Η Φλέρυ Νταντωνάκη δεν τραγούδησε ποτέ στο Ηρώδειο, δεν τραγούδησε ποτέ στην Επίδαυρο, δεν τραγούδησε ποτέ στο Μέγαρο Μουσικής, δεν τραγούδησε ποτέ στη Σκάλα του Μιλάνου.
Κι όμως, αν υπάρχει μια ελληνική φωνή που μοιάζει να έχει περάσει από όλους αυτούς τους χώρους ως κάτι που προϋπήρξε της ίδιας της εμφάνισης, είναι η δική της.
Η Φλέρυ δεν υπήρξε «μεγάλη τραγουδίστρια» με τον τρόπο που η γλώσσα μας τακτοποιεί εύκολα τους ατακτοποίητους. Υπήρξε κάτι πολύ πιο δύσκολο: μια φωνή που δεν μπορούσε να αποσπαστεί από τον ψυχισμό της.
Δεν τραγουδούσε για να δείξει τι μπορεί να κάνει.
Τραγουδούσε σαν να δοκίμαζε κάθε φορά αν μπορεί ακόμη να υπάρξει. Εκεί όπου η καθημερινότητα διαλυόταν, εκεί όπου το φαγητό, η έξοδος, η συνάντηση, η συνέχιση της ημέρας γίνονταν πεδία αγωνίας, η φωνή ερχόταν να κρατήσει έναν εαυτό που δεν στεκόταν πάντα όρθιος με τους συνηθισμένους τρόπους.
Όχι να τον θεραπεύσει ακριβώς. Να τον κρατήσει για λίγο ενιαίο.
Ο Μάνος Χατζιδάκις το άκουσε αυτό πριν ακόμη το εξηγήσει. Δεν βρήκε απλώς μια ερμηνεύτρια για τα τραγούδια του. Βρήκε το σώμα που μπορούσε να μεταφέρει την πιο επικίνδυνη πλευρά της δικής του τρυφερότητας.
Κοινωνικά απομονωμένος(από επιλογή), επικοινωνώντας με σημειωματάρια, κάνοντας μόνος μεγάλους περιπάτους, συγκεντρώνοντας οργή για τη κατάσταση του,ο κωφός μεγαλύτερος συνθέτης της εποχής του είχε κερδίσει τον χαρακτηρισμό του μισάνθρωπου και του αντικοινωνικού.
Στο πιάνο που επαιζε ,πίεζε τα χέρια του στα πλήκτρα, νιώθοντας τις δονήσεις να τον κυριευουν.
Άλλοτε έβαζε μια ξύλινη ράβδο στα δόντια του και την ακουμπούσε στο πιάνο για να τον διαπερνά η ένταση της σύλληψης.
Καιγόταν όλος μέσα του και έπρεπε αυτή την αδυσώπητη μουσική που τον έκαιγε αλλά και τον αποθεώνε να την εξωτερικευσει.
Οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι είχαν διαλύσει τις κοινωνίες της Ευρώπης και ο Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν αυτή την ψυχική εξάντληση ήθελε να την απαλύνει.
Στο ποίημα του Φρίντριχ Σίλερ «Ωδή στη Χαρά»,είδε το πανανθρώπινο χαρακτήρα που επιζητούσε.
Κόντρα σε έναν κόσμο που πάλευε να συνέλθει,αυτός μίλησε με νότες για την ενότητα,την αδελφοσύνη,την οικουμενικότητα.
Και αυτό μπορούσε να επιτευχθεί μόνο με κάτι που θα γινόταν για πρώτη φορά.
Στο τελευταίο μέρος πρόσθεσε φωνές, λέξεις, ήχους, ανθρώπους.
Μια συμφωνία Ανθρώπων για Ανθρώπους.
Και όλα αυτά χωρίς να δύναται να ακούσει τις πρόβες,να κάνει διορθώσεις...και έγραφε στο χαρτί και έσβηνε και ξαναδιορθωνε...
Τόσο κουφός... τόσο εκδηλωτικός όμως στη μονή γλώσσα που "μιλούσε"...στις νότες.
Οι φωτογραφίες των ανθρώπων που πηγαίνουν για εκτέλεση την Πρωτομαγιά του ’44 είναι συγκλονιστικές. Τα πρόσωπα ήδη άρχισαν να αναγνωρίζονται, η δημοπρασία στο ebay σταμάτησε. Και οι φασίστες έσπασαν το μνημείο στην Καισαριανή.
Η μνήμη είναι εδώ και μας στοιχειώνει.
Μια μουσική αναφορά για περίπου μία ώρα σε εκείνους που είδαμε για πρώτη φορά τα πρόσωπά τους. Ελάχιστος φόρος τιμής για όσα τους χρωστάμε.
Για τη περιβόητη ''μαγεία'' των χριστουγέννων. Δηλαδή των χριστουγέννων που κανείς μας πια δεν ξέρει τι, και ποιόν γιορτάζει. Και το χειρότερο : κανείς δεν ξέρει γιατί χαίρεται. Γι αυτά τα χριστούγεννα λοιπόν, και το ''μύθο'' τους, πεντέξη λόγια από μία γλώσσα που ''κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει -του Μάνου.
