Το δημογραφικό πρόβλημα

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-4 Φεβρουαρίου 2026
Το δημογραφικό πρόβλημα στην χώρα μας και αλλού προσλαμβάνει τα τελευταία χρόνια δραματικές διαστάσεις. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2010 οι θάνατοι είναι περισσότεροι από τις γεννήσεις στην Ελλάδα, ενώ το 2025 οι γεννήσεις- πάντα στην χώρα μας- έπεσαν κάτω από το ψυχολογικό όριο των 70.000,την ίδια στιγμή που οι θάνατοι ήταν διπλάσιοι. Τα τελευταία χρόνια ο δείκτης γονιμότητας, που καταδεικνύει τον αριθμό των παιδιών που γεννούν οι γυναίκες σε όλη την διάρκεια της αναπαραγωγικής τους ζωής, είναι πολύ χαμηλός. Βρίσκεται, συγκεκριμένα, στα επίπεδα των 1,3-1,4 παιδιών ανά γυναίκα, αρκετά πιο κάτω από τα 2,1 παιδιά ανά γυναίκα που απαιτούνται για την αναπλήρωση των γενεών και την σταθεροποίηση του πληθυσμού.

Τα αίτια του φαινομένου είναι ποικίλα. Τα κοινωνικοοικονομικά αίτια είναι τα πλέον προφανή και συζητούμενα. Όλοι αναφέρονται στο υψηλό κόστος ζωής και στέγασης, το υψηλό επίσης κόστος εκπαίδευσης των παιδιών και στον ανεπαρκή αριθμό παιδικών σταθμών καθώς και στα βραχέα σχετικά διαστήματα αδειών εγκυμοσύνης και λοχείας.

Οι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες δεν είναι οι μόνοι όμως στους οποίους οφείλεται το οξύ δημογραφικό πρόβλημα. Η χώρα μας δεν το μονοπωλεί. Οι γεννήσεις πέφτουν δραματικά σε όλα τα δυτικά κράτη όπως και σε ορισμένα μη δυτικά. Τα πρωτεία στην πτώση των γεννήσεων τα έχει η Νότια Κορέα, μια από τις πιο αναπτυγμένες οικονομίες του πλανήτη που βρίσκεται μάλιστα σε φάση ταχείας ανάπτυξης. Ο δείκτης γονιμότητας στην Νότια Κορέα είναι 0,72 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ ο πληθυσμός της χώρας αυτής αναμένεται να μειωθεί κατά το ήμισυ στα επόμενα 22 χρόνια, αν δεν αναπληρωθεί από την εισροή μεταναστών. Ισχυρή ένδειξη για την ύπαρξη και άλλων αιτίων που ενέχονται για την πτώση των γεννήσεων, πέραν των κοινωνικοοικονομικών, είναι και το γεγονός ότι οι γυναίκες χαμηλού εισοδήματος γεννούν περισσότερα παιδιά από τις γυναίκες με αξιοπρεπείς οικονομικές αποδοχές.

Τουρκία και Ισραήλ

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-26 Ιανουαρίου 2026

Η Τουρκία ήταν ανάμεσα στα πρώτα μουσουλμανικά κράτη που αναγνώρισαν το Ισραήλ, το 1949, έναν μόλις χρόνο μετα την ίδρυσή του. Η αναγνώριση αυτή υπήρξε απόρροια του φιλοδυτικού προσανατολισμού της Τουρκίας, που παρέμεινε σταθερός μέχρι και την δεκαετία του 2000. Επί 50 και πλέον έτη η Τουρκία διατήρησε καλές σχέσεις με το Ισραήλ, παρά τις διάφορες αραβοϊσραηλινές πολεμικές αναμετρήσεις που μεσολάβησαν, φροντίζοντας πάντα βέβαια να μην αποξενώνεται από τους Άραβες. Χρυσή εποχή στις σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ, ήταν η δεκαετία του 1990, όταν τότε το Ισραήλ διεξήγαγε διαπραγματεύσεις με τους Παλαιστίνιους για την δημιουργία δικού τους ανεξάρτητου κράτους.

Τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν σταδιακα μετα την αναληψη της διακυβερνησης της Τουρκιας από τον Ερντογάν, το 2002. Το 2008 ξέσπασε η χρηματοπιστωτική κρίση που έπληξε κυρίως τις ΗΠΑ και την Ευρώπη και επιτάχυνε την μετάβαση σε έναν μετα-αμερικανικό κόσμο. Τα περιθώρια ελιγμών μεσαίων δυνάμεων, όπως η Τουρκία, αυξάνονται σταδιακά μετά το 2008 καθώς τα κενά ισχύος, που δημιουργούνται σε διεθνές και περιφερειακό επίπεδο, επιτρέπουν την αυτονόμηση μεσαίων δυνάμεων από τους Μεγάλους.

Στο νέο πολυπολικό πλέον διεθνές περιβάλλον η Τουρκία άρχισε να διεκδικεί έναν πιο φιλόδοξο ρόλο. Στα πλαίσια αυτά πρέπει να τοποθετηθεί και η χειροτέρευση των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ. Η αλληλεγγύη προς τους μουσουλμάνους και ειδικά τους Παλαιστίνιους ήταν απαραίτητο μέσο για την ικανοποίηση των νέων φιλοδοξιών της Τουρκίας. Προείκασμα της επιδείνωσης των σχέσεων των δυο χωρών ήταν η δημόσια αντιπαράθεση μεταξύ του Ερντογάν και του προέδρου του Ισραήλ Σίμον Πέρες στο Νταβός το 2009.Το ρήγμα έγινε βαθύτερο, ένα χρόνο μετά, με την κρίση του φέρυ μποτ «Μαβί Μαρμαρά» στα ανοιχτά των ισραηλινών χωρικών υδάτων. Οι τουρκοϊσραηλινές σχέσεις έφτασαν στο χαμηλότερο επίπεδο τους των τελευταίων δεκαετιών.

Για την αμυντική θωράκιση της Ευρώπης

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-2 Ιανουαρίου 2026

Τελευταία γίνεται πολύς λόγος για την ανάγκη αμυντικής ενηλικίωσης της Ευρώπης. Έχουν μάλιστα εξευρεθεί πόροι και κονδύλια άνω του ενός τρισεκατομμυρίου ευρώ γι' αυτόν το σκοπό (150 δις. από ευρωομόλογα και τα υπόλοιπα από πόρους των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ).Η πλειοψηφία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων επιχειρεί να νομιμοποιήσει τον θεμιτό κατά τα άλλα στόχο της ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας επισείοντας την ρωσική απειλή. Ο πόλεμος, λένε, στην Ουκρανία δεν είναι το τέλος της ρωσικής επιθετικότητας. Μετά την Ουκρανία, τονίζουν, σειρά στις επεκτατικές βλέψεις της Ρωσίας έχουν και άλλες γειτνιάζουσες προς την μεγάλη αυτήν δύναμη χώρες.

Ιστορικά, όμως, η επιθετικότητα της Ρωσίας εκδηλώνεται μόνον όταν νοιώθει ότι απειλούνται ζωτικά της συμφέροντα, όπως η πρόσβασή της στην Μαύρη Θάλασσα μέσω της Κριμαίας ή ο διάδρομος μεταφοράς όπλων και πολεμοφοδίων μέσω των ανατολικών επαρχιών της Ουκρανίας ή τέλος όταν τίθεται υπό αμφισβήτηση η επάρκεια του βάθους της άμυνάς της στον Καύκασο.

