Από Άρδην - Ρήξη 7 Νοεμβρίου 2026
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Πέμπτη 23 Ιουλίου 1959)
Από το 1950 που εορτάσθηκαν τα διακόσια χρόνια από τη δημοσίευση της πρώτης, της πολύκροτης πραγματείας του «Λόγος περί των επιστημών και των τεχνών », του Ζαν-Ζακ Ρουσώ, έως σήμερα γράφηκαν και εξακολουθούν να γράφωνται σε όλες τις γλώσσες του κόσμου μελέτες για τον συγγραφέα και για την επιρροή του έργου του στις κοινωνικές και πνευματικές εξελίξεις της εποχής μας. Όλες ή περίπου όλες τονίζουν ότι αυτός ο μεγαλοφυής αυτοδίδακτος, με τη λαμπρή και οξύτατη σκέψη και με τις τόσες ηθικές αδυναμίες, άφησε βαθιά τα ίχνη των ιδεών του στην ιστορία των χρόνων μας. Επί δύο αιώνες παλεύομε με τα προβλήματα που ο ίδιος πρώτος έθεσε, τόσο ριζοσπαστικά και με τόσον εξαίσιο φραστικό ύφος.
Η πρώτη εμφάνισή του, σωστή κατάκτηση της δόξας με το πρώτο κιόλας βήμα, γίνεται με αφορμή το διαγωνισμό της Ακαδημίας Ντιζόν για συγγραφή μιας πραγματείας που θ’ απαντούσε στο ερώτημα: αν η αναγέννηση των Επιστημών και της Τέχνης συμβάλλη στη βελτίωση των ηθών. Βραβεύθηκε η δική του, που έδινε στο ζήτημα μια σαφή και κατηγορηματικήν απόκριση: Όχι! Αλλά ταυτόχρονα πήγαινε πιο μακριά, κάθιζε στο σκαμνί τον Πολιτισμό και την Παιδεία, τα είδωλα του 18ου αιώνα, του αιώνα του, και με μιαν επίμονη, πειστικήν ανάλυση έδειχνε ότι ο λεγόμενος πολιτισμός (όχι η α ή β ιστορική μορφή του, αλλά ο «πολιτισμός» εν γένει) έχει κάμει και πάντα θα κάνη τον άνθρωπο όχι μόνο δυστυχή, αλλά και κακό:
«Πριν η Τέχνη διαμορφώση τη συμπεριφορά μας και διδάξη τα πάθη μας να μιλούν μια τεχνητή γλώσσα, τα ήθη μας είχαν τραχύτητα αλλά ήσαν φυσικά, και οι διαφορές του φερσίματος εξωτερίκευαν στο πρώτο κιόλας βλέμμα τις διαφορές του χαρακτήρα. Στο βάθος της βέβαια η ανθρώπινη φύση δεν ήταν καλύτερη· αλλά οι άνθρωποι βρίσκανε την ασφάλειά τους στην ευκολία με την οποία ο καθένας διάβαζε μέσα στην ψυχή του άλλου, και το πλεονέκτημα τούτο, που την αξία του δεν την αισθανότανε πια, τους έσωζε από πολλές κακίες. Σήμερα που λεπτότερες έρευνες και ένα πολύ καλλιεργημένο γούστο έχουν αναγάγει σε γενικούς κανόνες την τέχνη να γίνεται κανείς στους άλλους ευχάριστος, κυριαρχεί στα ήθη μας μια ελεεινή, απατηλή ομοιομορφία. Και όλα τα πνεύματα δίνουν την εντύπωση ότι έχουν διαπλαστή σύμφωνα μ’ ένα και μόνο πρότυπο· δεσπόζει η ευγένεια, επιβάλλεται η άνεση. Όλοι χωρίς εξαίρεση ακολουθούν τις συνήθειες, κανένας ποτέ τη φύση του. Κανείς πια δεν τολμά να φανή τέτοιος που είναι, και κάτω απ’ αυτή την αδιάκοπη πίεση, οι άνθρωποι που αποτελούν την αγέλη που ονομάζομε κοινωνία, υποταγμένοι στους ίδιους όρους κάνουν τα ίδια πράγματα, εκτός αν ισχυρότερα κίνητρα τούς δώσουν άλλη κατεύθυνση».