''Ο μύθος των Χριστουγέννων κρατιέται με τη βία απ΄ τα παράθυρα και από τις πόρτες, κρεμασμένος σε πανύψηλα και αφιλόξενα σύγχρονα σκυθρωπά κτίρια. Τον συντηρούν οι δραστηριότητες της αγοράς, τα συμφέροντα των εμπόρων, οι ανελεύθερες κυβερνήσεις πλην των ανατολικών και ακόμα πιο ανελεύθερες θρησκευτικές οργανώσεις, τέλος οι αστοί και οι εργατικοί, πρόσφατοι μετανάστες στην αστική τάξη, που κατ΄ ουσίαν κυβερνάν τον κόσμο μας, και που επιθυμούν θρησκευτικές αιτιολογίες και παραδόσεις για διασκέδαση, απόλαυση και αμεριμνησία.
Ούτε για τα παιδιά δεν έμειναν τα σύμβολα ανέγγιχτα. Κι αυτά ακόμα προσπαθούν να ονειρεύονται μέσα από τις εφιαλτικές εκπομπές της τηλεόρασης, κι από ΄να σπίτι που τις μέρες αυτές δεν έχει προσθέσει κανένα αγαθό, ούτε υποδομή για μια γενναία ονειροπόληση -ονειροπόληση ενός κόσμου ιδανικού, που να τον κυβερνάει ο Χριστός και οι Άγιοί του, με αρχηγό τον Άι-Βασίλη...
Η γέννηση του Χριστού παραμένει πια μια επέτειος άγονη και χωρίς αίσθημα. Έχει για πάντα ξεχαστεί το αποτέλεσμα αυτής της μοναδικής γέννησης, που φώτισε και θεμελίωσε τον κόσμο μας μοναδικά, με αίσθημα και αγάπη.
...
Οι δρόμοι σκοτεινοί, για οικονομία βέβαια ηλεκτρισμού, αλλά φαντάζουν απείρως σκοτεινότεροι έτσι καθώς περιέχουν, ολοένα και περισσότερο, αναίδεια, αναπηρία, κι ανανδρία.
Βάσει κάποιων προσώπων που έρχονται στην επιφάνεια διαδικτυακώς τα τελευταία χρόνια, κυρίως εξ Ηνωμένων Πολιτειών
Υπήρξε -και υπάρχει- το φαινόμενο όπου πρώην Punks, βαπτίζονται ορθόδοξοι χριστιανοί. Κάποιοι μπαίνουν στο μοναχικό σχήμα, κάποιοι άλλοι και στην ιεροσύνη.
Α. Φιλοσοφία, Μουσικολογία κι Αισθητική του Punk
Punk σημαίνει «αλήτης», «πλάνης». Η κουλτούρα του τρίτου μέρους του εικοστού αιώνα (δεκαετία του 70’ κι έπειτα) ήταν ένα συνονθύλευμα κυνικής φιλοσοφίας -προσανατολιζόμενη στο να καταγγέλλει την πολιτική ανηθικότητα και την αστική μικροπρέπεια- ντυμένη μία αγριοβάρβαρη αισθητική, μιας ενσυνειδήτως ανάρμοστης εμφάνισης και συμπεριφοράς, εμπνεόμενη και εμπνέοντας μια μουσική «κατεστραμμένης μελωδίας», εορτάζουσας την παρακμή και τον μηδενισμό, έναντι του κεκαλυμμένου μηδενισμού του σύγχρονου κοινωνιοσυστήματος.
Σαφώς και υπάρχουν αντιφάσεις θεμελιακές: ο πάνκης είναι, τις περισσότερες φορές, θύμα παραμέλησης, γεννηθέν σε άγριες κοινωνικές συγκυρίες. Έχει την τραγικότητα ενός συνειδητού καθρέφτη· και είναι περήφανος που αντανακλά τις συνέπειες της ανεντιμότητας της εξουσίας. Από την μουσική πλευρά του πράγματος: το πανκ σχήμα (συγκρότημα) θα χρησιμοποιήσει τα μέσα που του παρέχει ο σύγχρονος τεχνολογικός πολιτισμός για να παράγει τη μουσική του. Ως άνθρωπος του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα έχει την πολυτέλεια να κατέχει μουσικά όργανα κι ενισχυτές ήχου, και να φτιάχνει οτιδήποτε ηχητικό του καπνίσει, στο δωμάτιό του, ή όπου αλλού καπνίζει -ό,τι καπνίζει- με τους φίλους του. Εκεί που διαφοροποιείται η «μουσική» αυτή σκηνή, ως προς την κατεστημένη (και εκ του κατεστημένου προωθημένη, όπως η μουσική του Woodstock1 π.χ.) είναι στο πώς διακινούνται και κοινωνούνται οι ιδέες στις κοινότητές της, οι οποίες λειτουργούν υπό το DIY πνεύμα (Do It Yourself: Κάντο Μόνος Σου), είτε σε πλαίσιο παραγωγής δίσκου και συναυλίας, είτε σε πλαίσιο έντυπης (μη μαζικής-συστημικής) διαφήμισης ιδεών (βλ. Zine: αυτοσχέδιο περιοδικό περιορισμένης κυκλοφορίας). Η επισημότητα είναι η ανεπισημότητα.