Η αμυντική ενίσχυση της Ευρώπης δεν πρέπει να νομιμοποιείται με ψεύδη και φαντασιοπληξίες περί επικείμενης ρωσικής επίθεσης και σε άλλες χώρες. Ούτε, εξάλλου, πρέπει να συνδέεται με θεμιτές σε ένα βαθμό οικονομικές στοχεύσεις. Γίνεται λόγος για την προσπάθεια να αντιμετωπισθεί η τρέχουσα οικονομική καχεξία της Ευρώπης με την στροφή σε μια πολεμική οικονομία.

Για την τεχνοφεουδαρχία

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-5 Δεκεμβρίου 2025

Κατά το πόνημα του Γ. Βαρουφάκη «Μιλώντας στον πατέρα μου. Μια εισαγωγή στην τεχνοφεουδαρχία» (Εκδόσεις Πατάκη) ο κόσμος σήμερα ολισθαίνει προς ένα οικονομικό σύστημα πιο ιεραρχικό και εκμεταλλευτικό από το καπιταλιστικό. Η μετάλλαξη του καπιταλισμού σε τεχνοφεουδαρχία διέψευσε τις ελπίδες ότι η οργανωμένη εργασία θα νικούσε τον καπιταλισμό. Αντί του σοσιαλισμού ο κόσμος οδεύει πλησίστια προς μια ψηφιακή εκδοχή της φεουδαρχίας.

Ο Βαρουφάκης θεωρεί ότι η επελαύνουσα τεχνοφεουδαρχία διέπεται από παρόμοια λογική με αυτήν της παραδοσιακής φεουδαρχίας. Κύρια χαρακτηριστικά της τελευταίας υπήρξαν η ιεραρχική δομή της κοινωνίας, οι δεσμοί αλυσιδωτής εξάρτησης μεταξύ αρχόντων και υποτελών και ένα αγροτικό οικονομικό σύστημα στα πλαίσια του οποίου οι υποτελείς χωρικοί τίθενται υπό την προστασία των ισχυρών γαιοκτημόνων, με αντάλλαγμα τον πλήρη έλεγχο της ζωής και της εργασίας των και τις υπέρογκες κρατήσεις από την παραγωγή της σοδειάς τους. Στην συνέχεια της παρουσίασης του βιβλίου του Γ. Βαρουφάκη θα αναδειχθούν σταδιακά αρκετές ομοιότητες μεταξύ της παραδοσιακής και της σύγχρονης φεουδαρχίας.

Το τεχνοφεουδαρχικό κεφάλαιο απαρτίζεται, λοιπόν, από απέραντες φάρμες διακομιστών (των περίφημων servers), από πύργους ελέγχου κινητής τηλεφωνίας, αλγορίθμους τεχνητής νοημοσύνης, από παντοειδές λογισμικό και από αμέτρητες χιλιάδες χιλιόμετρα οπτικών ινών. Το κεφάλαιο αυτό λειτουργεί κατά εντελώς διαφορετικό τρόπο από το παραδοσιακό κεφάλαιο. Οι υποδομές και οι μηχανές του κατ’ αρχάς δεν παράγουν προϊόντα αλλά τροποποιούν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Καθορίζουν τι επιθυμούμε και μας το πουλάνε παρακάμπτοντας τις κλασικές καπιταλιστικές αγορές. Ο εξοπλισμός του τεχνοφεουδαρχικού κεφαλαίου μας οδηγεί επιπλέον να το εμπλουτίζουμε με την δωρεάν εθελοντική εργασία μας (με κάθε ανάρτηση σχολίου,βίντεο,κριτικής και φωτογραφίας από μέρους μας). Το τεχνοφεουδαρχικό κεφάλαιο επιτηρεί επίσης στενά και εντατικοποιεί την μισθωτή εργασία στους χώρους δουλειάς.

Οι απαρχές των σημερινών γεωπολιτικών αναμετρήσεων

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-17 Αυγούστου 2025

Σήμερα η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν, τρείς κατά βάσιν χερσαίες δυνάμεις, ανταγωνίζονται μια κατ’ ουσίαν θαλάσσια δύναμη, τις ΗΠΑ. Πως αναπτυχθήκαν όμως κατά το ιστορικό παρελθόν οι τρεις αυτές ισχυρές χερσαίες δυνάμεις και η θαλάσσια δύναμη των ΗΠΑ;

Η τύχη των χερσαίων δυνάμεων συνδέθηκε με την γειτνίασή τους με τους νομαδικούς λαούς που ήλεγχαν την στέπα, το νότιο τμήμα της Σιβηρίας από τον Βόλγα μέχρι την Μαντζουρία. Η έκταση αυτή καλύπτεται από συστάδες χλόης ανά σχετικά αραιά διαστήματα, λόγω του λιγοστού διαθέσιμου νερού. Η νότια Σιβηρία φιλοξενούσε νομάδες κτηνοτρόφους που η ένοπλη δύναμή τους ήταν οι έφιπποι τοξότες. Οι προνεωτερικές αυτοκρατορίες αναπτύχθηκαν στις «ακτές» της «θάλασσας χλόης», της στέπας. Η Κίνα εφάπτονταν με την περιοχή της ανατολικής στέπας. Μια άλλη αυτοκρατορία, το Ιράν, συνόρευε με την κεντρική στέπα (Τουρκεστάν) ενώ η Μοσχοβίτικη Ρωσία αναπτύχθηκε σε συσχέτιση με την δυτική στέπα (την περιοχή μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και Κασπίας).

Οι νομάδες της στέπας καλλιέργησαν αρχικά εμπορικές σχέσεις και επέβαλαν φόρους υποτέλειας στους μόνιμα εγκατεστημένους γεωργικούς και αστικούς πληθυσμούς στην περίμετρο της σκεπασμένης με χλόη έκτασης. Οι έφιπποι τοξότες των νομαδικών λαών ήταν ακαταμάχητοι. Από την στιγμή όμως που τα πυροβόλα όπλα άρχισαν να παίζουν έναν αποφασιστικό ρόλο στα πεδία των μαχών, η θέση των λαών της στέπας έγινε απελπιστική. Όταν με τον καιρό το πεζικό των μόνιμα κατοικημένων περιοχών, εφοδιασμένο με πυροβόλα όπλα, κατόρθωσε να αντικρίζει με πλήρη αταραξία τις βολές που εξακόντιζαν ακόμη και οι πιο άγριοι και αυστηρά πειθαρχημένοι καβαλάρηδες της στέπας, σηματοδοτήθηκε οριστικά το λυκόφως της ιστορικής διαδρομής των νομάδων ως στρατιωτικής δύναμης.

Για την παιδεία, την οικογένεια, τους νέους

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Πρόσφατα διάβασα το τελευταίο βιβλίο του Βασίλη Καραποστόλη, του ομότιμου καθηγητή Πολιτισμού και Επικοινωνίας του ΕΚΠΑ. Το βιβλίο φέρει τον τίτλο «Όταν η γνώση είναι ζωή» και είναι των εκδόσεων Πατάκη. Το πόνημα αυτό αποτελεί κατά την εκτίμησή μου την μακράν αρτιότερη και βαθύτερη μελέτη των τελευταίων δεκαετιών για τα ζητήματα της παιδείας. Το βιβλίο χωρίζεται σε δυο μέρη. Το πρώτο εμπεριέχει σύντομα άρθρα με μορφή επιφυλλίδων, ενώ το δεύτερο απαρτίζεται από πιο εκτεταμένα κείμενα δοκιμιακού χαρακτήρα. Η παρούσα βιβλιοπαρουσίαση κάνει χρήση διατυπώσεων του ίδιου του συγγραφέα.

