Η ΑΝΑΓΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ

Θρησκευτικότητα, Πατρίδα, Οικογένεια και το Ρήγμα των Τεμπών

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Φαίνεται πως υπάρχουν κάποιες ιστορικές στιγμές όπου μια κοινωνία δεν συγκρούεται απλώς για πολιτικές επιλογές, αλλά για κάτι βαθύτερο, για το τι θεωρεί Ιερό.

Η τραγωδία των Τεμπών και το Κίνημα που γεννήθηκε από αυτήν αποκάλυψαν ακριβώς αυτό. Μια βαθιά ρωγμή ανάμεσα στο βίωμα της κοινωνίας και την κυρίαρχη αφήγηση του σύγχρονου νεοφιλελευθερισμού- είτε στη Δεξιά είτε στην "Αριστερή" εκδοχή του.

Δεν πρόκειται απλώς για διαφωνία ή ταξική σύγκρουση. Πρόκειται για σύγκρουση κοσμοαντιλήψεων.

Όταν μιλάμε για το Ιερό εδώ, δεν μιλάμε για θεοκρατία, ούτε για εθνικισμό, ούτε για πατριαρχικά σχήματα εξουσίας.

Μιλάμε για τρεις θεμελιώδεις άξονες νοήματος που κάθε κοινωνία χρειάζεται για να σταθεί όρθια. 

Δηλαδή:

α) Υπαρξιακή θρησκευτικότητα / πνευματικότητα, όχι ως δόγμα εξουσίας, αλλά ως τρόπος να νοηματοδοτείς τον πόνο, τον θάνατο, τη θυσία, τη δικαιοσύνη.

β) Έθνος / Πατρίδα: όχι ως αποκλεισμός του Άλλου, αλλά ως ιστορική συνέχεια, συλλογική μνήμη, κοινή ευθύνη.

γ) Οικογένεια: όχι ως καταναγκαστική κανονικότητα, αλλά ως πρωτογενής δεσμός φροντίδας, απώλειας και ευθύνης.

Αυτά τα τρία δεν είναι «συντηρητικά κατάλοιπα».

Είναι προ-πολιτικά θεμέλια κάθε κοινωνικής συνοχής.

Ένα ισχυρό ρεύμα της σύγχρονης, μεταφιλελεύθερης, "Αριστεράς" και Δεξιάς αντιμετωπίζει και τα τρία με καχυποψία ή και εχθρότητα. Θεωρεί τη θρησκευτικότητα/πνευματικότητα ως ανορθολογισμό, το έθνος ως ακροδεξιά ολίσθηση, την οικογένεια ως φορέα καταπίεσης. 

Το αποτέλεσμα είναι μια ριζική αποϊεροποίηση της δημόσιας ζωής της οποίας τα συμπτώματα βιώνονται στο πετσί όλων μας.

Η πολιτική μετατρέπεται σε τεχνική διαχείριση(management), η δικαιοσύνη σε διαδικασία, η κοινωνία σε πληθυσμό προς διοίκηση και η ανθρώπινη ύπαρξη σε αριθμό. 

Η Αγία Σοφία δεν διεκδικεί. Η Αγία Σοφία αναμένει. Και η αναμονή της, χωρίς λειτουργία, γίνεται έρημος της μνήμης.

Του Μάνου Λαμπράκη 

Στους πολιτισμούς που εγκαθίστανται μετά τη μνήμη, το ιερό εκκενώνεται. Όχι επειδή καταστρέφεται, αλλά επειδή απογυμνώνεται από τη δυνατότητα του «συμβαίνειν». Το ιερό, όταν παραμένει μόνο ως αρχιτεκτονική αναφορά, όταν διατηρείται χωρίς το σώμα της συνάθροισης και της επίκλησης, καθίσταται νεκροταφείο της απουσίας του Θεού. 

Το κενό δεν είναι πια θεολογική κατηγορία. Είναι θεσμικά επιτηρούμενη σιωπή.

Η Αγία Σοφία αποτελεί το κατεξοχήν παράδειγμα ενός τόπου όπου η σιωπή δεν είναι κενότητα, αλλά άρση της δυνατότητας του λόγου να προσευχηθεί. Η ιστορική της πορεία, από λειτουργικό κέντρο της Οικουμένης σε μουσειακή αναπαράσταση της πολιτιστικής υβριδικότητας, και στη συνέχεια σε σύγχρονο λατρευτικό χώρο άλλης πίστης, αναδεικνύει με απόλυτη ενάργεια την κρίση της θεολογίας του χώρου και του χρόνου στην ύστερη νεωτερικότητα. Δεν πρόκειται για ανταγωνισμό μεταξύ θρησκειών, αλλά για μεταφυσική υπεραξία που απογυμνώνεται από τη δυνατότητα συμμετοχής.

Γιατί το Ιερό, θεμελιωδώς, δεν είναι χώρος. Είναι συνάντηση. Δεν καθαγιάζεται από τους τοίχους του, αλλά από τη δομή της κλήσης και της ανταπόκρισης. Δεν είναι η αρχιτεκτονική που δημιουργεί τη Θεία Λειτουργία, αλλά το εσχατολογικό άνοιγμα του παρόντος προς την απουσία που καλείται να πληρωθεί. Όταν δεν επιτρέπεται σε κανέναν να λειτουργήσει, το Ιερό απολιθώνεται σε αναπαράσταση της δυνατότητάς του.

Το Θέατρο δεν είναι ο Ναός ή Σκέψεις απέναντι στην έννοια του «Ιερού Θεάτρου»

Στο κεφάλαιο του Peter Brook για το «Ιερό Θέατρο» στο κείμενο του «Ο άδειος Χώρος» (1968), συναντά κανείς μια επείγουσα επιθυμία υπέρβασης: να αποκοπεί ο άνθρωπος από τη φθαρτότητα και την καθημερινότητα, να συγκλονιστεί, να μεταμορφωθεί. Ο Brook, επηρεασμένος από τη μυσταγωγία, τη λιτότητα και την πνευματική ένταση του Grotowski, συγκροτεί μια θεωρία για το θέατρο ως «χώρο του Αοράτου», ως συμβάν σχεδόν εσχατολογικό. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ηθοποιός γίνεται κάτι σαν ιερέας ή μύστης, και το κοινό, υποτίθεται, συμμετέχει σ’ ένα τελετουργικό εξαγνισμού.

Μα το θέατρο δεν είναι ούτε Ναός, ούτε λειτουργία, κι αν επιχειρήσει να γίνει τέτοιο, πέφτει στο πιο επικίνδυνο είδος ειδωλολατρίας: εκείνο που υποδύεται το Άγιο. 

Στην Ορθόδοξη Παράδοση, το «Ιερό» δεν είναι μια ποιότητα που αναδύεται μέσα από αισθητική τελειότητα ή δραματουργική ένταση. Το Ιερό δεν είναι «ατμόσφαιρα», δεν είναι «παρουσία» επειδή ο φωτισμός είναι σωστός ή γιατί το βλέμμα του ηθοποιού σπάει πάνω στη σιωπή. Το Ιερό, λέει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, είναι ό,τι ξεφεύγει ριζικά από την αισθητηριακή πρόσληψη, ό,τι παραμένει ακατάληπτο ακόμα κι όταν αποκαλύπτεται· «μυστήριον εστί»,  και όχι θέαμα. Δεν έχει «κοινό». Έχει κοινωνία.