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Πέμπτη 23 Ιουλίου 1959)
Από το 1950 που εορτάσθηκαν τα διακόσια χρόνια από τη δημοσίευση της πρώτης, της πολύκροτης πραγματείας του «Λόγος περί των επιστημών και των τεχνών », του Ζαν-Ζακ Ρουσώ, έως σήμερα γράφηκαν και εξακολουθούν να γράφωνται σε όλες τις γλώσσες του κόσμου μελέτες για τον συγγραφέα και για την επιρροή του έργου του στις κοινωνικές και πνευματικές εξελίξεις της εποχής μας. Όλες ή περίπου όλες τονίζουν ότι αυτός ο μεγαλοφυής αυτοδίδακτος, με τη λαμπρή και οξύτατη σκέψη και με τις τόσες ηθικές αδυναμίες, άφησε βαθιά τα ίχνη των ιδεών του στην ιστορία των χρόνων μας. Επί δύο αιώνες παλεύομε με τα προβλήματα που ο ίδιος πρώτος έθεσε, τόσο ριζοσπαστικά και με τόσον εξαίσιο φραστικό ύφος.
Η πρώτη εμφάνισή του, σωστή κατάκτηση της δόξας με το πρώτο κιόλας βήμα, γίνεται με αφορμή το διαγωνισμό της Ακαδημίας Ντιζόν για συγγραφή μιας πραγματείας που θ’ απαντούσε στο ερώτημα: αν η αναγέννηση των Επιστημών και της Τέχνης συμβάλλη στη βελτίωση των ηθών. Βραβεύθηκε η δική του, που έδινε στο ζήτημα μια σαφή και κατηγορηματικήν απόκριση: Όχι! Αλλά ταυτόχρονα πήγαινε πιο μακριά, κάθιζε στο σκαμνί τον Πολιτισμό και την Παιδεία, τα είδωλα του 18ου αιώνα, του αιώνα του, και με μιαν επίμονη, πειστικήν ανάλυση έδειχνε ότι ο λεγόμενος πολιτισμός (όχι η α ή β ιστορική μορφή του, αλλά ο «πολιτισμός» εν γένει) έχει κάμει και πάντα θα κάνη τον άνθρωπο όχι μόνο δυστυχή, αλλά και κακό:
«Πριν η Τέχνη διαμορφώση τη συμπεριφορά μας και διδάξη τα πάθη μας να μιλούν μια τεχνητή γλώσσα, τα ήθη μας είχαν τραχύτητα αλλά ήσαν φυσικά, και οι διαφορές του φερσίματος εξωτερίκευαν στο πρώτο κιόλας βλέμμα τις διαφορές του χαρακτήρα. Στο βάθος της βέβαια η ανθρώπινη φύση δεν ήταν καλύτερη· αλλά οι άνθρωποι βρίσκανε την ασφάλειά τους στην ευκολία με την οποία ο καθένας διάβαζε μέσα στην ψυχή του άλλου, και το πλεονέκτημα τούτο, που την αξία του δεν την αισθανότανε πια, τους έσωζε από πολλές κακίες. Σήμερα που λεπτότερες έρευνες και ένα πολύ καλλιεργημένο γούστο έχουν αναγάγει σε γενικούς κανόνες την τέχνη να γίνεται κανείς στους άλλους ευχάριστος, κυριαρχεί στα ήθη μας μια ελεεινή, απατηλή ομοιομορφία. Και όλα τα πνεύματα δίνουν την εντύπωση ότι έχουν διαπλαστή σύμφωνα μ’ ένα και μόνο πρότυπο· δεσπόζει η ευγένεια, επιβάλλεται η άνεση. Όλοι χωρίς εξαίρεση ακολουθούν τις συνήθειες, κανένας ποτέ τη φύση του. Κανείς πια δεν τολμά να φανή τέτοιος που είναι, και κάτω απ’ αυτή την αδιάκοπη πίεση, οι άνθρωποι που αποτελούν την αγέλη που ονομάζομε κοινωνία, υποταγμένοι στους ίδιους όρους κάνουν τα ίδια πράγματα, εκτός αν ισχυρότερα κίνητρα τούς δώσουν άλλη κατεύθυνση».

