ΓΙΑ ΤΟ ΝΙΚΟ ΣΒΟΡΩΝΟ

Κάθε  Σάββατο  μια  σταλιά  λογοτεχνίας          

 

Του Δημήτρη Βασιλειάδη

    Στο Νίκο Σβορώνο είναι αφιερωμένη η σημερινή σταλιά, και συγκεκριμένα στις θέσεις που διατύπωσε πάνω στο ζήτημα της Ελληνικής ταυτότητας όπως αυτές είναι αποτυπωμένες στο κεφάλαιο ‘’Παράδοση και Ελληνική Ταυτότητα’’ που βρίσκεται στη σελίδα 388 του σπουδαίου του βιβλίου  ‘’Ανάλεκτα Νεοελληνικής Ιστορίας και Ιστοριογραφίας’’ (μυριοδιαβασμένο από μένα –κι απ΄ όλο τον πολιτικό μας χώρο φαντάζομαι).

 Ο Νίκος Σβορώνος, έχαιρε μεγάλης τιμής και σεβασμού από εμάς, και ιδιαίτερα, ‘’έτι και έτι’’ περισσότερο, απ΄ το Μιχάλη Χαραλαμπίδη (οι αναφορές του Μιχάλη και οι αφιερώσεις βιβλίων του σ΄ αυτόν, επίσης, είναι συχνές). Ο Σβορώνος στάθηκε δάσκαλος του χώρου μας και η σκέψη του μαστόρεψε τη δική μας σκέψη, της άνοιξε δρόμους, την τροφοδότησε, όπως για παράδειγμα, μπορούμε να διακρίνουμε την επιρροή στη σκέψη μας του διανοητικού του δημιουργήματος, δηλαδή το άρρηκτο  δέσιμο της ελληνικής εθνικής συνείδησης με τον αντιστασιακό χαρακτήρα της ταυτότητας του λαού μας. Στο πως δηλαδή, αυτό το χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς απέναντι σε έξω απειλές, από μια απλή αντίδραση του ένστικτου επιβίωσής του, του έγινε ριζικό χαρακτηριστικό, θεμελιώδες γνώρισμά του  και πέρασε σ΄ όλα τα επίπεδα της ζωής του (στον πολιτισμό κυρίως) και την καθόρισε.  Αποσπάσματα λοιπόν,  από το έργο του σπουδαίου αυτού Έλληνα διανοητή και επιστήμονα που στην αρχή ανάφερα, παραθέτω αμέσως παρακάτω.

    ‘’…ξεκινώ κι εγώ από μια απλή διαπίστωση, που πολλοί διατύπωσαν με διαφορετικούς τρόπους.

    Ξαναθυμίζω τη διατύπωση του Rex Wainer, όχι για άλλο λόγο, αλλά γιατί τη βάση της σκέψης του ακολουθεί ένας από τους μεγαλύτερους και ουσιαστικά ελληνικότερους νεοέλληνες δημιουργούς, ο ποιητής Σεφέρης

(Δοκιμές Ι, σ. 520 σημ. 2, ‘’Κ. Καβάφη, Θ.Σ. Έλιοτ : Παράλληλοι’’, σ. 362) :  

   

   ‘’Ένα μέρος του παρελθόντος πεθαίνει κάθε στιγμή και η θνησιμότητα του μας μολύνει, αν προσκολληθούμε σ΄ αυτό με υπερβολική αγάπη. Ένα μέρος του παρελθόντος μένει πάντα ζωντανό και κινδυνεύουμε καταφρονώντας τη ζωντάνια του’’

Χαιρετισμός στην Αντίσταση και την Ελευθερία

Tamer Çilingir

Η ιστορία του ελληνισμού είναι υφασμένη με νίκες απέναντι στην τυραννία και την καταπίεση.

Από τον Πόντο που δεν υπέκυψε ποτέ στη Ρώμη, μέχρι τους Έλληνες που ύψωσαν το ανάστημά τους ενάντια στην οθωμανική σκλαβιά και κατέκτησαν την ανεξαρτησία τους·

από εκείνους που μεταμόρφωσαν την κατεχόμενη Ελλάδα σε εφιάλτη για τις στρατιές των Ναζί, μέχρι τους πολίτες που το 1967, με θυσίες και αίμα, γκρέμισαν τη δικτατορία και ξανάφεραν το φως της δημοκρατίας·

το μήνυμα είναι ένα και αδιάψευστο: κανένας δυνάστης δεν είναι ανίκητος.