"Στους φίλους μου καλλιτέχνες, όταν με ρωτούν για την καταγωγή μου, απαντώ ότι ο μεν Βαγγέλης είναι γέννημα Κοκκινιώτης και θρέμμα Παργινός, ο δε Άλκης είναι γέννημα και θρέμμα Παργινός.
Την Πάργα άλλωστε “περιέχουν” όλα μου τα τραγούδια κι ας είναι μόνο ένα απ’ αυτά που την αναφέρει ρητά (είναι η “Άνοιξη της Πάργας”), γιατί επί 45 χρόνια απ’ αυτήν φεύγω και σ’ αυτήν επιστρέφω κάθε καλοκαίρι. Γιατί η Πάργα μας είναι η νιότη μου, ο έρωτάς μου, το ταξίδι μου και η Ιθάκη μου".
"Μην πεις ποτέ ποτέ πως όλα ήτανε μια πλάνη
περιπλανήθηκα μαζί σου και μου φτάνει.
Βάλε σημάδια μες στη νύχτα μη χαθείς
είναι πιο εύκολο να κλαις παρά να ζεις".
"Μέρες βροχής κι ένας αέρας δυνατός
σε παρασέρνει σε αδέσποτο σεργιάνι.
Σκηνές φιλμάρεις με μια κάμερα νυχτός
ξέμπαρκα μάτια και φευγάτα στο λιμάνι.
Στην πολιτεία οι τοίχοι μάρτυρες βουβοί
φορούν συνθήματα παλιά ξεθωριασμένα.
Ξέρω θα φύγεις πριν χαράξει η αυγή
κι εγώ θα μείνω δίχως άλλοθι κανένα".
"Έλεγες - αύριο θα 'ναι ο κόσμος φωτεινός,
έλεγα - είναι με το μέρος μας ο χρόνος.
Δεν είν' ο χρόνος με το μέρος κανενός,
τις συμπληγάδες του περνά καθένας μόνος".
'Αλκης Αλκαίος.
--
Ο Βαγγέλης Λιάρος, γνωστός ως Άλκης Αλκαίος γεννήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 1949 κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα και από μικρή ηλικία πολιτογραφήθηκε κάτοικος Πάργας.
Ο άνθρωπος που όσο κανείς άλλος καθόρισε την μουσικοκριτική στην χώρα, σε μια συνέντευξη - συνομιλία με τον Αντώνη Ξαγά. Εφ’ όλης της ύλης και μουσικής, σε χρόνο παρελθόντα, ενεστώτα αλλά και μέλλοντα.
«Σε κάθε τίτλο που ανακάλυπτε ξεσπούσε σε επιφωνήματα χαράς, είτε διότι γνώριζε το έργο είτε διότι από καιρό το έψαχνε, ή τέλος, επειδή ποτέ δεν είχε ακούσει να αναφέρεται, και ήταν ιδιαίτερα συγκινημένος και περίεργος». Κάπως έτσι περιγράφει ο Ουμπέρτο Έκο στο περιλάλητο «Όνομα του Ρόδου» τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις του Γουλιέλμου της Μπάσκερβιλ και του Άντσο της Μελκ όταν κατάφεραν επιτέλους να εισχωρήσουν στην επίφοβη λαβυρινθώδη βιβλιοθήκη του Οικοδομήματος και να βρεθούν μπροστά στον αποθηκευμένο πνευματικό πλούτο αιώνων.
Κατ’ αναλογία, κάπως έτσι αισθάνθηκα κι εγώ την πρώτη φορά που βρέθηκα σε αυτό το χώρο, μια αίσθηση δέους αναμεμειγμένου με θαυμασμό. Τακτοποιημένα ερμάρια και άτακτες στοίβες, κάθε λογής μεγέθη και γεωμετρικές τοπολογίες, η ματιά να ακουμπά σε εξώφυλλα δίσκων κάθε μεγέθους και είδους, χρώματα, εικόνες, ονόματα, να περιπλανιέται από τίτλο σε τίτλο, από παντελώς άγνωστα έργα σε εκδηλώσεις αναγνώρισης του οικείου ή του ξεχασμένου, δίσκοι, κασέτες, cd, βινύλια, βιβλία, όλα μαζί συναρμοσμένα σε μια τοιχογραφία αποτελούμενη από αιώνες ανθρώπινης μουσικής δημιουργίας. Αυθόρμητα σου έρχεται να ρωτήσεις «μα πόσους δίσκους έχεις;», συνειδητοποιείς όμως ότι πρόκειται περί ερωτήματος ανόητου και άσκοπου. Τι νόημα θα είχε ένας αριθμός που θα κατέγραφε με ακρίβεια την υλική κτήση; Ίσως η αριθμητική έκφραση να ενέτεινε περισσότερο κι ένα ασυναίσθητο άγχος το οποίο προκαλεί το βάρος τόσης υλικότητας υπογραμμίζοντας την άρρητη ματαιότητα που εμφιλοχωρεί σε αυτήν. ‘Έρχονται άραγε στιγμές που να αισθάνεσαι ένα βάρος;’ ρωτώ ‘Τόσοι δίσκοι, που οι περισσότεροι δεν θα ξαναδούν βελόνα στην ζωή τους…’ «Τεράστιο», αποκρίνεται με ανυπόκριτη αμεσότητα. «Σχεδόν αφόρητο... Και έχω επίγνωση ότι και να