***

Ο Βασίλης Καραποστόλης τονίζει εξαρχής ότι, παρόλο που στην εποχή μας γίνεται πολύς λόγος για την καινοτομία και την επινοητικότητα, η απόκτηση γνώσης σήμερα εξισώνεται με την συσσώρευση αποσπασματικών πληροφοριών και σπαραγμάτων. Η εκπαίδευση δεν είναι μύηση στο επιχείρημα, τον συλλογισμό και την εξαγωγή συμπερασμάτων και δεν επιτρέπει την σύνδεση όλων των πλευρών ενός θέματος.

Χιλιάδες νέοι στην Ελλάδα και αλλού εγκαταλείπουν νωρίς τις σπουδές τους. Όχι διότι η εκπαιδευτική διαδικασία είναι καταπιεστική, αλλά διότι δεν τους αφορά πλέον. Στο νεανικό κοινό, συγκεκριμένα, δεν εμφανίζεται η εξιστόρηση της γνώσης ως μιας κοπιώδους αλλά και ταυτόχρονα συναρπαστικής περιπέτειας. Όταν από τις σελίδες των βιβλίων λείπει η ένταση της προσπάθειας ορισμένων ατόμων για την γνώση, όταν έχουν εξαφανισθεί οι ανθρώπινες πράξεις και τα κίνητρά τους και έχουν μείνει μόνον οι «δομές» και τα «συστήματα», είναι φυσικό να εξασθενεί η θέληση για μάθηση. Δεν προσφέρεται στους νέους τίποτε που να μπορεί να τους συναρπάσει και να τους ενθουσιάσει.

Αν μια κοινωνία, ευρύτερα, δεν θέλει να αρκείται απλώς και μόνον στην επιβίωσή της, τότε δεν μπορεί να κάνει χωρίς παιδευτικά πρότυπα, χωρίς ορατά πρόσωπα και πράξεις που οι νέες γενιές καλούνται να τα μιμηθούν αλλά και να τα ξεπεράσουν.

Μόνιμα συγκρουσιακός ο αναδυόμενος πολυπολισμός;

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Τις τελευταίες δυο δεκαετίες ο πλανήτης γνώρισε μεγάλες ανατροπές. Η σημαντικότερη απ’ αυτές είναι η μετατόπιση της βιομηχανικής παραγωγής και της οικονομικής ισχύος από την Δύση στην Ανατολή και τον Νότο. Ενδεικτικά η βιομηχανική παραγωγή της Κίνας είναι πλέον τρεις φορές μεγαλύτερη της παραγωγής των ΗΠΑ και εννέα φορές της παραγωγής της Γερμανίας. Αν στα παραπάνω στοιχεία προστεθεί η αυξανόμενη οικονομική ισχύς χωρών όπως η Ινδία και η Βραζιλία, τότε καθίσταται βέβαιη η πορεία προς έναν πολυπολικό κόσμο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτός ο κόσμος θα παραμείνει επ’αόριστον συγκρουσιακός ή θα κατασταλάξει κάποτε σε ειρηνικό.

Υπάρχει άραγε ιστορικό προηγούμενο πολυπολικού κόσμου και πως μπορεί να φωτίσει τις σημερινές εξελίξεις; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι καταφατική. Ο κόσμος που προέκυψε από τους ναπολεόντειους πολέμους ήταν πολυπολικός και παρέμεινε ειρηνικός, εν πολλοίς, σε όλη σχεδόν την διάρκεια του 19ου αιώνα. Ήταν ειρηνικός επειδή υπήρξε ισορροπημένος, χαρακτηρίζονταν δηλαδή από την ισορροπία ισχύος μεταξύ πέντε δυνάμεων: της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Πρωσίας, της Ρωσίας και της Αυστρίας.

Οι τρεις συνιστώσες του Τραμπισμ

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Υπάρχουν κάποιοι που υποστηρίζουν ότι ο συνασπισμός δυνάμεων που έφερε τον Τραμπ για δεύτερη φορά στην προεδρία είναι ανομοιογενής και κατά συνέπεια εύθραυστος. Ότι γρήγορα θα έρθουν στην επιφάνεια αντιθέσεις, όπως η πρόσφατη μεταξύ του Ίλον Μασκ και του Στηβ Μπάνον σχετικά με την συνέχιση της χορήγησης βίζας σε τεχνολογικά καταρτισμένους αλλοδαπούς. Ότι τελικά το κίνημα MAGA αντιμετωπίζοντας την πίεση του βαθέος κράτους και σπαρασσόμενο από εσωτερικές αντιθέσεις θα εκτροχιασθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Ποιά είναι όμως τα ρεύματα που συνθέτουν το κίνημα αυτό; Μπορεί να διακρίνει κανείς εύκολα τρεις κύριες συνιστώσες του τραμπισμού: Τους εθνολαϊκιστές με κύριο εκπρόσωπο τους τον Στηβ Μπάνον (βασικό σχεδιαστή στρατηγικής στα αρχικά στάδια της πρώτης θητείας του Τραμπ), τους υποστηρικτές των οικογενειακών αξιών και της παράδοσης και τέλος μια μερίδα των ιδιοκτητών των τεχνολογικών κολοσσών της Σίλικον Βάλλεϋ,με εκπρόσωπο τους τον Ίλον Μασκ.

Παρά τις αντιθέσεις μεταξύ των τριών αυτών συνιστωσών, στις οποίες θα αναφερθούμε παρακάτω, φαίνεται να υπάρχει μια συγκολλητική ύλη που τις συνέχει. Επί Ρέιγκαν ο παράγοντας που ενοποιούσε τους φιλελεύθερους συντηρητικούς (υποστηρικτές της ελευθερίας των αγορών) με τους θρησκευόμενους συντηρητικούς ήταν ο αντικομμουνισμός. Στην συνέχεια, μετά την λήξη του ψυχρού πολέμου, έγινε προσπάθεια να αντικατασταθεί ο αντικομουνισμός με την πάλη κατά της ισλαμικής τρομοκρατίας. Στην πρώτη θητεία του Τραμπ αλλά ιδίως στην δεύτερη, όπως διαφαίνεται, ενοποιητικός παράγοντας είναι η ατζέντα κατά της παγκοσμιοποίησης και ο νεοπροστατευτισμός.

Αρμαγεδδών ή αντίθετα έλευση του Αντιχρίστ

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-9 Ιανουαρίου 2025

Στο παρόν άρθρο εξετάζεται η αποκωδικοποίηση των συμβολισμών της Αποκάλυψης του Ιωάννη και η ερμηνεία ενός χωρίου μιας επιστολής του Αποστόλου Παύλου που επιχειρείται απο τον Peter Thiel. Ο Thiel είναι μέντορας του πρόσφατα εκλεγμένου αντιπροέδρου των ΗΠΑ J.D.Vance και μελετητής του χριστιανού ανθρωπολόγου Ρενέ Ζιράρ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην παραπάνω αποκωδικοποίηση από τον Thiel έχει η διαλεύκανση του μηχανισμού έλευσης του Αντιχρίστου. Ο Αντίχριστος, ένας χαρισματικός ηγέτης με ανθρωπιστικό προσωπείο και με σλόγκαν την διασφάλιση της ειρήνης και της ευημερίας, εγκαθιστά μια παγκόσμια δικτατορία υποσχόμενος να αποτρέψει τον Αρμαγεδδώνα, τον επικείμενο πυρηνικό όλεθρο. Τα αγαθά της ειρήνης και της ευημερίας δεν είναι ασήμαντα καθ’ εαυτά. Το πρόβλημα έγκειται στο τίμημα που καλούνται οι λαοί να καταβάλουν γι’αυτά, την αποδοχή δηλαδή μιας παγκόσμιας δικτατορίας.

