Ενάντια στην επιστημονική πολιτική θεολογία

Roberto Pecchioli - 10/11/2026

Πηγή: Αιρετικά

Ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν ξεχωρίζει για την πνευματική του περιέργεια, τις αναλυτικές του ικανότητες και το επαναστατικό του πνεύμα απέναντι στην τρέχουσα κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική κατάσταση.

Με ένα πολύπλευρο υπόβαθρο, η σκέψη του αντανακλά την επιρροή πολύ διαφορετικών στοχαστών, όπως οι Καρλ Σμιτ, Μισέλ Φουκώ, Μάρτιν Χάιντεγκερ, Μαξ Βέμπερ, Καρλ Μαρξ, Φραντς Κάφκα, Θωμάς Ακινάτης, Αριστοτέλης, Απόστολος Παύλος και Μπαρούχ Σπινόζα. Το σημαντικότερο έργο του είναι το μνημειώδες Homo Sacer , στο οποίο αναπτύσσει μια σύνθετη και φιλόδοξη φιλοσοφική διερεύνηση της δυτικής πολιτικής.

Ο Αγκάμπεν εντοπίζει μια βίαιη λογική που ονομάζει ανθρωπογενετική μηχανή, δυνάμει της οποίας η φυσική ζωή χαρακτηρίζεται ως ανθρώπινη ζωή. Αυτό του επιτρέπει να δημιουργήσει μια συνέχεια μεταξύ των προ-μοντέρνων πολιτικών θεολογιών και της σύγχρονης φιλελεύθερης βιοπολιτικής.

Η πανδημία ώθησε τον Αγκάμπεν να κάνει οξυδερκείς σκέψεις σχετικά με τις πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές της συνέπειες. Η μαζική συμπεριφορά απέδειξε, αφενός, ότι οι δυτικές κοινωνίες πιστεύουν μόνο στη «γυμνή ζωή» ( zòe ) και ως εκ τούτου είναι έτοιμες να θυσιάσουν τα πάντα για την ασφάλεια. Με όρους Σμιτ, αυτό οδηγεί σε μια μόνιμη κατάσταση εξαίρεσης που αμφισβητεί τα θεμέλια των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Από την άλλη πλευρά, σηματοδοτεί τον θρίαμβο της επιστήμης επί της θρησκείας. Η επιστημονική γνώση, σύμφωνα με τον Αγκάμπεν, είναι «η αληθινή θρησκεία της εποχής μας» και η ηγεμονία της καταδεικνύει την αποτυχία του Καθολικισμού, απογυμνωμένου από την πνευματική της διάσταση της αλήθειας υπέρ ενός γενικού ανθρωπισμού.

ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ

Psychoanalysis and Orthodox Anthropology [σελ. 51-60]

Περιοδικό Θεολογία, Τόμος ΟΔ’ (2003). Τεύχος 1

Του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά

Παρά τα πολλά και ποικίλα πολιτισμικά μειονεκτήματα που υπάρχουν σήμερα, πιστεύω ότι η εποχή μας απολαμβάνει ένα διπλό προνόμιο σε σύγκριση με τους αιώνες κατά τους οποίους ο εκκλησιαστικός θεολογικός λόγος έφτασε στη μεγάλη ακμή του. Αναφέρομαι ειδικότερα στη γνώση της φύσης την οποία μας έχει προσφέρει η σύγχρονη επιστήμη —ιδιαίτερα η κβαντική μηχανική— με τη γλώσσα και τη μέθοδο της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας, καθώς και στους ορίζοντες μελέτης του ανθρώπινου υποκειμένου που άνοιξε η επιστήμη της ψυχολογίας-ψυχανάλυσης.[ΠΙΣΤΕΥΕ ΚΑΙ ΜΗ ΕΡΕΥΝΑ.ΘΑ ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΘΕΙΣ ΠΡΟΝΟΜΙΟΥΧΕ]

Έχω τη γνώμη ότι οι μεγάλοι Πατέρες και διδάσκαλοι της Εκκλησίας δεν αγνόησαν την επιστημονική γνώση της εποχής τους· αντίθετα, τη χρησιμοποίησαν για να φωτίσουν την ερμηνεία του πραγματικού και του υπαρκτού την οποία ευαγγελίζεται η εκκλησιαστική εμπειρία. Γι’ αυτό πείθεται κανείς και μόνο αν εξετάσει τα πατερικά υπομνήματα Εἰς τὴν Ἑξαήμερον ή την ορολογία και τη μεθοδολογία που οι Πατέρες προσλαμβάνουν από το αριστοτελικό Περὶ ψυχῆς. Η θεολογία της Εκκλησίας αποτελεί τη ζωοποιό συνέχιση του γεγονότος της ενανθρώπησης του Λόγου: προσλαμβάνει διαρκώς μια συγκεκριμένη ιστορική σάρκα και ζωοποιεί αυτό που προσέλαβε.