Σε όλους αυτούς τους αγώνες –από τον Πόντο έως την Αθήνα, από τη Σμύρνη έως τη Μακρόνησο– υπάρχει μια αλυσίδα αντίστασης που κρατά ζωντανό το ίδιο πνεύμα: το πνεύμα της ελευθερίας.

Νίκος Σβορώνος: Παράδοση και ελληνική ταυτότητα

Το κείμενο που παραθέτουμε είναι η εισήγηση του Νίκου Σβορώνου στο Β’ Συμπόσιο του Συνδέσμου Σύγχρονης Τέχνης με θέμα «Σύγχρονη Τέχνη και Παράδοση» που έγινε το Μάη του 1981 στην Αθήνα.

Όπως και οι περισσότεροι ιστορικοί, όσοι τουλάχιστον προσπάθησαν ν’ αντικρίσουν την ιστορική εξέλιξη κατάματα, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς εκ των προτέρων σχήματα, ξεκινώ κι εγώ από μια απλή διατύπωση, που πολλοί τη διατύπωσαν με διαφορετικούς τρόπους.

Ξαναθυμίζω τη διατύπωση του Rex Warner, όχι γι’ άλλο λόγο, αλλά γιατί τη βάση της σκέψης του ακολουθεί ένας από τους μεγαλύτερους και ουσιαστικά ελληνικότερους Νεοέλληνες δημιουργούς, ο ποιητής Σεφέρης (Δοκιμές 1, σ. 520 σημ. 2, «Κ. Καβάφης, Θ.Σ. Έλιοτ: Παράλληλοι», σ. 362):

 «Ένα μέρος του παρελθόντος πεθαίνει κάθε στιγμή και η θνησιμότητά του μας μολύνει, αν προσκολληθούμε σ’ αυτό με υπερβολική αγάπη. Ένα μέρος του παρελθόντος μένει πάντα ζωντανό και κινδυνεύουμε καταφρονώντας τη ζωντάνια του». 

Και ο Σεφέρης επιλέγει:

«Σε κάθε ανθρώπινο πρόβλημα δεν είναι εύκολο —και λίγοι το πετυχαίνουν— να ξεχωρίσεις το ζωντανό από το θνησιμαίο. Οι δρόμοι της ζωής και του θανάτου είναι μπερδεμένοι και σκοτεινοί, γι’ αυτό χρειαζόμαστε ολόκληρη την προσήλωσή μας. Εδώ κείται όλο το πρόβλημα της παράδοσης».

Μια τέτοια διαπίστωση συνεπάγεται μια σειρά από ερωτήματα, που βρίσκονται νομίζω στο κέντρο της συζήτησής μας που αφορά στο πρόβλημα της καλλιτεχνικής και πνευματικής μας ταυτότητας. Και τα ερωτήματα είναι πάνω κάτω τα ακόλουθα:

α. Υπάρχει ή είναι δυνατό να υπάρξει κάποια ταυτότητα ενός λαού, μία και αμετάβλητη, ή τουλάχιστον με ορισμένα κύρια καθοριστικά στοιχεία, σ’ όλη τη ροή της ιστορίας του;

"Βασίλη κάτσε φρόνιμα να γίνεις νοικοκύρης".

Αντώνης Ανδρουλιδάκης

Όπως ορίζει ο Γιούνγκ, η ψυχή μας διαμορφώνεται σημαντικά από το ιστορικό πλαίσιο, την γονεϊκή επιρροή και τους κοινωνικούς κανόνες που είναι βαθιά ριζωμένοι και επηρεάζουν την ψυχολογική μας ανάπτυξη.  

Στον ελληνικό χώρο, στο συλλογικό μας ασυνείδητο, ιδιαίτερα μετά τη συλλογική εμπειρία της ηττημένης Εθνικής αντίστασης και της ματαίωσης που βίωσαν οι άνθρωποι που συμμετείχαν σ' αυτήν, ένα νέο αρχέτυπο θρονιάστηκε για τα καλά στο συλλογικό μας ασυνείδητο. Το αρχέτυπο του Φρόνιμου, του συμμορφωμένου, του "Βασίλη κάτσε φρόνιμα να γίνεις νοικοκύρης". 