Ένα πανίσχυρο παγκόσμιο υπερκράτος που επιτηρεί στενά τις ζωές των πολιτών με την χρήση της πιο προηγμένης τεχνολογίας συνιστά μια τεχνοφασιστική εκτροπή σε παγκόσμια κλίμακα. Στα πλαίσια αυτά ο κόσμος καλείται να γίνει ή ενιαίος και ασφυκτικά ελεγχόμενος και επιτηρούμενος ή να παραδοθεί στον όλεθρο.

Ο Thiel προχωρώντας παρακάτω διερευνά μιάν οδό διαφυγής, έναν τρίτο όπως λέει δρόμο, μεταξύ Αρμαγεδδώνα και έλευσης του Αντιχρίστου. Στον σωτήριο αυτόν τρίτο δρόμο υπεισέρχεται η έννοια του Κατέχοντος. Ο Thiel καταφεύγει σε ένα αινιγματικό χωρίο που βρίσκεται στην Β’ προς Θεσσαλονικείς επιστολή του Αποστόλου Παύλου. Χωρίο που η ερμηνεία του αντιλέγεται μεταξύ διαφόρων ερμηνευτών. Στο χωρίο αυτό αναφέρεται το κατέχον ή ο Κατέχων που εμποδίζει το χάος και τις καταστροφές καθώς και την εμφάνιση του Αντιχρίστου που συνεπάγονται αυτές οι καταστάσεις.

Ο φιλελευθερισμός και οι τροπές του

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Στο παρόν άρθρο εξετάζεται η σχέση του κλασικού φιλελευθερισμού με τον νεοφιλελευθερισμό και τον γουοκισμό. Τον νεοφιλελευθερισμό που ωθεί στα άκρα την υιοθέτηση των αρχών της ελεύθερης αγοράς και τον γουοκισμό, την εμμονική δηλαδή επαγρύπνηση εναντίον των φυλετικών διακρίσεων και των διακρίσεων εις βάρος των γυναικών και διαφόρων σεξουαλικών μειονοτήτων.

Αν η σχέση του νεοφιλελευθερισμού με τον κλασικό φιλελευθερισμό είναι ευθεία και εμφανής σε όλους, δεν ισχύει το ίδιο και για την σχέση του γουοκισμού με τον παραδοσιακό φιλελευθερισμό. Πριν διαλευκανθεί η σχέση φιλελευθερισμού και γουοκισμού θα γίνει προσπάθεια να απαντηθεί το ερώτημα κατά πόσον είναι δυνατή η επιστροφή σε παλιότερες μορφές καπιταλισμού με όχι τόσο ακραία χαρακτηριστικά κοινωνικής ανισότητας όπως στην νεοφιλελεύθερη περίπτωση.

Μια από τις συνέπειες του νεοφιλελευθερισμού, πέραν της διεύρυνσης των ανισοτήτων στα παλαιά κέντρα του συστήματος, τις δυτικές οικονομίες δηλαδή, υπήρξε η μετανάστευση της βιομηχανικής παραγωγής στις αναδυόμενες οικονομίες της Ανατολής και του Νότου. Η μετατόπιση αυτή έγινε κυρίως προς αναζήτηση φθηνού και πειθαρχημένου εργατικού δυναμικού. Όλα φαίνονταν ότι πήγαιναν καλά για το παγκοσμιοποιημένο κεφάλαιο ώσπου κάποια στιγμή συνειδητοποιήθηκε ότι η διαδικασία αυτή κατέληξε σε ένα απρόσμενο και ανεπιθύμητο αποτέλεσμα. Την τεχνολογική ισοτιμία της Κίνας έναντι της Δύσης δηλαδή, την ίδια ώρα που η Κίνα συγκέντρωνε μεγάλο μέρος των βιομηχανικών δραστηριοτήτων του πλανήτη.

Η δυσάρεστη αυτή για την Δύση πραγματικότητα μπορεί, όπως υποστηρίζουν αρκετοί, να αναστραφεί σχετικά εύκολα με την επανεκβιομηχάνιση των δυτικών οικονομιών μέσω προστατευτικών μέτρων κυρίως (δασμών, επιδοτήσεων κ.λπ.).Υπάρχει όμως ένα μεγάλο εμπόδιο στην αναγέννηση της βιομηχανικής βάσης των παλαιών κέντρων του συστήματος. Στις ΗΠΑ, χαρακτηριστικά, λιγώτερο από το ένα τέταρτο των αποφοίτων λυκείου διαθέτει τις απαραίτητες γνώσεις μαθηματικών για να απασχοληθεί στις μέσω υπολογιστών καθοδηγούμενες βιομηχανικές δραστηριότητες. Είναι φανερό λοιπόν ότι η επιστροφή σε παλιότερες μορφές καπιταλισμού δεν είναι τόσο εύκολη όσο ισχυρίζονται ορισμένοι.

Οι τέσσερις μύθοι του φιλελευθερισμού

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Ο φιλελευθερισμός περιβάλλεται από μια μακρόβια μυθολογία που μόνον τις τελευταίες δεκαετίες άρχισε να αποδομείται. 

 Σύμφωνα με τον πρώτο μύθο η ελευθερία, όπως την αντιλαμβάνεται ο φιλελευθερισμός, δεν συμβιβάζεται παρά μόνον με ένα μικρό κράτος, ένα κράτος-νυχτοφύλακα.

 Ο δεύτερος μύθος κάνει λόγο για την ουδετερότητα του φιλελεύθερου κράτους απέναντι στις αξίες και τις πεποιθήσεις και κατά συνέπεια για τον πλουραλισμό του. 

Ο τρίτος μύθος σχετίζεται με το υποτιθέμενο ελευθεριακό δυναμικό της τεχνολογίας και ιδιαίτερα του επικοινωνιακού τεχνοσυστήματος. 

 Ο τέταρτος και τελευταίος φιλελεύθερος μύθος θεωρεί τους πολέμους ως επαναλαμβανόμενα ατυχήματα και λάθη που μπορούν να αντιμετωπιστούν με την διάδοση του κοινοβουλευτισμού και την αύξηση της αλληλεξάρτησης μεταξύ των κρατών.

Το κράτος - νυχτοφύλακας

Ο φιλελευθερισμός καθηλώνει την ατομική ελευθερία στον ιδιωτικό χώρο και μόνον και την περιτειχίζει με διάφορα δικαιώματα για να την προστατεύσει. Δεν διανοείται την μετεξέλιξη της ατομικής ελευθερίας σε κοινωνική και πολιτική. Την αντιλαμβάνεται αποκλειστικά ως ελευθερία της ιδιωτικής απόλαυσης, ως διεύρυνση των καταναλωτικών δυνατοτήτων, για παράδειγμα.