Θα επιχειρήσω να δείξω συνοπτικά πώς θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί σήμερα αυτή η διαδικασία διανοητικής ενσωμάτωσης, με βάση τα συμπεράσματα της ψυχαναλυτικής έρευνας για την πρωταρχική συγκρότηση του ανθρώπινου υποκειμένου. Σε ποιον βαθμό μπορεί να υπάρξει αμοιβαία συμπληρωματικότητα ανάμεσα στην ψυχαναλυτική θεώρηση του ανθρώπινου υποκειμένου και στην εκκλησιαστική ερμηνεία του ανθρώπου ως προσώπου; [ΑΝΥΠΑΡΚΤΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΕΙΝΑΙ: TA ΑΓΙΑ ΤΟΙΣ ΑΓΙΟΙ. ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΕΙΝΑΙ ΕΤΟΙΜΟΠΑΡΑΔΟΤΑ, Ο ΑΓΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΟΣΤΙΣ ΘΕΛΗΣΕ ΝΑ ΤΑ ΠΟΥΛΗΣΕΙ ΟΛΑ ΓΙΑ ΝΑ ΧΩΡΕΣΕΙ Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ] Μπορώ να προσφέρω μόνο ορισμένες ενδείξεις, πιστεύω όμως ότι μπορούν να αποδειχθούν γόνιμες για περαιτέρω διερεύνηση. Είναι κοινώς γνωστό ότι στη σύγχρονη επιστήμη δεν υπάρχουν οριστικές βεβαιότητες. Μπορούν να υπάρχουν μόνο ερμηνευτικές προτάσεις, οι οποίες υπόκεινται σε διάψευση, γίνονται όμως αποδεκτές όσο δεν προτείνονται άλλες ερμηνείες με σαφώς μεγαλύτερη ερμηνευτική πληρότητα[ΟΙ ΓΝΩΜΕΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΠΟΥ ΕΙΔΩΛΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΜΕΧΡΙ ΝΕΩΤΕΡΑΣ].

Αντλώ αυτές τις παρατηρήσεις από τη γαλλική ψυχαναλυτική έρευνα της λεγόμενης σχολής του Jacques Lacan, η οποία αναδεικνύεται ως η πιστότερη στη λεγόμενη φροϋδική παράδοση. Τα κείμενα που με βοήθησαν είναι εκείνα του ίδιου του Lacan, καθώς και βιβλία των Françoise Dolto, Denis Vasse, Gérard Séverin και Daniel Lagache. Δεν είμαι ειδικός στον χώρο της ψυχολογίας-ψυχανάλυσης· γι’ αυτό οποιεσδήποτε ανακρίβειες, παρανοήσεις ή σφάλματα πρέπει να αποδοθούν στη δική μου ανεπάρκεια και όχι στις πηγές μου.

Πώς θεωρείται το ανθρώπινο υποκείμενο από τη σύγχρονη ψυχολογία; Καταρχάς ως μια υπαρκτική πραγματικότητα διακριτή από το βιολογικό ον: όχι άσχετη προς αυτό, αλλά ούτε και ταυτόσημη με το βιολογικό άτομο. Αν επιχειρούσαμε να προσδιορίσουμε τη βασική ποιοτική διάκριση μεταξύ του υποκειμένου και του βιολογικού εαυτού, θα έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «αναφορικότητα»: τη δυνατότητα υπαρκτικής αναφοράς. Το βρέφος έρχεται στον κόσμο χωρίς λόγο, φαντασία ή κρίση. Είναι εξοπλισμένο μόνο με την ικανότητα αναφοράς. Και αυτό που αναφέρεται —το περιεχόμενο της αναφοράς— είναι μια θεμελιώδης, πρωταρχική επιθυμία. Η αναφορικότητα της επιθυμίας —η επιθυμητική αναφορικότητα— αποτελεί τον αρχικό προσδιορισμό της ύπαρξης του υποκειμένου. Επιθυμώ, άρα υπάρχω: «Desidero είναι το φροϋδικό cogito. Εκεί ακριβώς [στην επιθυμία] συντελείται η ουσιώδης πλευρά της πρωταρχικής διαδικασίας συγκρότησης του υποκειμένου».