ήθελα δεν υπάρχει τρόπος να επιστρέψω σε όλα αυτά. Και δύο ώρες την ημέρα να κοιμόμουν μόνο, και καθόλου ακόμη-ακόμη, δεν θα γινόταν». Πως είναι να ζεις με όλο σου το παρελθόν πάνω από το κεφάλι σου, μέσα σε ένα τέτοιο αχανές μουσείο προσωπικής μνήμης, αρχειοθετημένης και ταξινομημένης. Ταξινομημένης; ‘Έχεις κάποιο σύστημα που ακολουθείς;’, δεν αποφεύγω τον πειρασμό της προφανούς ερώτησης. ‘Αλφαβητικά; Ανά είδος; Ανά εταιρεία;’ Όλα τα δοκίμασα κατά καιρούς, απαντά, τώρα θα έλεγα ότι ισχύουν όλα μαζί ταυτόχρονα. Ένα χάος δηλαδή. Μην ξεχνάς ότι έχω κάνει και κάμποσες μετακομίσεις. Παλιά το λέγανε και σαν κατάρα, να κάνεις μετακόμιση…
Έξω η ζέστη κάνει την άσφαλτο να αχνίζει, εδώ μέσα κατά έναν μεταφυσικό τρόπο είναι κάπως πιο υποφερτά, το απευθείας ηλιακό φως δυσκολεύεται στις τεθλασμένες διαδρομές, μόνο σχηματίζει μαιάνδρους φωτοσκιάσεων αλά Καραβάτζιο πάνω στους δίσκους, στους οποίους ο χρόνος έχει αποθέσει ένα στρώμα σκόνης. Όπως τους χαϊδεύεις κατανυκτικά με τα ακροδάχτυλα, κόκκοι και τρίμματα ζελατίνης κολλάνε επάνω τους.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό ο άνθρωπος που μου απαντάει όπως στέκει στο μέσο όλων σαν να μου μοιάζει κάπως με τον Χόρχε του Μπούργος, τον αξέχαστο γερο-μοναχό πρωταγωνιστή του Έκο, «σκυφτό από το βάρος των χρόνων, λευκό όπως το χιόνι.. σεβάσμιο σε ηλικία και γνώση», μια μορφή λιτοδίαιτη και ασκητική (γελάει όταν του το λέω πειράζοντας τον, γνωρίζοντας ότι είναι άσπονδος άθεος και αντικληρικαλιστής), εύθραυστη σχεδόν, με διαπεραστικά μάτια πίσω από τα χαρακτηριστικά γυαλιά σε ένα πρόσωπο βαθιά οργωμένο πλέον από τους καιρούς.
Σε αντίθεση όμως με το μυθιστόρημα του Ιταλού διανοούμενου, εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με έναν ζηλό-τυπα (sic) φανατικό φύλακα της γνώσης, αλλά με έναν άνθρωπο που προσεγγίζει τα ανθρώπινα δημιουργήματα με μια σχεδόν παιδική δοτικότητα και ενθουσιασμό, που αγαπά ταπεινά τους δίσκους χωρίς καμία υπεροψία, κτητική αλαζονεία και συγκρίσεις για το ποιος…. την έχει μεγαλύτερη (την δισκοθήκη), που ποτέ δεν έχω ακούσει από τα χείλη του το γνωστό με στόμφο λεγόμενο «το ’χω», και που δεν δίνει καμία απολύτως σημασία σε ‘αξίες’ όπως η σπανιότητα, η εμπορικότητα κι ακόμη περισσότερο η προσωπική υστεροφημία, από την στιγμή ειδικά που αποσύρθηκε οριστικά από τον δημόσιο χώρο σε μια αξιοπρεπή, ουχί όμως ακοινώνητη, μοναχικότητα («μα γιατί δεν γράφεις ένα βιβλίο;» ακούει τις συχνές παραινέσεις, τις προσπερνάει λέγοντας «ο κόσμος δεν χρειάζεται έναν ακόμη να δηλώσει συγγραφέας»). Κι επιπλέον, εκεί που ο Χόρχε αμφισβητούσε το θεμιτό του γέλιου, θεωρώντας το αδυναμία και εξαχρείωση φτάνοντας μέχρι τους φόνους για να προασπίσει την απόλυτη άποψή του, verba vana aut risui apta non loqui, ‘λόγια μάταια ή που προκαλούν γέλιο, να μην λέγονται’, ο Αργύρης Ζήλος για τον οποίο γίνεται τόση ώρα λόγος, διαθέτει άφθονη την αίσθηση του χιούμορ, και όχι μόνο στα πλαίσια μιας ομοτράπεζης παρέας, πολλοί παλιοί θυμούνται τις σπαρταριστά δηκτικές κριτικές της μιας γραμμής που δεν άφηναν τίποτε όρθιο (θυμάμαι που για το «Οδηγώ και σε σκέφτομαι» του Αντύπα είχε γράψει «έτσι γίνονται τα ατυχήματα»). Τώρα αν τα λόγια τα μουσικοκριτικά υπήρξαν μάταια αυτά μόνο ο πανδαμάτωρ χρόνος μπορεί να το κρίνει. Σίγουρα μέσα σε κοντά σαράντα ολάκερα χρόνια πορείας υπήρξαν πολλά. Πάρα πολλά.