Η περιτείχιση της ατομικής ελευθερίας με δικαιώματα νοείται είτε-αρνητικά-ως απουσία εμποδίων και καταναγκασμών (απουσία, για παράδειγμα, διακρίσεων φύλου ή φυλής), είτε-θετικά-ως ικανότητα και όχι απλώς ως δυνατότητα να προωθεί και να επιτυγχάνει κανείς τους στόχους του. Η πρόσβαση στις παροχές του κοινωνικού κράτους είναι ένα παράδειγμα δικαιώματος αυτού του δεύτερου, θετικού, είδους. Η διασφάλιση όμως και η διεύρυνση των δικαιωμάτων προϋποθέτει την αυξανομένη ανάμειξη του κράτους στις ζωές των πολιτών. Η διόγκωση του κράτους, κατά συνέπεια, κάθε άλλο παρά αντιτίθεται στην ελευθερία όπως την αντιλαμβάνεται ο φιλελευθερισμός.

Κάποιες προϋποθέσεις της επανεθνικοποίησης των οικονομιών

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Πολλοί σήμερα νομίζουν ότι η αποπαγκοσμιοποίηση και η μείωση της αλληλεξάρτησης των οικονομιών του πλανήτη είναι ήδη γεγονός και το μόνο ερώτημα που τίθεται είναι αν θα εμβαθυνθεί ή κάποια στιγμή θα ανακοπεί.

Στην πραγματικότητα το παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζει να αυξάνεται, πάρα τον εμπορικό πόλεμο ΗΠΑ και Κίνας που ξεκίνησε με πρωτοβουλία του Τραμπ και την απαγόρευση εξαγωγής προϊόντων υψηλής τεχνολογίας (κυρίως μικροτσίπ) επί Μπάιντεν. Ούτε, όμως, οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν στην Ρωσία κατόρθωσαν να κάμψουν το παγκόσμιο εμπόριο.

Ναι μεν το εμπόριο μεταξύ των δυο μεγαλύτερων οικονομιών, των ΗΠΑ και της Κίνας έχει μειωθεί κατά τι, τα κινεζικά προϊόντα όμως συνεχίζουν να βρίσκουν τον δρόμο τους προς την Αμερική. Συναρμολογούνται πλέον εκτός της Κίνας και πωλούνται στην αγορά των ΗΠΑ ως εισαγόμενα από άλλες χώρες.

Καθώς παρατηρείται μεγάλη έλλειψη εξειδικευμένων εργατών ανά τον κόσμο όπως και μηχανικών, η επιστροφή της παραγωγής στα παλαιά κέντρα του συστήματος, τις δυτικές δηλαδή χώρες, τίθεται εν αμφιβόλω. Οι γενναίες επιδοτήσεις για την ενίσχυση της βιομηχανικής βάσης των ΗΠΑ έχουν αποδώσει κάποιους καρπούς αλλά το υψηλό κόστος εργασίας (μισθολογικό αλλά και μη μισθολογικό) λειτουργεί αποτρεπτικά για την εμβάθυνση της αποπαγκοσμιοποίησης.

Για την εθνικιστική Δεξιά

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Για πολλές δεκαετίες όσοι από τον χώρο της Δεξιάς υπερασπίζονταν τα έθνη και τους εθνισμούς ενάντια στον κοσμοπολιτισμό των φιλελευθέρων και τον διεθνισμό της Αριστεράς είχαν απωθηθεί στο περιθώριο της δημόσιας ζωής στην Ευρώπη και αλλού. Σήμερα είναι δύσκολο πια να επιχειρηθεί η απομόνωση και περιθωριοποίηση της εθνικιστικής Δεξιάς.

Η εθνικιστική Δεξιά δεν είναι ομοιογενής. Τα όποια κοινά χαρακτηριστικά της διαφέρουν πάντως αρκετά από τα αντίστοιχα των φασιστικών κομμάτων του μεσοπολέμου.  Η εθνικιστική Δεξιά  αποτελείται από διακριτά ρεύματα και κινήσεις που ασκούν ποικίλλου βαθμού επιρροή σε κόμματα της κεντρικής πολιτικής σκηνής διαφόρων χωρών. Στις ΗΠΑ υπάρχουν οι λεγόμενοι παλαιοσυντηρητικοί και η εναλλακτική Δεξιά. 

 Οι παλαιοσυντηρητικοί είναι απομονωτιστές και φιλικά διακείμενοι προς τον Χριστιανισμό. Αντιπαρατίθενται σφόδρα προς τους νεοσυντηρητικούς που επιδιώκουν την «εξαγωγή της δημοκρατίας» δια των όπλων και των «ανθρωπιστικών» στρατιωτικών παρεμβάσεων. Οι παλαιοσυντηρητικοί βλέπουν τους νεοσυντηρητικούς ως μια δεξιά εκδοχή του ιακωβινισμού και του τροτσκισμού. Οι εναλλακτικοί Δεξιοί είναι άθεοι ή νεοπαγανιστές και υπέρ της λευκής υπεροχής.  

Στην Ευρώπη υπάρχουν τρία ρεύματα και κινήσεις. Η λεγόμενη Νέα Δεξιά είναι το πρώτο. Χρονολογείται από το 1968 και ο βασικός της θεωρητικός είναι ο Αλαίν ντε Μπενουά,ο οποίος υποστηρίζει τον πολιτισμικό πλουραλισμό και κλίνει προς τον νεοπαγανισμό.  Για τον στοχαστή αυτόν οι διαφορές που υφίστανται μεταξύ της κουλτούρας των διαφόρων εθνών αποτελούν πραγματικό πλούτο για την ανθρωπότητα. 

Ένα δεύτερο ρεύμα στην Ευρώπη είναι η ταυτοτική Δεξιά, που θέτει ως κύριο ζήτημα την υπεράσπιση της πολιτισμικής ακεραιότητας της γηραιάς ηπείρου από το Ισλάμ. Θεωρεί ότι ο μωαμεθανισμός επιχειρεί μια σταδιακή αποικιοποίηση της Ευρώπης και κάνει λόγο ακόμη και για βίαιους επαναπατρισμούς παράνομων μεταναστών. 

Στην ομάδα των χωρών Βίζενγκραντ (Ουγγαρία, Πολωνία, Τσεχία και Σλοβακία) τέλος, υφίσταται ένα ρεύμα που θεωρεί ότι η εθνική κυριαρχία των ευρωπαϊκών χωρών απειλείται από τις πολιτικές των Βρυξελλών που στοχεύουν στην δημιουργία ενός απρόσωπου υπερεθνικού κράτους. Μόνον ο Χριστιανισμός μπορεί να εξασφαλίσει την ενότητα της Ευρώπης και να σεβαστεί ταυτόχρονα την πολιτισμική διαφοροποίηση των εθνών της ηπείρου. 

Η επιστροφή του κράτους

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Η εποχή μας είναι μεταβατική. Μια από τις πλευρές της, που αναδεικνύουν αρκετοί δημοσιολογούντες,είναι η διαφαινόμενη επιστροφή του κράτους ως κεντρικού παράγοντα των διεθνών σχέσεων και της εσωτερικής ζωής διαφόρων χωρών. Μέχρι πρόσφατα οι ελίτ ανά τον κόσμο θεωρούσαν ότι το κλασικό νεωτερικό κράτος με τα αυστηρά ελεγχόμενα σύνορα, την μεγάλη φορολογία και τους περιοριστικούς κανονισμούς έπρεπε να εξαφανισθεί. Σήμερα το εκκρεμές φαίνεται να μετακινείται από τις ελεύθερες αγορές και τα διαπερατά σύνορα στην διεκδίκηση της εθνικής κυριαρχίας και στην επιστροφή ενός ισχυρού κράτους.