Η θρησκεία, η επιστήμη και τα σημερινά υπαρξιακά προβλήματα

Η θρησκεία, η επιστήμη και τα σημερινά υπαρξιακά προβλήματα

από π. Νικόλαος Λουδοβίκος

ΠΙΣΤΗ Ή ΕΞΕΛΙΞΗ

Ν. Ι. ΜΙΧΑΛΟΛΙΑΚΟΣ

Ο Francis Collins στο βιβλίο του η Γλώσσα του Θεού , υποστηρίζει  οτι η Θεωρία της εξέλιξης των ειδών του Δαρβίνου είναι απολύτως συμβατή με την Χριστιανική πίστη. Αναφέρει συγκεκριμένα οτι ο Gould , σε βιβλιοκρισία του, σφυροκοπά τον Dawkins  : 

«Να το πω για όλους τους συναδέλφους μου για εκατομμυριοστή φορά: Η επιστήμη δεν μπορεί με τις νόμιμες μεθόδους της να κρίνει το θέμα της εποπτείας της φύσης από το Θεό. Δεν μπορούμε ούτε να το επιβεβαιώσουμε ούτε να το αρνηθούμε αυτό. Αν κάποιος από ανάμεσά μας κάνουν δηλώσεις ότι ο Δαρβινισμός καταρρίπτει το Θεό θα βρει την κ. McInerney (δασκάλα του Gould) να τους δέρνει με τη βέργα στα δάχτυλα. Η επιστήμη μπορεί να δουλέψει μόνο με νατουραλιστικές εξηγήσεις. Δεν μπορεί ούτε να βεβαιώσει ούτε να αρνηθεί άλλου είδους ενεργούντες (όπως ο Θεός) σε άλλες σφαίρες (το βασίλειο της ηθικής, για παράδειγμα). Ξεχάστε τη φιλοσοφία για ένα λεπτό. Η απλή εμπειρία των τελευταίων 100 ετών θα αρκούσε. Ο Δαρβίνος ο ίδιος ήταν αγνωστικιστής (έχοντας χάσει τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις με τον τραγικό θάνατο της αγαπημένης του κόρης), αλλά η μεγάλη Αμερικανίδα Βοτανολόγος Asa Gray, που εννοούσε τη φυσική επιλογή και έγραψε ένα βιβλίο με τον τίτλο Darwiniana, ήταν μια αφοσιωμένη Χριστιανή. Προχωρήστε 50 χρόνια μπροστά: ο Charles D. Walcott που ανακάλυψε τα απολιθώματα των Burgess Shale ήταν ένας πεπεισμένος δαρβινιστής και εξίσου σταθερός Χριστιανός που πίστευε ότι ο Θεός είχε ορίσει τη φυσική επιλογή για να οικοδομήσει την ιστορία της ζωής σύμφωνα με τα σχέδια και τις προθέσεις Του.

ΜΕΣΟΓΑΙΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ: Πίστη και Επιστήμη

Τι εμπιστοσύνη ζητάει η πίστη και τι η επιστήμη; Ποια είναι τα αποτελέσματα της κάθε μίας; 

Η επιστήμη έχει απτά αποτελέσματα και επαληθεύσιμα, αλλά και η πίστη έχει αντίστοιχα. Ο άγιος Παΐσιος είχε πει χρειάζονται δισεκατομμύρια να πάει ο άνθρωπος στο φεγγάρι, αλλά μόνο ένα παξιμάδι για να πάει στον Θεό. Πως μπορεί ένας επιστήμονας να εμπιστευτεί τα λεγόμενα των πιστών; Πως ένας πιστός εμπιστεύεται τα λεγόμενα ενός επιστήμονα;

Αυτό είναι το πρώτο από τα 4 επεισόδια με τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικόλαο Χατζηνικολάου

Από τη σειρά εκπομπών "Υπέρ του Σύμπαντος Κόσμου" της τηλεόρασης της Πεμπτουσία

Επιστήμη και Θρησκεία: Από τις θεωρίες και τα δόγματα στον άνθρωπο».