Βασικός κινητήρας αυτής της συμμόρφωσης, "υπαρξιακό" κίνητρο, έγινε έκτοτε ο Φόβος και, ως εκ τούτου, συνήθης συμπεριφορά η υποταγή, η με κάθε τρόπο αποφυγή της σύγκρουσης-ακόμη και στις περιπτώσεις υπεράσπισης των θεμελιακών αναγκών του εαυτού.

Το Αρχέτυπο του Φρόνιμου διατρέχει, επηρεάζει καθοριστικά, αλλά και αναπαράγεται και στους τρείς γιουνγκιανούς παράγοντες διαμόρφωσης της "ελληνικής ψυχής": στο ιστορικό πλαίσιο, στην γονεϊκή επιρροή και στους κοινωνικούς κανόνες. 

Θ. . Οι αυτόνομες πολεμικές δυνάμεις και το Σούλι

Το Σούλι, χαλκογραφία του Χ. Χόλαντ.

Η αντίσταση των Ελλήνων μετά το 1453

του Γιώργου Καραμπελιά από το βιβλίο του 1821, Η Δυναμική της Παλιγγενεσίας

Η ένοπλη αντίσταση των Ελλήνων ενάντια στους Οθωμανούς, μετά μία περίοδο σκληρών συγκρούσεων, κατά τον 15ο και τον αρχόμενο 16ο αι., αλλάζει χαρακτήρα. Οι κατακτημένοι Έλληνες καταφεύγουν μαζικά στις ορεινές περιοχές και αναπτύσσεται ένα νέο είδος ενόπλων, οι «κλέφτες», σύντομα δε, από τα μέσα του 17ου αι., οι αρματολοί. Ορισμένες περιοχές, ορεινές και ναυτικές, καθίστανται εν τοις πράγμασι ιδιαίτερες «επικράτειες» ή μικροεπικράτειες, όπως θα υπαινιχθεί ο Κανταρτζής. Η Μάνη, η Χιμάρα, τα Ψαρά, το Σούλι, τα Σφακιά, τα Άγραφα, ο Ταΰ­γετος, ο Όλυμπος[1], αποτελούν μερικές από αυτές τις εστίες μιας ένοπλης «δυαδικής εξουσίας», οι οποίες ενισχύονται καθ’ όλον τον 18ο αι. και σταδιακώς επιχειρούν να ενταχθούν σε ένα ενιαίο επαναστατικό σώμα, όπως θα κάνουν ήδη στη διάρκεια των Ορλωφικών και κατ’ εξοχήν στη διάρκεια της Επανάστασης.

Σταδιακώς, μέσα από τη διαδικασία της σύγκρουσης με τους Οθωμανούς, και τη διαμόρφωση μιας ισχυρής λαϊκής παράδοσης –το πλήθος των δημοτικών τραγουδιών που εξυμνούν τα ανδραγαθήματα των Ελλήνων ενόπλων–, μέσα από την ισχυρή θρησκευτική συνείδηση των ορεινών ή νησιωτικών πληθυσμών, τέλος μέσα από τη συμμετοχή σε κοινούς επαναστατικούς αγώνες, από το 1770 και μετά, οι ένοπλοι Έλληνες μεταβάλλονται, από κλέφτες και αρματολούς[2], σε επαναστατικές δυνάμεις με εθνική συνείδηση, σε αυτές που προσβλέπει ο Ρήγας στον Θούριο και τα επαναστατικά άσματά του.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αποτελεί ίσως το αρχέτυπο αυτού του μετασχηματισμού. Γεννήθηκε το 1770, μέσα στην επανάσταση, «εἰς ἕνα βουνό, εἰς ἕνα δένδρο ἀποκάτω»[3].