Η χρηματοπιστωτική κρίση απομυθοποίησε το δόγμα περί αυτορρυθμιζόμενων αγορών. Η πανδημία μας υπενθύμισε την ανάγκη για ένα αποτελεσματικό εθνικό σύστημα υγείας, ενώ οι γεωπολιτικές αναταραχές αναβαθμίζουν την αξία της εθνικής άμυνας και ασφάλειας έναντι της οικονομικής ευμάρειας, που έχει περάσει σε δεύτερο πλάνο. Κυρώσεις απέναντι σε αντίπαλα κράτη, έλεγχοι σε εξαγωγές και εισαγωγές, παντοειδείς επιδοτήσεις είναι στην ημερησία διάταξη. 

Το ζητούμενο πάντως δεν φαίνεται να είναι η αυτάρκεια και η πλήρης επιστροφή στις παλιές μορφές υποκατάστασης των εισαγωγών. Στόχος είναι ο συνδυασμός ενός υψηλού βαθμού κρατικού ελέγχου σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας (για παράδειγμα στις τράπεζες) με ταυτόχρονη αξιοποίηση της ατομικής πρωτοβουλίας και διατήρηση του ανοίγματος στην παγκόσμια αγορά. Υπάρχει διεθνώς ένα συνεχές ανάμεσα σε αποτελεσματικούς και με αναπτυξιακό προσανατολισμό κρατικούς ελέγχους και σε αναποτελεσματικές και διεφθαρμένες κρατικές πρακτικές. Στο ένα άκρο βρίσκεται η Σιγκαπούρη και σε ικανοποιητικό βαθμό και η Κίνα, ενώ στο άλλο κράτη όπως η Αίγυπτος και το Καζακστάν. 

Γιατί όμως αρκετά κράτη-και δυτικά-αδυνατούν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα των καιρών και ποιες είναι οι βασικές προϋποθέσεις για να παίξουν τα κράτη έναν διευρυμένο ρόλο στις νέες συνθήκες; Η βασικότερη προϋπόθεση για μια επιτυχή επιστροφή του κράτους στην κοινωνική ζωή είναι η διατήρηση του μονοπωλίου της άσκησης της έννομης βίας από μέρους του. Πώς προέκυψε όμως ιστορικά η μονοπώληση αυτή; 

Στις προνεωτερικές συνομαδώσεις  μικρής κλίμακας η ρύθμιση της κοινωνικής συμπεριφοράς επιτυγχάνονταν με την τελετουργική χρήση περιορισμένης βίας καθώς και με κυρώσεις κατά των παραβατών, όπως η απομόνωση και ακόμη και ο εξοστρακισμός τους ή έστω η γελοιοποίηση τους από την κοινότητα στο σύνολο της. Συγκεκριμένα οι τελετουργίες λειτουργούσαν προληπτικά. Αποσκοπούσαν με την ομοιοπαθητική χρήση μικρής δόσης βίας (ανθρωποθυσίες ή ζωοθυσίες) να επιβεβαιώσουν, μέσω του θυσιαστικού μηχανισμού του αποδιοπομπαίου τράγου, την συνοχή της κοινωνίας μικρής κλίμακας και να αποσείσουν έτσι την άμετρη βία του πολέμου πάντων κατά πάντων. Οι αυθόρμητες, διάχυτες και μη οργανωμένες κυρώσεις πάλι στις κοινωνίες μικρής κλίμακας λειτουργούσαν κατασταλτικά, όχι προλαμβάνοντας το κακό όπως οι θυσιαστικές τελετουργίες, αλλά τιμωρώντας το εκ των υστέρων. 

Οι νεωτερικές μεταχριστιανικές κοινωνίες μεγάλης κλίμακας διατηρούν το χριστιανικό κεκτημένο της κατάργησης της τελετουργικής βίας (όχι όμως και το αυτοθυσιαστικό πνεύμα του χριστιανισμού).Προεξάρχοντα ρόλο στην ρύθμιση της κοινωνικής συμπεριφοράς σε αυτές τις κοινωνίες έχουν οι οργανωμένες κυρώσεις (χρηματικά πρόστιμα, φυλάκιση κ.λπ.),που επιβάλλουν ειδικού χαρακτήρα θεσμοί, τα δικαστήρια, και όχι η κοινότητα στο σύνολο της. Το κράτος στις νεωτερικές κοινωνίες απαγορεύει την βεντέτα και την αντεκδίκηση, διατηρώντας το μονοπώλιο της  έννομης  βίας. 

Για το μέλλον της Ευρώπης

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Αρκετοί στρατιωτικοί αναλυτές αλλά και ορισμένοι υπουργοί Άμυνας των ευρωπαϊκών χωρών άλλαξαν πρόσφατα τις προβλέψεις τους για την κατάληξη του πολέμου στην Ουκρανία. Μέχρι την αποτυχία της ουκρανικής αντεπίθεσης, πολλοί στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ ισχυρίζονταν ότι η Ουκρανία θα νικήσει και θα επανακτήσει τα προσαρτημένα από την Ρωσία εδάφη της και ότι το καθεστώς του Πούτιν θα καταρρεύσει. Σήμερα το αφήγημα έχει αλλάξει. Θεωρείται βέβαιο ότι, μετά την επικείμενη ήττα της Ουκρανίας, η Ρωσία θα εισβάλει σε κάποια νατοϊκή χώρα. Η Ευρώπη πρέπει να προετοιμασθεί από τώρα γι’ αυτό το ενδεχόμενο και να επανεξοπλιστεί δραστικά λένε πολλοί.

Πόσο βάσιμο είναι, όμως, το σενάριο μιας ρωσικής εισβολής σε νατοϊκή χώρα; Η Ρωσία, έχοντας πικρή πείρα από το δυσβάστακτο οικονομικό κόστος που επωμίσθηκε για να συντηρεί τους δορυφόρους της στην διάρκεια του ψυχρού πολέμου, κάθε άλλο παρά ονειρεύεται εισβολές σε νατοϊκές χώρες. Ούτε καν την υπόλοιπη Ουκρανία, πέραν των ενσωματωμένων ήδη ρωσόφωνων ανατολικών επαρχιών, δεν θέλει να προσαρτήσει .Η οικονομική αιμορραγία στην οποία θα υποχρεώνονταν για να καλύψει την ουκρανική «μαύρη τρύπα» θα ήταν ιδιαίτερα εξαντλητική.

Με την στρατιωτική της επιχείρηση στην Ουκρανία η Ρωσία ήθελε κατά κύριο λόγο να προστατεύσει τους ρωσόφωνους πληθυσμούς από τις επιθετικές ενέργειες του Κίεβου, που χρονολογούνταν από το 2014. Στόχος της Ρωσίας στη Ουκρανία είναι επιπλέον να διασφαλίσει την ουδετερότητα αυτής της χώρας καθώς και να οικοδομήσει από κοινού με την Ευρώπη μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας στην γηραιά ήπειρο που θα σέβεται τις εκατέρωθεν ανησυχίες και φόβους.