Δεν ήταν διόλου εύκολη αυτή η συνέντευξη. Όχι μόνο επειδή in principio δεν μου αρέσουν οι συνεντεύξεις, αλλά επειδή έπρεπε και να βρω την ισορροπία ανάμεσα στον Αργύρη και τον Ζήλο, στην οικειότητα, στην παγίδα της αγιογραφίας και στην ‘αντικειμενική’ αποστασιοποίηση. Ανάμεσα στον Αργύρη του ενεστώτα και αυτόν του αορίστου και του παρατατικού. Ανάμεσα στον Αργύρη, τον φίλο και συχνό συνομιλητή σε τακτές jours fixes όπου για άνω των δέκα συναπτών ετών συναντιόμαστε και συζητάμε συμφωνώντας (συχνά) αλλά και διαφωνώντας (ακόμη συχνότερα) και από την άλλη στον Ζήλο της δημόσιας σφαίρας, ένα όνομα που έχει πια λάβει ένα εμβληματικό στάτους, συνώνυμα σχεδόν ταυτισμένο με το πάλαι ποτέ επάγγελμα του μουσικοκριτικού, ίσως και αποκομμένο από τον ίδιο τον ένσαρκο φορέα του, με τεράστια αναγνωρισιμότητα όσο κανείς άλλος και εκτός του ανάδελφου σιναφιού του με την ανταγωνιστική περίσσεια συσσώρευση τεστοστερόνης, πολλά αγοράκια μαζεμένα με Εγώ μεγέθους τάνκερ και κακοφορμισμένα συμπλέγματα. ‘Ζήλος’ είναι πλέον τα κείμενα του και οι αναμνήσεις των αναγνωστών και των ακροατών του, ‘Ζήλος’ πάνω απ’ όλα είναι το αρχέτυπο για όλες όσες και όσους ασχοληθήκαμε ποτέ με το γράψιμο για την μουσική, για όσες και όσους πιστέψαμε και αντιμετωπίσαμε την μουσική σαν κάτι πιο σοβαρό και σπουδαίο απ’ ότι ίσως πραγματικά είναι, ο άνθρωπος που διαμόρφωσε την γλώσσα της κριτικής, με μια σοβαρή υφολογική δεξιότητα, λειτουργώντας όχι τόσο σαν πρότυπο - το στυλ του γαρ υπήρξε υπεράνω μιμήσεως (πλην καρικατούρων)- αλλά περισσότερο σαν στάση, νοοτροπία, προσέγγιση, ήθος. Παρόλες τις αδυναμίες, τις εμμονές, τις υπερβολές ή τις παραλείψεις -ουδείς άσφαλτος άλλωστε όπως έλεγε και η Λαίδη Άντζελα (που δεν είναι και καθόλου λάθος εδώ που τα λέμε), πόσο μάλλον αν διακατέχεσαι από… ζήλο άλλοτε ένθερμο κι άλλοτε υπερβάλλοντα (αν ποτέ επέστρεφε στην γραφή του είχα έτοιμους και τίτλους στήλης, το όνομά του δίνει άλλωστε πάτημα για διαφόρων τύπου ευφάνταστα και μη λογοπαίγνια, όπως αυτό που του σκάρωσαν οι Closer στο κομμάτι τους «Zealot ape»).
✒️ Μια νύχτα στη Νέα Υόρκη, όπου ο Μάνος Χατζιδάκις συνάντησε την αιωνιότητα της σιωπής του.
Ήταν χειμώνας του 1965. Σ’ ένα μικρό διαμέρισμα στο Μανχάταν, ανάμεσα σε κουτιά δίσκων, σημειώσεις και ένα παλιό πιάνο, ο Μάνος Χατζιδάκις ξαγρυπνούσε.
Η Αμερική τον είχε δεχθεί με θόρυβο — ο δημιουργός του “Never on Sunday” ήταν διάσημος, βραβευμένος, ένας Έλληνας που είχε μαγέψει το Χόλυγουντ.
Κι όμως, εκείνη τη νύχτα, ο Χατζιδάκις δεν ήθελε τίποτα απ’ όλα αυτά.
Ήθελε απλώς να ακούσει τη σιωπή μέσα του.
Στην ξένη πόλη, ανάμεσα σε χιλιάδες φώτα και κανένα βλέμμα, γεννήθηκε Το Χαμόγελο της Τζοκόντας — όχι σαν μουσική παραγγελία, αλλά σαν προσευχή ενός ανθρώπου που πονά για την ομορφιά.
«Ήθελα να μιλήσω για το χαμόγελο που βλέπει πίσω από τον πόνο», θα πει αργότερα.
Έτσι έγραψε τις δέκα μικρές «εικόνες»: Ο Στρατιώτης, Η Παρθένα, Το Όνειρο, Ο Θρήνος της Μάνας, Η Επιστροφή.
Μικρές μουσικές ιστορίες για ανθρώπους που υπήρξαν ή που θα μπορούσαν να υπάρξουν.
