Η αποδόμηση της Ελληνικής Γλώσσας | Μέρος B΄

Αφιέρωση στην Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας

Από δρόμος
- 8 Μαρτίου, 2026

Διαβάστε το Μέρος Α’

του Ερατοσθένη Γ. Καψωμένου

Θα προσπαθήσομε να δείξομε τον πραγματικό κίνδυνο που διατρέχει η ελληνική γλώσσα, μέσα από την αναλυτική έκθεση ενός θέματος που αφήσαμε τελευταίο, για να του αφιερώσομε το χρόνο που του αναλογεί. Φαινομενικά μοιάζει δευτερεύον, σύμπτωμα της γενικής κρίσης, αλλά όπως θα δούμε, αποτελεί παράγοντα στρατηγικής σημασίας. Μιλούμε για την ανατροπή του επικοινωνιακού κώδικα χαιρετισμών του εικοσιτετραώρου, που στην παρούσα φάση μοιάζει σα να παρακολουθούμε μια φαρσοκωμωδία. Και για λόγους που θα γίνουν φανεροί στη συνέχεια, θα επιλέξομε στο εξής την άνεση του αφηγηματικού λόγου:

Βρίσκομαι στο Αμφιθέατρο του Πνευματικού Κέντρου Χανίων, 2 Σεπτεμβρίου 2023, ώρα οχτώμισυ το πρωί, περιμένοντας να υποδεχτώ τους συνέδρους του Διεθνούς Συνεδρίου «Οι Νεοελληνικές Σπουδές στην Ευρώπη και τον Κόσμο», που είχαμε οργανώσει στα Χανιά η Εταιρεία Κρητικών Σπουδών και η Περιφερειακή Ενότητα Χανίων, 1-3.09.2023. Το Συνέδριο είχε συγκεντρώσει επιφανείς Νεοελληνιστές από τρεις ηπείρους (1) – ανάμεσα στους οποίους οι αρχαιότεροι (Ομότιμοι καθηγητές σήμερα) συμβαίνει να είναι από τους θεμελιωτές των Νεοελληνικών Σπουδών στη χώρα τους. Σκοπός του Συνεδρίου ήτανε να εξετάσομε τις αιτίες και τους παράγοντες που οι Νεοελληνικές Σπουδές (και το βασικό τους αντικείμενο, η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας), ύστερα από μια υπερτριακονταετή περίοδο μεγάλης άνθισης, οδηγήθηκαν αιφνίδια, από τη δεκαετία του 1990 και εξής, σε ραγδαία παρακμή.

Καθώς περίμενα, ακούω από την είσοδο του αμφιθεάτρου το χαιρετισμό του πρώτου Συνέδρου, που έφτασε νωρίς το πρωί για να προεδρεύσει στην πρώτη πρωινή Συνεδρία, ν’ αντηχεί περιπαιχτικά στον άδειο χώρο: ― «Καλησπέρα σας, κύριε Καψωμένε!»

Στράφηκα προς τη φωνή και είδα να έρχεται προς το μέρος μου φίλος βορειοευρωπαίος καθηγητής Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, κατευθείαν από το αεροδρόμιο, όπως ήταν προφανές από τη σύγχυση που του είχαν προκαλέσει οι πρωινές «Καλησπέρες» με τις οποίες τον υποδέχτηκαν οι υπάλληλοι των ελληνικών αεροδρομίων ή των αεροπορικών Εταιρειών στην Αθήνα και στα Χανιά. Έσπευσα ν’ αγκαλιάσω μ’ ενθουσιασμό το συνάδελφο και να τον συγχαρώ για την υγιή αντίδρασή του:
– «Επιτέλους, νά κι ένας άνθρωπος που αντιδρά στην εκβαρβάρωση της ελληνικής γλώσσας!»

Η αποδόμηση της Ελληνικής Γλώσσας | Μέρος Α’

Αφιέρωση στην Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας

Από δρόμος

του Ερατοσθένη Γ. Καψωμένου

Υπάρχει ένα αξίωμα στη θεωρία του πολιτισμού. Αναγκαίος όρος ύπαρξης για κάθε πολιτισμό είναι η φυσική του γλώσσα. Κανείς πολιτισμός δεν μπορεί να υπάρξει, αν δεν έχει στο κέντρο του τη δομή μιας φυσικής γλώσσας. Και καμιά φυσική γλώσσα δεν μπορεί να υπάρξει, αν δεν είναι βαθύτατα ενταγμένη στο συγκεκριμένο πολιτισμικό περιβάλλον όπου γεννήθηκε και αναπτύχθηκε σε πλήρες σύστημα. Με άλλα λόγια, γλώσσα και πολιτισμός συνδέονται στενά με μια σχέση αλληλεξάρτησης και αμοιβαίου προσδιορισμού· όχι έτσι, στον αέρα, αλλά, όπως είναι ευνόητο, στη συνείδηση της ανθρώπινης κοινότητας η οποία έχει αυτόν τον πολιτισμό και αυτήν τη φυσική γλώσσα (1).