Ἐ­γεν­νή­θη­κα στα 1770. Ὅ­ταν ἐ­γλύ­τω­σα ἀ­πὸ τὴν Κα­στά­νιτ­ζα εἴ­μουν χρό­νων 10. Δι­α­μο­νὴ Μά­νης χρό­νι­α 2. Εἰς τὴν Ἁ­λω­νί­σθε­να χρό­νι­α 3. Εἰς τὰ Σαμ­πά­σι­κα χρό­νι­α 12. Ἐ­πο­χὴ τῆς νε­ό­τη­τος, 5 χρό­νι­α ἀ­νύ­παν­δρος καὶ ἄλ­λους 7 χρό­νους ὑ­παν­δρευ­μέ­νος· 27 χρό­νους εἴ­χα ὅ­ταν μὲ ἐ­πρω­το­κυ­νή­γη­σαν. Ἀρ­μα­τω­λὸς καὶ κλέφ­της ἀλ­λη­λο­δι­α­δό­χως χρό­νι­α 5. Φερ­μά­νι Βα­σι­λι­κὸ δι­ὰ ἐμένα καὶ τὸν Πε­τι­με­ζὰ στὰ 1802. Τὸ δεύ­τε­ρο φερ­μά­νι τὸν Ἰ­α­νου­ά­ρι­ον 1806, καὶ τὸ Πα­τρι­αρ­χι­κὸ Συ­νο­δι­κό. 36 χρό­νων ἤ­μουν ὅ­ταν ἐ­πή­γα εἰς τὴν Ζά­κυν­θο. 50 χρό­νους εἴ­χα ὅ­ταν ἐβ­γῆ­κα εἰς τὴν ἐ­πα­νά­στα­σι.

Ο Μακρυγιάννης, ο Αθανάσιος Διάκος, ο Νικηταράς, ο Καραϊσκάκης, έχουν μια ανάλογη διαδρομή. Προφανώς, ο Κολοκοτρώνης χρημάτισε και «κλέφτης», δηλαδή λήστευε και Έλληνες – όχι μόνο τους Τούρκους. Προφανώς χρημάτισε και «κάπος», ερχόταν σε συνδιαλλαγή με τους Οθωμανούς και επέβαλλε την τάξη. Πολλοί άλλοι ήταν ενταγμένοι στις στρατιωτικές δυνάμεις του Αλή, όπως ο Ανδρούτσος, ο Καραϊσκάκης, ο Αθανάσιος Διάκος. Πολλοί έρχονταν σε ανταγωνισμό μεταξύ τους για την κατάληψη των αρματολικιών ενώ, συχνά-πυκνά, υπέγραφαν «καπάκια»[4] (συμφωνίες) με τους κατακτητές.

Ν. Σβορώνος: Η αντιστασιακή υφή του ελληνισμού

Φυσικά και αποδέχομαι την κάποια πολιτισμική συνέχεια του ελληνισμού. Αλλά όχι και ολόκληρη την παπαρρηγοπούλεια άποψη. Σε ορισμένα σημεία σαφώς και υπάρχει αυτή η συνέχεια… θεωρώ τη συνέχεια αυτή ως ένα δυναμικό φαινόμενο με διαφορετικές φάσεις…
Λοιπόν, η αντίθεση με όλα αυτά τα φαινόμενα για μένα είναι αντίσταση.

Δηλαδή, όπως πολύ σωστά συμπυκνώνεται στο ερώτημα σας, δεν θεωρώ αντίσταση απλώς και μόνο να πάρεις τα όπλα να ανεβείς στα βουνά. Αυτό είναι εύκολο πράγμα, σχετικά εύκολο. Το πρόβλημα είναι να μένεις αυτό που είσαι, και αυτό βέβαια συνδυάζεται με την πολιτισμική συνέχεια του ελληνισμού. Με το γεγονός ότι, όταν κατακτήθηκε ο ελληνικός λαός, από τους Ρωμαίους αρχικά είτε αργότερα από τους Τούρκους, είχε εθνική ενότητα και συνείδηση της ενότητας αυτής.

 Υπήρχε μια ηθική ενότητα με τη γλώσσα, με τα ήθη και τα έθιμα, και είχε συνείδηση της ταυτότητας του αυτής, η οποία του επέτρεψε να αντισταθεί, να αντισταθεί στην απορρόφηση από άλλους λαούς οι οποίοι ήταν κατακτητές του. Με αυτή την έννοια, το φαινόμενο αυτό μπορεί να το δει κανείς και σ’ άλλους λαούς. Δεν είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ελληνικού λαού. Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να το δει σε όλους τους λαούς της Κεντρικής Ευρώπης και στους άλλους βαλκανικούς λαούς, οι οποίοι, όχι βέβαια με τον ίδιο ρυθμό, ανέπτυξαν τα εθνικά τους κινήματα.