Σκοπός μου ετούτη τη φορά, και μ’ αφορμή ένα θαυμάσιο έργο, ίσως το πιο θαυμαστό του Πιραντέλλο, είναι να φτιάξω πάλι τραγούδια, μα που να πηγαίνουν πιο μπροστά, απ’ ό,τι μέχρι τώρα έχω φτιάξει.
Η φιλοδοξία μου, καθώς βλέπετε, δεν είναι καθόλου μικρή. Γιατί αξίζει κανείς να φτιάχνει τραγούδια λαϊκά, που να μη καμώνονται τα λαϊκά με τη φτωχοντυμένη και λαϊκοφανή τους παρουσία. Κι ύστερα, είναι ενδιαφέρον να δοκιμάζεις ν’ αφαιρείς την ελληνικότητα που τόσο σε χαρακτηρίζει, και στο τέλος να παραμένεις ίδιος κι απαράλλαχτος αυτός που είσαι.
Η Μεσόγειος, βλέπετε, θα μου επιτρέψετε να πω, χάρισε την ίδια θάλασσα και σε μένα και στον Πιραντέλλο.
Άλλωστε, μ’ ενδιαφέρει να πω περισσότερα με το τραγούδι, σχεδόν πιο πολλά απ’ ό,τι χωράει. Τώρα, αν τα τραγούδια μου αυτά είναι λαϊκά ή όχι, το θέμα χωράει συζήτηση. Γιατί, τι συνηθίσαμε να λέμε λαϊκό και τι είναι πραγματικά το λαϊκό; Και για να εξηγηθούμε. Όταν λέω κάτι λαϊκό δεν το εννοώ και για τον Λαό. Κατά σύμπτωση, ο Λαός κάθε άλλο παρά λαϊκός είναι. Τα μπουζούκια, οι μπαγλαμάδες και οι ζουρνάδες είναι η συνήθειά του.
-Στο Σωματείο Μουσικών της Αμερικής, που είχε οκτώ εκατομμύρια μέλη, γράφτηκα υποχρεωτικά.
Σε κάθε συνέλευση σηκωνόταν ο πρόεδρος, που ήταν ελληνικής καταγωγής, έδειχνε σε έναν χάρτη διαφορετικά μέρη του κόσμου και ρωτούσε αν υπάρχει κάποιος να μας δείξει τη μουσική παράδοση καθενός.
Κάποια φορά έφτασε και στην Ελλάδα.
Ένα παιδί που ήταν εκεί σηκώθηκε κι άρχισε να παίζει με το μπουζούκι του τα «Παιδιά του Πειραιά».
Μόλις τελείωσε, σηκώνομαι κι εγώ και λέω: «Δεν ξέρω καλά αγγλικά, αλλά αν κατάλαβα, δεν θέλετε νεοελληνική μουσική, θέλετε κάτι παραδοσιακό.
Εγώ παίζω αρχαία μουσική».
Παραγγέλνει ο πρόεδρος και μου φέρνουν ένα κλαρίνο.
Στη σκηνή βρίσκοταν ο ίδιος, που έπαιζε πιάνο, ένας μαύρος κιθαρίστας, Αμερικανός, πολύ διαβασμένος, και ένας Σκοπιανός ντράμερ.
Με ρωτάει: «Τι θα παίξεις, κύριε Χαλκιά;
Για να σε βοηθήσω».
Του λέω: «Συγγνώμη, πρόεδρε, αλλά σε αυτό που θα παίξω δεν θα μπορέσετε να με ακολουθήσετε».
Ήταν 1.200 άτομα στην αίθουσα.
Οι καλύτεροι μουσικοί.
Μόλις ο πρόεδρος εξήγησε στον Αμερικανό τι είπα, εκείνος σχολίασε πως λέω μεγάλες κουβέντες: «Εγώ έσκισα τα παντελόνια μου μέχρι να μάθω κιθάρα.
Έχει και παραέχει και στο τέλος μόνο το καλό έχει καλό!
Τέτοια μίζερα αποφθέγματα τα βγάζουν όσοι ζητούν δικαιολογίες για τις πονηριές τους και τα κόλπα τους.
Εμφανίζεται ένα κορίτσι που μας σόκαρε με το πόσο εντάξει δείχνει. Καλοχτενισμένο, καλότροπο, με τα γυαλάκια του και την συνεχή ευγένειά του. Βλέμμα με ευθύτητα, με χαμόγελο ειλικρινές, με καλά ελληνικά, αγωγή και σεμνότητα. Και πού; Σε ένα χώρο όπου "τα πάντα επιτρέπονται", της μουσικής σκηνής!
Εκεί όπου μπορείς να χτυπιέσαι μισόγυμνος ή ολόγυμνος, αχτένιστος, άπλυτος, να βρίζεις, να χυδαιολογείς, να κατεβάζεις καντήλια, να είσαι ατάλαντος αλλά να κάνεις ακρότητες που ξεσηκώνουν το ξαναμμένο κοινό, τον αδικημένο δήθεν, τον καταπιεσμένο δήθεν εαυτό που θέλει να εκδικηθεί και να χλευάσει κάθε "σύστημα".
Η Κλαυδία άμα τη εμφανίσει ήταν καμμένο χαρτί! Ούτε σε μένα άρεσε γιατί μου θύμισε θεούσα δασκαλίτσα.