Ο «γάμος» των ομοφύλων και η παραδοσιακή οικογένεια

 

Ευάγγελος Κοροβίνης

 

Η πρόθεση της κυβέρνησης να θεσπίσει τον γάμο των ομοφύλων και την τεκνοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια πρέπει να ενταχθεί στην προσπάθεια των εγχωρίων ελίτ να ευθυγραμμισθούν με την διεθνή μόδα και τα κελεύσματα της Ουάσιγκτον και των Βρυξελλών. Τα κέντρα εξουσίας της Δύσης παρουσιάζονται, πράγματι, ως υπέρμαχα των θεωριών της κοινωνικής κατασκευής των φύλων και της ρευστότητάς τους, ενώ υπερασπίζονται τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων. Στόχος τους είναι, μεταξύ των άλλων, να πλαγιοκοπήσουν και να ενσωματώσουν στους σχεδιασμούς των μερίδα της νεολαίας όλων των εθνών και κυρίως της Ρωσίας και της Κίνας. Είναι γνωστό ότι οι δυο αυτές χώρες εμμένουν στις παραδοσιακές οικογενειακές αξίες. 

Αν οι ελληνικές ελίτ προσπαθούν για άλλη μια φορά να πειθαρχήσουν στον «δυτικό κανόνα», ο ίδιος ο ελληνικός λαός προβληματίζεται έντονα για τις νομοθετικές πρωτοβουλίες της κυβέρνησης. Η πλειοψηφία των Ελλήνων πολιτών θεωρεί ότι για να ανατραφούν σωστά τα παιδιά έχουν ανάγκη από γονεϊκά πρότυπα και των δυο φύλων, από πατέρα και μητέρα. 

Η συμπληρωματικότητα των δυο φύλων, όντως, δεν επιτρέπει απλώς και μόνον την αναπαραγωγή του είδους. Καθώς έχει και ψυχικό και πολιτισμικό περιεχόμενο πέραν του βιολογικού δημιουργεί, δυνητικά τουλάχιστον, ένα ευνοϊκό περιβάλλον για την ανατροφή των παιδιών. Χωρίς πατέρα και μητέρα, χωρίς ετεροσεξουαλικούς γονείς, το παιδί μπορεί ευκολότερα να διολισθήσει σε θολή ταυτότητα φύλου και πιθανόν και θολή ταυτότητα εαυτού, με όλες τις συνέπειες που μπορεί να έχει αυτή η ασάφεια. 

*** 

Οι υποστηρικτές του γάμου των ομοφύλων και του δικαιώματος τεκνοθεσίας από ζευγάρια του ιδίου φύλου ισχυρίζονται ότι οι θεσμοθετήσεις αυτές αποτελούν μια αναγκαία και ευπρόσδεκτη εξέλιξη του θεσμού του γάμου, που όχι μόνον δεν καταστρέφει τον θεσμό αλλά τον ενισχύει αποφασιστικά. Τονίζουν, επιπλέον, ότι οι επικείμενες νομοθετικές ρυθμίσεις βρίσκονται σε συμφωνία με τις αξίες της ισότητας, της αξιοπρέπειας και του σεβασμού της διαφορετικότητας. Οι αντίπαλοί τους θεωρούν, αντίθετα, ότι η νομοθετική πρωτοβουλία της κυβέρνησης για τα ομόφυλα ζευγάρια δυναμιτίζει τον θεσμό του γάμου και της παραδοσιακής οικογένειας. 

Για την πολιτική θεολογία

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Το ζήτημα των σχέσεων θεολογίας και πολιτικής προσεγγίσθηκε από πολλούς μελετητές που κατέληξαν σε πολύ διαφορετικά συμπεράσματα για την φύση αυτών
των σχέσεων. Στο παρόν άρθρο επιλέγουμε να εκθέσουμε σύντομα τις εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις δυο Γερμανών στοχαστών, του Carl Schmitt που έζησε στα ταραγμένα χρόνια της εύθραυστης Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και στην πορεία του χρόνου ταυτίσθηκε με τους Ναζί και του αρκετά νεότερου John B.Metz, ενός
Γερμανού καθολικού ιερέα και καθηγητού θεολογίας, που υπήρξε ο εμπνευστής της γνωστής «θεολογίας της απελευθέρωσης».

Ο Schmitt ισχυρίσθηκε ότι υπάρχει μια δομική παραλληλία μεταξύ της απόλυτης εξουσίας του Θεού του μονοθεϊσμού και της εξουσίας του ηγεμόνα. Έτσι η κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, όπου η εφαρμογή του συντάγματος αναστέλλεται με

απόφαση του ηγεμόνα είναι ανάλογη με τα θαύματα του Θεού, που αναστέλλουν προσωρινά τους νόμους της φύσης. Ο Γερμανός θεωρητικός, όταν υπογραμμίζει
αυτές τις δομικές αναλογίες, δεν αναφέρεται τόσο στην επιρροή της θρησκείας στην πολιτική, όσο στο κενό υπερβατικότητας που προέκυψε μετά την λήξη των
θρησκευτικών πολέμων του 17ο αιώνα. Ένα κενό το οποίο οι κοσμικές πολιτικές δεν
ήταν σε θέση να καλύψουν.

Πράγματι στους νέους χρόνους η παραδοσιακή ιδέα του ηγεμόνα, που στέκεται πάνω από την κοινωνία και το κράτος, εκλείπει παντελώς. Ο ηγεμόνας ταυτίζεται
πλήρως με το κράτος και το κράτος με τους νόμους που ψηφίζει το κοινοβούλιο. Για τον Schmitt τελικά η ισχύς είναι που δημιουργεί το δίκαιο και όχι το δίκαιο που χαλιναγωγεί την δύναμη των ισχυρών. Επιπλέον η υπακοή στον ηγεμόνα, που
γεννά η πίστη, ενοποιεί την κοινωνία και επιτρέπει να αναδυθεί το πνεύμα αυτοθυσίας, που απαιτείται στους πολέμους μεταξύ των κρατών.

Τα έθνη-κράτη και τα κράτη-πολιτισμοί

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Ο σύγχρονος κόσμος περιγράφονταν μέχρι πρόσφατα ως συγκροτούμενος από έθνη-κράτη που βρίσκονται σε διαρκή ανταγωνισμό μεταξύ τους. Τα τελευταία χρόνια, όμως, ορισμένα κράτη (ιδίως η Κίνα, η Ρωσία και η Ινδία) προσπαθούν να φέρουν στην επιφάνεια την πολιτισμική τους κληρονομιά και να οριοθετηθούν ως διακριτά και ιδιαίτερα κράτη-πολιτισμοί.

Στα πλαίσια των εθνών-κρατών το κράτος απορροφά και υποκαθιστά το έθνος. Η εθνικότητα ταυτίζεται με την κρατική υπηκοότητα. Το έθνος ως πολιτισμικό υποκείμενο αδειάζει από το περιεχόμενο του. Μοναδική σχεδόν επιδίωξη του έθνους-κράτους γίνεται η διαρκής αύξηση των καταναλωτικών δυνατοτήτων των πολιτών. Το νεωτερικό έθνος-κράτος εμφανίζεται ως ουδέτερο απέναντι στα ζητήματα του πολιτισμού, αλλά στην ουσία στηρίζει μια μορφή «αρνητικού» ατομοκεντρικού πολιτισμού, ο οποίος προσδιορίζει ως ευ ζην την ιδιωτική απόλαυση και θεοποιεί το χρήμα. Στα πλαίσια αυτά τα έθνη-κράτη καθίστανται εγγενώς επεκτατικά και κατακτητικά, καθώς η επιθυμία και η καταναλωτική βουλιμία είναι ακόρεστες.

