά τους; 

Τέλος, αλλά όχι ήσσονος σημασίας, το να καλείς να σε ξελασπώσουν αυτοί που σε κύλησαν στις λάσπες των Μνημονίων δεν είναι πράξη ευθύνης αλλά πράξη αφροσύνης που, πιθανώς, να ταιριάζει σε όσους πιστεύουν ότι υπάρχει μια καλή «καλή» Ν.Δ. αλλά εγώ δεν είμαι από αυτούς.

Νερό από τον τόπο μας και μήλα απ’ τη μηλιά μας

*Θεόδωρος Παντούλας 20.07.2025 Καθημερινή 

Eνας φίλος λέει ότι «ο ξένος που μας χτυπάει την πόρτα μπορεί να είναι ο Χριστός».

Το επιχείρημα είναι ακαταγώνιστο υπό δύο προϋποθέσεις. Η πρώτη είναι να πιστεύεις στον Χριστό. Η δεύτερη, να είσαι διατεθειμένος να στριμωχτείς. Δεν ξέρω ποια από τις δύο ξεβολεύει περισσότερο. Η πρώτη σού αλλάζει τη ζωή, η δεύτερη σε στενεύει.

Και το στένεμα αυτό, που είναι, θαρρώ, απότοκο της πρώτης προϋπόθεσης, απαιτεί όχι απλώς να δεξιωθείς έναν παροδίτη, αλλά να δεξιωθείς όποιον παροδίτη κρούει τη θύρα σου. Κι αν σου την κρούουν όλης της γης οι αναγκεμένοι, θα πρέπει να αποφασίσεις πόσοι χωράνε στο σπίτι και στους πόσους ξεσπιτώνεσαι επειδή δεν χωράς εσύ.

Σταματώ εδώ, γνωρίζοντας ελάχιστα πρόσωπα που ανήκουν στις παραπάνω κατηγορίες συνανθρώπων μας. Γνωρίζω όμως καμπόσα που παραβλέπουν ότι στην κακογερασμένη ήπειρό μας δεν είμαστε εξαίρεση, αλλά ακόμη ένα έθνος που σβήνει. Την προηγούμενη χρονιά (2024) ο αριθμός θανάτων των Ελλήνων ήταν υπερδιπλάσιος από αυτόν των γεννήσεων.

«Κανένα πρόβλημα», μας καθησυχάζουν όσοι γνωρίζουν πράγματα που οι υπόλοιποι αγνοούμε. Θα κάνουμε, λένε, εισαγωγή νταβραντισμένων Αφροασιατών, διότι στα μέρη τους έχουν πληθυσμιακό πλεόνασμα. Κι επιπλέον, δευτερώνουν οι γνωρίζοντες, θα είναι και βασταγεροί, ακριβώς όπως τους θέλουμε: θα μαζεύουν τις σοδειές μας, θα ξεβρωμίζουν τα σπίτια μας και θα γηροκομούν τα γονικά μας. Κι εντέλει, θα σώσουν και το «ασφαλιστικό» και θα έχουμε όλοι μας καλά στερνά και μπόλικα ευρά!

Σοβαρά τώρα; Αυτό λογίζεται «μια κάποια λύσις»; Να στηρίξουμε τη μακροημέρευσή μας στον πόνο των άλλων; Κι όμως, αυτή την παλιανθρωπιά την ακούμε όλο και συχνότερα και την κουβεντιάζουμε πλέον χωρίς να ντρεπόμαστε, χωρίς να μας προσβάλλει η χυδαιότητα που εκδέχεται τους αδύναμους σαν εμπορεύματα που μετακινούνται όπου υπάρχει ζήτηση. Αλλέως ειπείν, όχι μόνο συνηθίσαμε ή μοιάσαμε στο τέρας, αλλά γίναμε όμοιοί του!

ΛΟΥΙΤΖΙ ΠΙΡΑΝΤΕΛΛΟ

Του Κώστα Χατζηαντωνίου 

Μια νύχτα σαν κι αυτήν (28 Ιουνίου 1867), έπεφτε σαν πυγολαμπίδα κάτω από ένα μεγάλο μοναχικό πεύκο (δική του η παρομοίωση), στο Χάος του Αγκριτζέντο, σε μια περιοχή γεμάτη σαρακηνές ελιές, που προβάλλει στις άκρες ενός οροπεδίου με γαλάζια άργιλο, προς την αφρικανική θάλασσα, ο Λουίτζι Πιραντέλλο. Με την έκπληξη που νιώθει όποιος βρίσκεται πεταμένος καταγής, μόνος στο σκοτάδι ενός έρημου σιδηροδρομικού σταθμού (δική του κι αυτή η ιδέα), ο μέγας Ακραγαντίνος πάσχισε με τη ζωή και το έργο του να βρει νόημα σε αυτή την πτώση που όσο κι αν είναι πτώση για όλους, άλλο τόσο είναι και κλήση.