Κι όμως! Είναι μεγάλη βόμβα το ταλέντο το γνήσιο και πηγαίο σαν κυματισμός. Η δουλειά, η πολλή δουλειά και το τίμιο καθαρό πρόσωπο. Η ευπρέπεια μέσα στη νομιμοποιημένη απρέπεια.
Υπάρχουν ποιήματα που, γι' αυτούς που δεν έχουν βιώσει τις καταστάσεις για τις οποίες μιλούν, είναι ίσως αμετάδοτα. Το αριστούργημα αυτό του Κωστή Παλαμά μιλάει για μια τέτοια κατάσταση, για το ανεξίτηλο αποτύπωμα του κατατρεγμού και του τρόμου που αφήνει η ψυχική ασθένεια στην ανυπεράσπιστη καρδιά ενός παιδιού.
Μάρκος Βαμβακάρης. Θεωρείται ο «Πατριάρχης» του ρεμπέτικου, καθώς έκανε γνωστό το είδος λόγω της μεγάλης επιτυχίας που είχαν τα δισκογραφημένα τραγούδια του.
Καθιέρωσε την ορχήστρα με μπουζούκια και μπαγλαμάδες. Η περίοδος λίγο πριν τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο είναι ίσως η παραγωγικότερή του.
Οι ρεμπέτες μάς δίδαξαν γλώσσα!
Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας 2006
«Γοητευτικός γλωσσοπλάστης», όπως και κάθε λαϊκός δημιουργός, έγινε ο ρεμπέτης Μάρκος Βαμβακάρης. «Εγώ δεν είμαι ποιητής τραγούδια να ταιριάζω / κι αν μου τα φέρνει ο ναργιλές / σας τα παρουσιάζω» απολογούνταν στιχουργικά ο «αγράμματος» - εκδοροσφαγέας το επάγγελμα - ρεμπέτης.
"Πέρασα απίστευτες φτώχειες που δε με ενοχλούσαν καθόλου. Ξέρεις τι είναι να πηγαίνεις στο σπίτι σου 11 χιλιόμετρα μακρυά με τα πόδια και να σου την πέφτουν λύκοι;
Αφού, αναγκαζόμουν να κυκλοφορώ με ένα σπαθί!
Μεγάλωσα σε μια γειτονιά που ήταν καταπληκτική, ανάμεσα στη στάση Κολόμβου και στο διοικητήριο, με αλάνες γύρω γύρω, με άλογα –επειδή όλες οι μεταφορές γίνονταν με κάρα- με μια φέτα ψωμί και έπαιζα όλη μέρα. Έτρεχα κι έπαιζα και μπάλα ,έτρεχα κι έπαιζα... Να οικειοποιηθώ τον κόσμο.
Για να μην αλητεύω τα καλοκαίρια με έβαζε ο μπαμπάς μου σε δουλειές, και έτσι απέκτησα δεξιότητες σε διάφορες τέχνες που βέβαια μου βγήκαν σε καλό γιατί το να χτίσεις ένα στούντιο ηχογραφήσεων ήθελε από όλα.
Τι στιγμές να θυμηθώ; Είχαμε καταπληκτικές στιγμές δημιουργίας πρώτα από όλα. Επειδή το στούντιο αποτέλεσε έναν πυρήνα και μαζεύονταν εκεί όλοι, προσέφεραν και ιδέες και παιξίματα.
Ο Στέλιος Καζαντζίδης δεν ήταν ποτέ και δεν είναι ούτε σήμερα εύκολη περίπτωση. Απεναντίας. Επειδή δεν είναι μόνο ένας τραγουδιστής. Ούτε καν κάποιες δεκάδες εκατοντάδες τραγούδια. Είναι κάτι πολύ πιο σύνθετο και είναι αφέλεια να τον προσεγγίζει κανείς μονοδιάστατα. Επειδή είτε τον λατρεύεις φανατικά, χωρίς όρια, είτε τον σιχαίνεσαι έως θανάτου.
Και είναι βέβαια ψέμα να υποστηρίζεται ότι η πρόσφατη υστερία είναι αποτέλεσμα απλώς της ταινίας του Τσεμπερόπουλου, που δεν είδα, γιατί ο Καζαντζίδης, τρεις δεκαετίες μετά το θάνατό του, εξακολουθεί να προκαλεί υστερία και να παραμένει μύθος, λαϊκό είδωλο, σύμβολο μιας άλλης Ελλάδας και συνεχιστής εκείνου του πολιτικού-κοινωνικού διχασμού που δεν μας εγκατέλειψε ποτέ ως έθνος.
Και ας μην έχει ο ίδιος καμία σχέση ούτε με τα κόμματα, ούτε με τις ηγεσίες τους. Παρότι προέρχεται από κυνηγημένη, αριστερή οικογένεια, υπηρέτησε ως μουλαράς σε τάγμα ανεπιθυμήτων και υπήρξε έμπρακτα εχθρός των μπουρζουάδων και των κάθε μορφής μεγαλεμπόρων. Και παρότι κατέστησε τη “Συννεφιασμένη Κυριακή” του Τσιτσάνη ή “Το πέλαγο είναι βαθύ” του Χατζιδάκι εναλλακτικές προτάσεις εθνικού ύμνου.