Στην περίπτωση των κρατών-πολιτισμών, τώρα, διακηρυγμένος τους στόχος είναι η υπεράσπιση και αναπαραγωγή των οικείων πολιτισμικών παραδόσεων. Δεν αγνοείται η αναγκαιότητα της οικονομικής ανάπτυξης και ευρύτερα του εκσυγχρονισμού, αλλά οι επιδιώξεις αυτές θεωρούνται ως εργαλεία διασφάλισης της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας του κράτους. Αν, λοιπόν, η οικονομική ανάπτυξη είναι στην περίπτωσή των εθνών-κρατών αυτοσκοπός, για τα κράτη-πολιτισμούς είναι ένα απλό μέσον. Στόχος της αναβίωσης των προνεωτερικών πολιτισμικών παραδόσεων είναι η άμυνα απέναντι στις δυνάμεις αποσύνθεσης της κοινωνικής συνοχής, η αντίσταση απέναντι στην μηδενιστική διάβρωση που συνδέεται με την αναζήτηση της ηδονής της στιγμής Ο διάχυτος σε όλον τον πλανήτη μηδενισμός της «μεταμοντέρνας συνθήκης» απειλεί, σε αυτόν ή τον άλλο βαθμό, και τα κράτη-πολιτισμούς.

***

Τα κράτη-πολιτισμοί υπερασπίζονται σθεναρά την πολιτισμική τους ιδιαιτερότητα χωρίς να έχουν, όμως, παγκόσμιες βλέψεις και επεκτατικές διαθέσεις.

Οι δυο φόβοι της Κίνας

από Ευάγγελος Κοροβίνης

1. Ο φόβος του ναυτικού αποκλεισμού

Η Κίνα επιδιώκει την συνέχιση της ειρηνικής της ανόδου. Δεν την ενδιαφέρουν κατά κανένα τρόπο οι πολεμικές αναμετρήσεις. Κάνουν κακό στις δουλειές και το εμπόριο Ο χρόνος δουλεύει υπέρ της. Οι Κινέζοι θα κερδίζουν συνεχώς πόντους στην διεθνή σκηνή αν καταφέρουν να συνεχίσουν να εμπορεύονται και να αναπτύσσονται απρόσκοπτα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Κινέζοι χειρίζονται εξαιρετικά προσεκτικά ακόμη και το εθνικά κρίσιμο ζήτημα της Ταιβάν. Ελπίζουν σε ειρηνική επανένωση της Ταιβάν με τον εθνικό κορμό, όπως έγινε παλαιότερα με το Χονγκ Κονγκ και το Μακάο. Δηλώνουν ότι μόνον σε περίπτωση επίσημης ανακήρυξης ανεξαρτησίας του νησιού θα επέμβουν στρατιωτικά.

Η Κίνα δεν έχει καμιά αυταπάτη για τις διαστάσεις που θα έπαιρνε μια αεροναυτική σύγκρουση κοντά στην Ταιβάν ή στην νότια σινική θάλασσα. Μια τέτοιου είδους σύγκρουση δεν θα μπορούσε ποτέ να περιορισθεί τοπικά. Ο πρώτος φόβος της Κίνας είναι το ενδεχόμενο ναυτικού αποκλεισμού της από τις ΗΠΑ σε περίπτωση σύγκρουσης με την τελευταία για την Ταιβάν. Το δια θαλάσσης εμπόριο της Κίνας με τον κόσμο θα διακόπτονταν και ο ανεφοδιασμός της με υγρά καύσιμα από τα κράτη του περσικού κόλπου θα σταματούσε επίσης. Οι ΗΠΑ διαθέτουν σημαντικό στόλο πυρηνικών υποβρυχίων και ευρύτερα μεγάλη ναυτική ισχύ στον περσικό κόλπο και τον ινδικό ωκεανό. Είναι λοιπόν σε θέση να επιβάλουν ναυτικό αποκλεισμό στην Κίνα.

Για τους παραπάνω λόγους η Κίνα προωθεί, εδώ και μια δεκαετία τουλάχιστον, την πρωτοβουλία «Μια ζώνη, ένας δρόμος», τον λεγόμενο νέο δρόμο του μεταξιού. Πρόκειται για ένα κολοσσιαίο πρόγραμμα κατασκευής υποδομών σε όλη την έκταση της Ευρασίας και αλλού (σιδηροδρομικών γραμμών, οδικών αρτηριών κλπ.) με στόχο να υποκατασταθεί, έστω και μερικά, το δια θαλάσσης εμπόριο με το εμπόριο δια ξηράς. Μερικοί είδαν στον νέο δρόμο του μεταξιού μια διέξοδο για τον κατασκευαστικό κλάδο της Κίνας από τον κορεσμό της εσωτερικής της αγοράς. Οι λόγοι όμως που οδήγησαν την χώρα αυτή στην προώθηση του γιγαντιαίου προγράμματος υποδομών δεν είναι στενά οικονομικοί. Είναι κυρίως λόγοι εθνικής ασφαλείας. Θα πρέπει να τονισθεί, στο σημείο αυτό, ότι η διευρυνόμενη το τελευταίο διάστημα συνεργασία της Κίνας με την Ρωσία αναμένεται να καλύψει πολλές από τις ελλείψεις της πρώτης στον αμυντικό τομέα.

2.Η παθητική αντίσταση στην οικονομική ανάπτυξη

Ο δεύτερος φόβος της Κίνας συνδέεται με ορισμένες πρόσφατες εξελίξεις στα εργασιακά ήθη της κινεζικής νεολαίας. Σπεύδουμε εξαρχής να τονίσουμε ότι οι εξελίξεις αυτές είναι πολύ πιο περιορισμένες από τις μαζικές διαστάσεις που προσέλαβε το ανάλογο φαινόμενο της «Μεγάλης παραίτησης» στις ΗΠΑ. Το 2022, 50 εκατομμύρια εργαζόμενοι στην χώρα αυτή παραιτήθηκαν από τις δουλειές τους αναζητώντας νέες θέσεις εργασίας με ικανοποιητικότερο εργασιακό περιβάλλον ή μια νέα ισορροπία ανάμεσα στις απαιτήσεις της δουλειάς και την ανάγκη τους για περισσότερο ελεύθερο χρόνο ή τέλος αναβάθμιση των δεξιοτήτων τους εκ παραλλήλου με την εργασία τους.

Τρίζει ο θρόνος των τραπεζών; από

Ευάγγελος Κοροβίνης

Η πιο ενδιαφέρουσα ανάγνωση της πρόσφατης τραπεζικής αναταραχής επικεντρώνεται στην πλήρη αυτονόμηση του τραπεζικού συστήματος από την πραγματική οικονομία και στην εγγενή αστάθεια του τραπεζικού τομέα. Οι τράπεζες, σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, αντί να υπηρετούν την πραγματική οικονομία, χρηματοδοτούν κυρίως κερδοσκοπικές δραστηριότητες. Το χρήμα παράγει χρήμα, χωρίς να επενδύεται παραγωγικά, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται φούσκες, που κάποια στιγμή σπάνε, και τότε καλείται το κράτος και οι φορολογούμενοι να «βγάλουν το φίδι από την τρύπα». Τα κέρδη είναι ιδιωτικά, οι ζημιές αναλαμβάνονται από το κράτος. «Καπιταλισμός στα κέρδη, σοσιαλισμός στις ζημιές».

***