Πάντως π αντίσταση αυτή γίνεται ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ελληνικής ιστορίας, γιατί ο ελληνισμός είχε αυτή την πορεία για ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν ξέρω αν γίνομαι σαφής και δεν θα ήθελα να παρεξηγηθώ, να θεωρηθει ότι αντιμετωπίζω την ελληνική ιστορία σαν να είμαστε εμείς οι παλικαράδες του κόσμου, ο περιούσιος λαός της ιστορίας |1 |.

Ο αντιστασιακός χαρακτήρας… διέπει ολόκληρη τη νεοελληνική ιστορία: 

ο ελληνισμός ανήκει στην κατηγορία των μικρών λαών που κινούνται στην περιφέρεια του νεότερου κόσμου, και που η σταδιακή ανάπτυξη της εθνικής τους συνείδησης και η συγκρότηση τους σε καινούργια έθνη, που διεκδίκησαν και διεκδικούν την πολιτική τους ανεξαρτησία και την οικονομική και πολιτισμική τους αυτονόμηση, συντελείται μέσα στην πάλη εναντίον υπερεθνικών αυτοκρατοριών στην αρχή, εναντίον υπερεθνικών ιμπεριαλιστικών οικονομικοκοινωνικών συγκροτημάτων, στα νεότερα χρόνια.

Η αντιστασιακή αυτή διαδικασία, με την πιο πλατιά σημασία του όρου, που περιέχει κάθε προσπάθεια διαφύλαξης της ιδιαίτερης προσωπικότητας ενός λαού, παίρνει διάφορες μορφές: από την απλή προσαρμογή στις εκάστοτε συνθήκες με προοπτική τη διείσδυση στους πολιτικοκοινωνικούς μηχανισμούς της κατάκτησης και τη μετατροπή τους σε όργανα εθνικής συντήρησης (εκκλησία – Φαναριώτες – κοινότητες – αρματολοί, στην Τουρκοκρατία) και την ολοένα και περισσότερο ενεργό συμμετοχή στους οικονομικούς μηχανισμούς των κατακτητών και ιδιαίτερα των δυτικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Εγγύς Ανατολή, που έδωσε ως το τέλος του ιθ΄ αι. τις πραγματικές διαστάσεις του Ελληνισμού, ως τη συνεχή παθητική ή ένοπλη αντίσταση (κλεφτουριά – αλλεπάλληλα, έστω και ξενοκίνητα, κινήματα) που κατέληξαν στην εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση του ’21. 

Επίσης, όταν από την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους ως τις μέρες μας οι εξωελληνικές δυνάμεις παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στη ρύθμιση της μοίρας του Ελληνισμού, όχι μόνο στην εθνική του ολοκλήρωση, αλλά και στην εσωτερική του πολιτική και κοινωνική εξέλιξη, σε σημείο που η επίσημη πολιτική της Ελλάδας να δίνει συχνά την εντύπωση ότι ανελίσσεται εν απουσία των Ελλήνων, η παρουσία του ελληνικού λαού εκδηλώνεται με συνεχή κινήματα διαμαρτυρίας, έστω και αν τα κινήματα αυτά δεν παίρνουν πάντα συγκεκριμένες πολιτικές μορφές, που κορυφώνονται με την εθνική και αντιφασιστική αντίσταση του 1940 -1945 |2 |.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Κ.Θ. Δημαράς, Νίκος Σβορώνος, Η μέθοδος της Ιστορίας, συνεντεύξεις με τους Στέφανο Πεσμαζόγλου και Νίκο Αλιβιζάτο, Άγρα, Αθήνα 1995, σελ. 104, 161.
Νίκος Σβορώνος, Ιστορία της νεότερης Ελλάδας, θεμέλιο, Αθήνα 1976, σελ

Διάβασε ΕΔΩ:

Νίκος Σβορώνος: Ιστορία ενός Ιστορικού