Αυτά ως εισαγωγή…
Ο αυθεντικός Στέλιος Καζαντζίδης
Κάτι πιο προσωπικό τώρα: Ως τα είκοσι μου χρόνια δεν άντεχα τα τραγούδια του Στέλιου επειδή ακριβώς αυτά συμβόλιζαν ό,τι ήθελα να ξεπεράσω και επειδή εκπροσωπούσαν αυτό από το οποίο ήθελα με όλη μου την ψυχή να ξεφύγω. Δηλαδή τη φτώχεια του Περάματος, τη μιζέρια των Ταμπουρίων, τη μουτζούρα των μηχανουργείων στη Δραπετσώνα και στον Ρέντη. Με κατέθλιβαν το παράπονο, ο πόνος, ο αδιέξοδος ορίζοντας και η αισθητική της μοιρολατρίας που αποδέχονταν:
Μα τί να κάνω ο φτωχός Μπροστά μου βρίσκεται γκρεμός Και πίσω μαύρο ρέμα…
Πικρό σαν δηλητήριο Είναι το διαβατήριο Που πήρα για τα ξένα…
Κοιμήθηκε σε ηλικία 48 ετών ο παγκοσμίου φήμης κορυφαίος συνθέτης της Κύπρου Στέλιος Πισής. Πραγματικό παιδί-θαύμα, ξεκίνησε να παίζει πιάνο στα 5 του. Σχεδόν ταυτόχρονα, διαγνώστηκε με μυϊκή δυστροφία, η οποία σταδιακά παρέλυσε ολόκληρο το κορμί του και τον καθήλωσε στο κρεβάτι.
Από πολλών ετών, η αναπνοή του υποστηριζόταν από αναπνευστήρα μέσω μόνιμης τραχειοστομίας.Παρά ταύτα, συνέχισε να γράφει συμφωνική μουσική και τραγούδια μέχρι τέλους, με τη βοήθεια ηλεκτρονικών μέσων.
Ο μακαρίτης υπήρξε βαθιά πιστός χριστιανός. Σ’ αυτόν, και στο μεγαλείο και την ελευθερία του πνεύματός του έναντι των φοβερών περιορισμών του σώματός του, εφαρμόζει απόλυτα το παρακάτω απόσπασμα του μεγάλου Γερμανού φιλοσόφου Λάιμπνιτς:
«Τίποτε δεν βοηθάει να καταλάβουμε καλύτερα την αθανασία, όσο αυτή η ανεξαρτησία και αυτή η έκταση της ψυχής, που την προφυλάσσει απόλυτα από όλα τα εξωτερικά πράγματα… Οι μεταβολές αυτής της εκτατής μάζας που ονομάζεται το σώμα μας δεν είναι δυνατό να προκαλέσουν τίποτε στην ψυχή…»
Συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ για τον Στέλιο Πισή, γυρισμένο πριν 20 χρόνια: https://m.youtube.com/watch?v=Y4NAtu4VLLs
"Στιγμές απόλυτης ευτυχίας.." Διερωτώμαι αν εμείς οι "υγιείς" τολμήσαμε ποτέ να πούμε ή να σκεφτούμε καν τέτοια λόγια..
ΣΤΕΛΙΟΣ/ΥΠΕΡΒΑΣΗ:
Η βραβευμένη ταινία των Κώστα Κακογιάννη και Πάμπου Κουζάλη για τον συνθέτη με μυϊκή δυστροφία Στέλιο Πισή.
TRASCENDENCE: An award winning film by Costas Cacoyannis and Pambos Kouzalis for composer with muscular dystrophy STELIOS PISIS (2008)
Σημείωση Κώστα Κακογιάννη:
Ήταν φθινόπωρο του 1997, λίγους μήνες αφότου είχα επιστρέψει από τις μουσικές σπουδές μου στην Αμερική, όταν μια συνάδελφός μου, η Ντίνα, βάζοντάς μου στο χέρι ένα δισκάκι, μου είπε επιτακτικά “Θέλω την ειλικρινή σου άποψη για τα τραγούδια αυτά”. Μάλιστα, για να διασφαλίσει ότι η γνώμη μου θα είναι όσο το δυνατό πιο αμερόληπτη, φρόντισε να αφαιρέσει το εξώφυλλο από το κουτί του άλμπουμ. Έτσι το μόνο που ήξερα γι’ αυτή τη δουλειά, ήταν ένα όνομα και ένας τίτλος: Στέλιος Πισής “Ψηφίδες”.
Γυρνώντας στο σπίτι από τη δουλειά, έβαλα το δισκάκι στο στερεοφωνικό και έμεινα άφωνος! Πρώτη φορά άκουγα μια τόσο ποιοτική παραγωγή από ντόπιο καλλιτέχνη! Οι σπαρακτικές του ερμηνείες με καθήλωσαν, σε σημείο που αγωνιούσα να τον γνωρίσω. Την επομένη, όσο κι αν ρωτούσα την Ντίνα να μου μιλήσει γι’ αυτόν τον άγνωστο (σε εμένα) ταλαντούχο συνθέτη και ερμηνευτή, η απάντησή της ήταν ξεκάθαρη και αποστομωτική: «Δεν θα σου πω τίποτα. Θα μάθεις, όταν τον επισκεφθούμε.»
ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΜΑΝΟΣ