Σύγχρονες Ελληνικές Πόλεις.
Κυριακή 17 Μαΐου στις 11 το πρωί
Εισηγητές:
Σάββας Μαυρόπουλος
Η σύγχρονη ελληνική πόλη
Δημήτρης Μάρτος:
Ιδεολογία και Σχεδιασμός της Πόλης της Κοζάνης.
_____****_____
Η εισήγηση του Σάββα Μαυρόπουλου:
Οι σύγχρονες ελληνικές πόλεις
Σάββας Μαυρόπουλος
1. Εισαγωγή.
Η θεμελιώδης μας παραδοχή, όπως αυτή εκφράστηκε στους δύο προηγούμενους κύκλους συζητήσεων για την αρχαία ελληνική πόλη και για τις ελληνικές πόλεις στο Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία, είναι ότι η πόλη δεν είναι πρωτίστως υλική κατασκευή, αλλά πνευματικό και θεσμικό οικοδόμημα. Δεν αποτελεί φυσική συγκέντρωση κτισμάτων, ούτε αποτέλεσμα τεχνικών επιλογών. Η μορφή της δεν αποτελεί ουδέτερο τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά υλική έκφραση αξιών, ιεραρχιών, σχέσεων εξουσίας και αντιλήψεων περί κοινότητας.
Κάθε πολεοδομικό σύστημα προϋποθέτει ένα κανονιστικό παράδειγμα. Κάθε αρχιτεκτονική μορφή ενσωματώνει μια αντίληψη περί ανθρώπου. Η αρχιτεκτονική λοιπόν και η πολεοδομία λειτουργούν ως υλικές εκφράσεις σε ένα άυλο πλαίσιο . Η μορφή της πόλης δεν προηγείται των θεσμών. Απορρέει από αυτούς. Επομένως κάθε ανάλυση της αστικής μορφολογίας οφείλει να αναζητά το θεσμικό και πνευματικό της υπόβαθρο.
Η κρίση της πόλης δεν είναι πρωτίστως αισθητική ή τεχνική. Είναι κρίση θεσμών και αξιών.
Για να γίνει περισσότερο κατανοητή αυτή η παραδοχή, θεωρούμε σκόπιμο να παραθέσουμε αρχικά τις αρχές που δομήθηκε η αρχαία Ελληνική πόλη για να είμαστε σε θέση στη συνέχεια να τις αντιπαραβάλλουμε με τις σύγχρονες ελληνικές πόλεις και το θεσμικό πλαίσιο πάνω στο οποίο συγκροτήθηκαν.
2. Η αρχαία Ελληνική πόλη.
2.1 Το μέτρο και το όριο στην αρχαία Ελληνική πόλη.
Η έννοια του «μέτρου» αποτελεί θεμελιώδη κατηγορία της αρχαίας ελληνικής σκέψης και διαπερνά τόσο την ηθική όσο και την πολιτική και χωρική οργάνωση. Η πόλη (πόλις) δεν συγκροτείται ως χωρική συγκέντρωση κατοικιών, αλλά ως κανονιστικά προσδιορισμένη κοινότητα πολιτών εντός συγκεκριμένων ορίων.
Βασικό χαρακτηριστικό των κοινοτήτων της Τουρκοκρατίας ήταν ότι οι κοινοτικοί άρχοντες αποτελούσαν μεταιχμιακά υποκείμενα, που εκπροσωπούσαν τους Έλληνες προς τους Τούρκους, αλλά ενίοτε και αντιστρόφως δρούσαν για συμφέροντα των Τούρκων, κυρίως τη λήψη των φόρων μεταξύ των Ελλήνων. Ήταν υπόλογοι και είχαν ευθύνη έναντι και των δύο και μπορούσαν συχνά να χάσουν τη ζωή τους από τους Τούρκους. Η ονομασία των κοινοτικών αρχόντων ποικίλλει: «Επίτροποι», κυρίως στα νησιά, αλλά και «πρόκριτοι», «προεστοί», «προεστώτες», «καπετάνιοι», «καπετάνοι», «καστελλάνοι», «γουβερναδόροι», «πρωτόγεροι», «γέροντες», «δημογέροντες», «κοτσαμπάσηδες», «μοραγιάνηδες» στην Πελοπόννησο, «τσορμπατζήδες» στη Μακεδονία, «βιλαετλήδες» στα βιλαέτια. Γύρω τους υπάρχουν και άνθρωποι που έχουν αναλάβει τη γραμματειακή υποστήριξη και την οικονομική διαχείριση, όπως στην Πελοπόννησο οι καψιμάληδες ή στη Σύρο οι καντζιλλιέρηδες. Και επίσης σημαντικό ρόλο διαδραμάτιζαν οι εκπρόσωποι στην Υψηλή Πύλη στην Κωνσταντινούπολη ή σε άλλα μεγάλα αστικά κέντρα, λ.χ. στα Ιωάννινα, που ονομάζονταν «βεκίληδες».