Από την τεράστια βιβλιογραφία του Λουίτζι Πιραντέλλο, επιλέγω εδώ να μιλήσω για τρία διηγήματά του, σύντομα (ούτε ένα τυπογραφικό έκαστο) που διαβάζονται με μια ανάσα αλλά, αν είσαι άνθρωπος που νιώθει τον κόσμο του μεγάλου Σικελού, σου κόβουν τη ζωή στα δύο. Εκδόθηκαν σχετικώς πρόσφατα από το Manifesto και νομίζω πως τόσο αρμονικά συλλειτουργούν, που θα μπορούσαν να είναι και ένα έξοχο σενάριο σπονδυλωτής κινηματογραφικής ταινίας, εφάμιλλο των τεσσάρων ιστοριών που έντυσαν το περίφημο "Χάος".

Ένας ηττημένος, γερασμένος πριν την ώρα του υπάλληλος που εκρήγνυται όταν το τρένο μιας φανταστικής ζωής σφυρίζει καλώντας τον σε ένα ονειρικό ταξίδι, πριν στη συνέχεια επιστρέψει στον καθημερινό του θάνατο, είναι ο πρωταγωνιστής του πρώτου διηγήματος ("Το τρένο σφύριξε" - "Il treno ha fischiato").

H έρημη Ελλάδα δεν έγινε ερήμην των Μαυρογιαλούρων

*Θεόδωρος Παντούλας • 18.05.2025 

Στον τόπο μας, χάρη στο πνευματικό ξεπάτωμα που προηγήθηκε του οικονομικού, έχουμε μια εν πολλοίς ερημωμένη κι ερειπωμένη χώρα με υποθηκευμένες υποδομές και δημογραφική φυλλόρροια.

Η κυρίαρχη στάση σε όλο αυτό είναι η παραίτηση. Για όσους όμως δεν είναι τόσο μπαγαπόντηδες ώστε να προκρίνουν τον μαρασμό σαν… ευκαιρία, θα ήθελα να θυμίσω μια διαφορετική στάση.

Ξεχάστε, σας παρακαλώ, τη διοικητική γεωγραφία. Η Ελλάδα δεν αποτελείται από εκλογικές περιφέρειες, συγκροτείται από διαμερίσματα. Αυτά τα διαμερίσματα έχουν γεωμορφολογικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά. Από αυτά τα χαρακτηριστικά προκύπτουν φυσιογνωμίες.

Η πρότασή μου είναι, αντί να μεταβολίζουμε την αθηναϊκή κακοπλασία στις περιφέρειες, να ανακαλύψουμε και να υπηρετήσουμε τις φυσιογνωμίες τους.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει, η ετερότητα της τοπικότητας δεν είναι άχθος αλλά στολίδι. Και τα διαμερίσματα της χώρας, σμιλεμένα από τη φύση και τον χρόνο, έχουν διαφορετικές προίκες. Διαφορετικές ομορφιές, ίδια φεγγοβολή.

Με την απειροκαλία των τελευταίων δεκαετιών έχουν λερωθεί οι ομορφιές τους, αλλά δεν υπάρχει λόγος να ανεχόμαστε τη νόθευσή τους από τα μασκαραλίκια με τα οποία τα φορτώσαμε. Η χώρα είναι κατάστικτη από ευρήματα ασύλληπτου αισθητικού βάθους. Η διάσωση και η προβολή τους αποτελούν ισχυρά ταυτοτικά στοιχεία. Δεν έχουμε χρεία άλλων μαρτύρων. Το μακρυγιαννικό «γι’ αυτά πολεμήσαμε», φτάνει και περισσεύει.