Την Δευτέρα 11 Μαρτίου 2013 η Ένωση Ελλήνων Φυσικών (Ε.Ε.Φ) και η Εταιρεία Μελέτης των Σχέσεων Επιστήμης και Θρησκείας (Ε.ΜΕ.Σ.Ε.Θ) διοργάνωσαν εκδήλωση-εσπερίδα με θέμα:

«Επιστήμη και Θρησκεία: Από τις θεωρίες και τα δόγματα στον άνθρωπο».

Ο Νίκος Λυγερός μίλησε για το θέμα και απάντησε σε ερωτήσεις του κοινού τονίζοντας ιδιαίτερα τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και αναφέρθηκε στις παρέες, στις ομάδες, στην ανακάλυψη και την αποκάλυψη του Θεού.

Μεσαιωνικός ορθολογισμός και Βυζαντινός αποφατισμός: Η εξέλιξή τους στο ρεύμα τού χρόνου

Λ

Η Βυζαντινή θεολογία αρθρώνει τον αποφατισμό και η μεσαιωνική σκέψη καταλήγει στον ορθολογισμό […] ο αποφατισμός σημαίνει την γνωσιολογική επιφυλακτικότητα και την αυτοκριτική οριοθέτηση της λογικής.

Μάριος Μπέγζος – 23/11/2017 – ΟΟΔΕ

Πιο συγκεκριμένα με τον αποφατισμό υπονοούνται τα εξής στοιχεία: 

(α) Η αλήθεια και η γνώση είναι δύο άνισα μεγέθη, τα οποία ουδέποτε ταυτίζονται εντελώς. Η αλήθεια είναι μεγαλύτερη από την γνώση και ο λόγος διατυπώνει ένα μόνο μέρος της αλήθειας των όντων. Η αλήθεια δεν εξαντλείται στις ορθολογικές διατυπώσεις της. Η λογική δεν ορίζει εξαντλητικά, αλλά μόνο οριοθετεί ενδεικτικά. Ο ορθός λόγος είναι ο όρος και το όριο της γνώσης: δεν υπάρχει γνώση χωρίς λόγο, αλλά μόνο με το λόγο δεν γνωρίζεται η αλήθεια. Η λογική χρειάζεται, αλλά δεν αρκεί.

 (β) Η γνώση σημαίνει την ένωση του γινώσκοντος υποκειμένου με το γινωσκόμενο αντικείμενο. «Γνώσις κατά το εγχωρούν εστίν η μετουσία» (Γρηγόριος Νύσσης, P.G. 46, 176B). Θεογνωσία είναι η σχέση, επι-κοινωνία και συμ-μετοχή του ανθρώπου στις ενέργειες του Θεού. Η γνωστική διαδικασία δεν είναι μια κτητική-κατακτητική λειτουργία, αλλά μια μετοχική-συμμετοχική διαδικασία με αμοιβαιότητα και αλληλοπεριχώρηση: «γνόντες τον Θεόν, μάλλον δέ γνωσθέντες υπό Θεού» (9 Γαλ. 4,9).

Ο αποφατισμός δεν αποκλείει τον καταφατισμό, αλλά τον προϋποθέτει και τον εμπερικλείει: « Η αποφατική θεολογία ουκ εναντιούται ουδέ αναιρεί την καταφατικήν, αλλά δείκνυσι τα καταφατικώς επί Θεού λεγόμενα, αληθή μεν είναι και ευσεβώς επί Θεού, ού καθ’ημάς δέ ταύτα έχειν τον Θεόν» (Γρηγόριος Παλαμάς, P.G. 150, 120 5 D).

Η μεσαιωνική θεολογία ακολουθώντας διαφορετικό δρόμο υποτίμησε τον αποφατισμό και προτίμησε τον καταφατισμό μονομερώς. Η παραθεώρηση του αποφατισμού στη Δύση είχε τις ακόλουθες συνέπειες:

Άκης Τσελέντης για την Ημερίδα της «Ένωσης Άθεων και τη σχέση Πίστης και Επιστήμης

ΚΑΛΗΜΕΡΑ ΣΑΣ

«Αν με ξαναμπλοκάρουν οι γνωστοί άγνωστοι περιμένετε με 1 μήνα μέχρι να ελευθερωθώ!»

Χθες επιστρέφοντας, ως συνήθως,  με τα πόδια από το Γεωδυναμικό για το σπίτι μου στο Θησείο, πέρασα όπως πάντα μπροστά από την εκκλησία της Αγία Μαρίνας. Την προσοχή μου τράβηξε μια γριούλα που ανέβαινε γονατιστή τα σκαλιά του ναού. 

Φοβούμενος μήπως έχει πάθει κάτι τη πλησίασα και τη ρώτησα γιαγιά θες βοήθεια; Όχι παλικάρι μου, μου λέει κάθε χρόνο τέτοια ημέρα εκπληρώνω το τάμα μου γιατί πριν 7 χρόνια η Αγία Μαρίνα έκανε καλά το παιδί μου. Δε ρώτησα λεπτομέρειες, διακριτικά απομακρύνθηκα. 

Τεράστια η δύναμη της πίστης θα έλεγα θαυματουργή. Και είναι αυτή η πίστη που πολλές φορές μας δίνει δύναμη να ξεπεράσουμε ανυπέρβλητα εμπόδια στη πορεία  της ζωής μας.  Προσωπικά το έχω βιώσει αρκετές φορές.

Πολλοί θα αναρωτηθούν τώρα, μα πως είναι δυνατόν ο Τσελέντης, ένας θετικός επιστήμονας που είναι μέσα στην τεχνολογία και στην πρώτη γραμμή των επιστημονικών  εξελίξεων να πιστεύει;  Και σας διαβεβαιώ ότι δεν είμαι ο μόνος. 

Επιστήμη και θρησκεία θεωρούνται από πολλούς δύο αντικρουόμενα αντικείμενα. Πολλοί πιστεύουν πως ανάμεσα σε επιστήμονες και ανθρώπους της εκκλησίας, υπάρχει μια ατελείωτη κόντρα.

Στην πραγματικότητα όμως δεν υπάρχει αυτή η έντονη κόντρα. 

Αντιθέτως, μάλιστα, πάρα πολλοί επιστήμονες αφιερώθηκαν στις επιστήμες τους επειδή ήθελαν να... εξερευνήσουν παραπάνω αυτό που πιστεύουν. Να βρουν όση παραπάνω λογική μπορούν στην ανεξήγητη ύπαρξη του θεού, φτάνοντας έτσι λίγο πιο κοντά του.

Βασίλειος Θερμός: Ωσμωση επιστήμης και θρησκείας

Η πανδημία αναζωπύρωσε μια διαμάχη αιώνων που τις τελευταίες δεκαετίες είχε ατονήσει

Καραβάτζο, «Ο Απιστος Θωμάς» (1601-1602).

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ*

03.01.2021 • 11:36

•  
•  

Η αιφνίδια και αναπόφευκτη συνάντηση του κορωνοϊού με τη θρησκευτικότητα των ανθρώπων αναζωπύρωσε μια διαμάχη που χρονολογείται επί περίπου τρεις αιώνες. Αν και κατά τις τελευταίες δεκαετίες είχε ατονήσει και μάλλον «σερνόταν», μια που ο μετανεωτερικός πλουραλισμός προοδευτικά αντικαθιστά όλο και περισσότερο τη σκληρή νεωτερικότητα, το ενδεχόμενο κινδύνου της ζωής πυροδότησε την παλιννόστηση της έντασης. Λογικό: ο θεωρητικός διάλογος διεξάγεται από πρόσωπα με σάρκα και οστά, τα οποία νοιάζονται, όχι μόνο για τις ιδέες τους, αλλά και για τη ζωή τους.

Δεν θα ασχοληθώ στο σημείωμα αυτό με θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες απορρίπτουν τα επιστημονικά πορίσματα στο όνομα της θρησκείας. Τα θρησκευτικά σημαίνονται είναι απατηλά εδώ: πρόκειται καθαρά για ψυχοπαθολογία όπου η παράνοια ενδύεται την πίστη ως «σημαία ευκαιρίας».
Πάμε κατευθείαν στη Θεία Κοινωνία. Για τον άνθρωπο του Ορθού Λόγου ο τρόπος μετάδοσής της είναι αναχρονιστικός και ανεύθυνος. Στους πιστούς διαμορφώθηκαν σύντομα δύο γραμμές άμυνας: οι μετριοπαθείς εισέπραξαν (ορθά) την αμφισβήτηση της Θείας Κοινωνίας ως κατάργηση της ουσίας της πίστης, ενώ οι φονταμενταλιστές «το τερμάτισαν» ισχυριζόμενοι ότι εντός του ιερού χώρου του ναού εκλείπει κάθε κίνδυνος νοσηρότητας.