Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
«Αλίμονο σε μένα, επειδή γράφω αυτά...»
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
I. — Προσωρινή δικαιολόγηση της λέξης
Philautia. Σχεδόν καθόλου ξένη λέξη. Έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που τα δύο συστατικά της στοιχεία μεταφυτεύθηκαν από τον κήπο των ελληνικών ριζών στο παγκόσμιο λεξιλόγιο: phil-autie, όπως phil-atélie και όπως autonomie.
Αλλά είναι μια παράξενη λέξη. Ή μάλλον θα φανεί παράξενο να αναζητεί κανείς ένα νέο όνομα για κάτι τόσο παλαιό όσο η φιλαυτία ή ο εγωισμός.
Εγωισμός; Όχι ακριβώς. Αυτός ο όρος, όπως και όλα τα ξαδέλφια του σε -ισμός, πρόσφατης πολιτογράφησης, έχει ένα μικρό ύφος σχολαστικισμού, μια οσμή συστήματος που τον συγγενεύει με τον σεκταρισμό ή τον υπαρξισμό. Υπάρχουν λίγοι εγωιστές· επειδή χρειάζεται να στερείται κανείς εκπληκτικά νοημοσύνης και κρίσης ή ευγένειας —δηλαδή και πάλι νοημοσύνης, νοημοσύνης ψυχής!— για να αναγάγει σε συνειδητό σύστημα την αφελή αυθορμησία της φιλαυτίας. Ο εγωισμός αντιπροσωπεύει μια τερατολογική περίπτωση της φιλαυτία.
Γιατί να μη λέμε απλούστατα amour-propre, αγάπη προς τον εαυτό; Πρώτα απ’ όλα επειδή ο τροχός γυρίζει:
Multa renascentur quae nunc cecidere cadentque
Quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus
Πολλές λέξεις που τώρα έχουν πέσει θα ξαναγεννηθούν, και θα πέσουν εκείνες που τώρα βρίσκονται σε τιμή, αν το θελήσει η χρήση.
Η μόδα γερνά και ξανανιώνει τα ενδύματα και τα έθιμα. Από το πολύ γέλιο για τα καπέλα του παρελθόντος, η φιλαρέσκεια καταλήγει να ονειρεύεται έναν «δημιουργό» που θα εμπνευστεί από αυτά για να φτιάξει κάτι νέο. Έτσι και με τις λέξεις.
Διότι είναι πολύ παλαιά αυτή η νέα λέξη, φιλαυτία. Ο Αριστοτέλης και πλήθος αρχαίων συγγραφέων τη χρησιμοποιούν ως όρο κοινής χρήσης στη γλώσσα τους. Ο Κικέρων τη χρησιμοποιεί στην οικειότητα με τον φίλο του Atticus· και είναι εμφανώς ευτυχής που βρίσκει αυτή την εξωτική ονομασία για να δηλώσει μια καθολική ιδιότητα, και πάντως κικερώνεια. «Τα Ακαδημαϊκά μου έχουν βγει τόσο ωραία —εκτός αν με απατά η κοινή φιλαυτία— ώστε ακόμη και στους Έλληνες δεν υπάρχει τίποτε παρόμοιο»¹. Μήπως ένα coryza (συνάχι) δεν έχει κάτι πιο διακεκριμένο από ένα κρυολόγημα του κεφαλιού; Μήπως το Taraxacum dens leonis δεν ηχεί καλύτερα από το pissenlit; Αν η παθολογία αναζητεί το λεξιλόγιό της στη γλώσσα του Γαληνού και του Ιπποκράτη, δεν είναι μόνο από αγάπη προς τα ελληνικά —τα οποία συχνά βγαίνουν από εκεί τόσο κακοποιημένα όσο ένας ασθενής από την αίθουσα χειρουργείου—· είναι επίσης κάπως για να εντυπωσιάζει λιγότερο ή καλύτερα τους ασθενείς. Η φιλαυτία, λοιπόν, είναι μια συγγενής παθολογική πάθηση, απελπιστικά δύσκολη στη θεραπεία. Και όλοι μας έχουμε προσβληθεί από αυτήν, ακόμη κι αν είχαμε τη μετριοφροσύνη του Κικέρωνα. Ας δώσουμε λοιπόν, όπως αυτός ο λεπτός άνθρωπος, στην αγάπη μας προς τον εαυτό ένα ωραίο ελληνικό όνομα, ολοκαίνουργιο χάρη στην αρχαιότητά του. Όπως ο συγγραφέας των Ακαδημαϊκών, έτσι θα δυσκολευθούμε λιγότερο να το ομολογήσουμε.
Αν όμως η υπερηφάνειά σας —η αγάπη προς τον εαυτό;— αντιδρά στην πρόταση να καμουφλάρουμε κάτω από μια ωραία ετικέτα ένα άσχημο εμπόρευμα, θα έχετε σε λίγο με τι να κατευνάσετε την αγανάκτησή σας, όταν θα έχετε συλλάβει τη διαφορά ανάμεσα στο amour-propre και τη φιλαυτία.