Του φτωχού τ’ αρνί – του Θεόδωρου Ε. Παντούλα

Του φτωχού τ’ αρνί – του Θεόδωρου Ε. Παντούλα

27/04/2019

Του φτωχού τ’ αρνί

Όσα τραγούδια κι αν σου πω ο πόνος δεν γλυκαίνει

μαράζι έχεις στην ψυχή που όλο κοντανασαίνει

Κι ας σε γελούν οι άνθρωποι μέσα στην αγορά
αγρίμι ζυγωμένο μου στην τόση ερημιά

Εσύ είσαι αρνάκι του Θεού, είσαι σφαχτό του κόσμου
έχεις το Πάσχα μέσα σου κι απ’ εκείνο δωσ’ μου

Να γιοματίσω παιδεμούς που έχεις σοδιασμένους
να κεραστώ και τους καημούς που ‘χεις σιγουρεμένους

Παράδες όσους κι αν βαστούν, όποια τιμή κι αν δώσουν,
αυτοί που δεν επόνεσαν ποτέ δεν θα μερώσουν.

Σ’ εμάς στραγγίξαν τα νερά και χλόισε ο τόπος,
τα ψυχοκέρια γίνηκαν ο πιο δικός μας τρόπος.

Λίγο ψωμί, πολύ κρασί και η ευχή σου σώνει.

* Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την παραπάνω φωτογραφία του Κώστα Μπαλάφα. 

Όσες φορές κλήθηκε ν’ απαντήσει ποια απ’ τις χιλιάδες φωτογραφίες του είναι η καλύτερη, η απάντησή του είναι κατηγορηματική και πάντα ίδια: 

«Καμπάνες αναστάσιμες χτυπούν αλαργινά» – μα πολύ αλαργινά

*Θεόδωρος Παντούλας

Εφ. Καθημερινή 20.04.2025 

Μια ομολογημένη δυσκολία δεν είναι λιγότερο δυσκολία – είναι μοιρασμένη ωστόσο και δεν σε πλακώνει το βάρος της. Γι’ αυτό και ξεθαρρεύω να ομολογήσω ότι οι μέρες που προηγούνται κι έπονται της Λαμπρής με στενεύουν. Με στενεύει ο συγκρατημένος (από καθωσπρεπισμό, μη μας πούνε και θεούσους) συναισθηματισμός της Μεγάλης Εβδομάδας και η τσουρούτικη μεταπασχαλινή ξεφάντωση.

Οσοι πασχίζουμε, λίγο ή περισσότερο, να είμαστε Χριστιανοί φαινόμαστε, πώς να το πω, μπόσικοι. Είμαστε αλαφιασμένοι από τις σκοτούρες του βιοπορισμού και φαρμακωμένοι από τις ακάλυπτες επιταγές του κυρίαρχου καταναλωτικού ηδονισμού. Είναι σχεδόν εθιμικός ο ξώφαλτσος εκκλησιασμός μας και περίπου εξαναγκασμός το πλαδαρό γλεντοκόπι μας. Δεν αντέχουμε την ευαγγελική προτροπή να ξεβολευτούμε, να τα εκποιήσουμε όλα και να αξιωθούμε τον πολύτιμο μαργαρίτη. Γι’ αυτό και δεν νεκροστολίζουμε αυτοπροσώπως τον Χριστό – με απευθείας ανάθεση στο πλησιέστερο ανθοπωλείο γίνεται ο Επιτάφιος. Και στην Ανάσταση, κομψευόμενοι πάντα, παρά πέντε προσερχόμαστε «για το καλό» και τις κροτίδες, ενώ και πέντε κουταλιάζουμε τη μαγειρίτσα! 

Και την επομένη, το ίδιο άγευστοι, ρευόμαστε την κατασπάραξη του αμνού! Στην πραγματικότητα άδειοι από νόημα δεν μετέχουμε σε γιορτινή σύναξη αλλά σε επετειακό τσιμπούσι. Σε όλα αυτά νομίζω ότι δεν υπάρχει Χριστός. Δεν υπάρχει όμως ούτε η λαχτάρα του. Είμαστε χλιαροί και στον απελπισμό μας – ούτε καν Θωμάδες που αιτούνται πειστήρια. Μένουμε ανυποψίαστοι της δυνατότητας να απελευθερωθεί η ύπαρξή μας από τους καταναγκασμούς της βιολογίας. Ενδίδουμε αμαχητί στην ευκολία των συμβάσεων που με θρασύτητα ονομάζουμε «παράδοση», ενώ δεν είναι παρά ο διασυρμός της σε φολκλόρ.