Η γλώσσα είναι πρότυπο πολιτισμικό φαινόμενο, «σύστημα-πιλότος», όπως την ονόμασαν. Αυτό θέλει να πει ότι οι φυσικές γλώσσες είναι το πληρέστερο σύστημα που διαμόρφωσαν οι ανθρώπινες κοινωνίες: σύστημα οργάνωσης, σύστημα σημασίας, σύστημα επικοινωνίας. Και γίνεται φυσιολογικά το υπόδειγμα για τη συγκρότηση ανάλογων δευτερογενών συστημάτων, πολιτισμικών δομών και θεσμών. Αυτό σημαίνει ότι η δομή της γλώσσας επηρεάζει τη δομή του πολιτισμού. Καθορίζει τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται, κατανοεί και ερμηνεύει τον κόσμο. Η δομή της γλώσσας συναρτάται, λοιπόν, με τη λειτουργία του εγκεφάλου. Και συνεπώς, φαινόμενα αποδόμησης της γλώσσας έχουν αρνητικό αντίκτυπο στη λειτουργία της σκέψης.

Συχνά ερχόμαστε αντιμέτωποι με φαινόμενα που παραβιάζουν ανεπίγνωστα τους κανόνες της γλώσσας στη φωνητική, μορφολογία, σύνταξη (από παραδρομή, ανεπάρκεια, ημιμάθεια, κ.ά.), φαινόμενα που μας ενοχλούν μεν αλλά τα προσπερνούμε με συγκατάβαση. «Με τα λάθη εξελίσσεται η γλώσσα», σύμφωνα με ένα γνωστό στερεότυπο. – Όχι μόνο με τα λάθη, θα παρατηρούσαμε εμείς. Πρωτίστως με τους «νόμους αυτορρύθμισης» και τους ιδιαίτερους «νόμους μετασχηματισμού», που ενυπάρχουν σε κάθε σύστημα ως δυνατότητες μετεξέλιξης προς διάφορες κατευθύνσεις, συμβατές ωστόσο προς το πνεύμα του συστήματος, όχι τυχαίες, όπως ένα σημαντικό μέρος από τα λάθη των ανθρώπων που τη μιλούν, μάλιστα των αλλοδαπών «μετοίκων».

Ερατοσθένη Γ. Καψωμένου : Για την 9ης Φεβρουαρίου «Παγκόσμιας Ημέρας Ελληνικής Γλώσσας»

Του Ερατοσθένη Καψωμένου

Θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς τον εξαίρετο Συνάδελφο και Φίλο, Αναστάσιο Τάμη, Διευθυντή του Αυστραλιανού Ινστιτούτου Ελληνικών Ερευνών, που είχε την πρόνοια να μας ενημερώσει από τη μακρινή Αυστραλία ότι το Εκτελεστικό Συμβούλιο της UNESCO υιοθέτησε με ομοφωνία, στις 14 Απριλίου 2025, απόφαση με την οποία προτείνεται η ανακοίνωση της 9ης Φεβρουαρίου ως «Παγκόσμιας Ημέρας Ελληνικής Γλώσσας».

Η επίσημη ανακοίνωση θα γίνει κατά την 43η Γενική Διάσκεψη της UNESCO το Νοέμβριο 2025.

Συμμερίζομαι απόλυτα, στο σύνολο και στα καθέκαστα, τις θέσεις και τις προτάσεις των επιφανών Ελληνιστή Αναστασίου Τάμη στα κείμενα που απευθύνει, εν όψει της επίσημης ανακοίνωσης, προς την Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων (με κοινοποίηση στους γράφοντες) και τα οποία αποτελούν ένα γενικό Προσκλητήριο αφύπνισης προς το Πανελλήνιο.

Συνοψίζω το πνεύμα αυτών των υποδειγματικών κειμένων, με τα οποία καλούμαστε:

1. Πρώτα απ' όλα, να ανακτήσουμε την αυτοπεποίθησή μας, ξεπερνώντας το υποβολιμαίο σύνδρομο της ηττοπάθειας, και να πανηγυρίσουμε για τη δίκαιη αναγνώριση, που αποκαθιστά την ελληνική γλώσσα και πολιτισμό – αυτά τα δυο πάνε μαζί – στη διεθνή περιωπή που ιστορικά δικαιούνται, ως ένας από τους αρχαιότερους ζώντες πολιτισμούς, που η γλώσσα του δεν έπαψε να μιλάει από τον ίδιο λαό στον ίδιο γεωγραφικό χώρο επί τρεις και πλέον χιλιετίες · στη διάρκεια των – όπως βεβαιώνει ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης, στον ιστορικό λόγο που εκφώνησε στη Στοκχόλμη ενώπιον της επιτροπής που του απένειμε το βραβείο NOBEL. Λογοτεχνίας – δεν υπήρξε ούτε ένας αιώνας χωρίς ποιητική δημιουργία σε ελληνική γλώσσα.

Το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο και η κρίση του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

Η ομιλία του Ερατοσθένη Γ. Καψωμένου με τίτλο:

 Το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο και η κρίση του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού, από την εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Ε.Μ.Θ. στις 17 Νοεμβρίου 2010. 

ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ Γ. ΚΑΨΩΜΕΝΟΣ 

Η εποχή μας διακρίνεται από μια μοναδικότητα: 

η κρίση του πολιτισμού, για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου, εκδηλώνεται ως διατάραξη της φυσικής ισορροπίας και ως ορατός κίνδυνος οικολογικής καταστροφής. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κρίση στην ιστορία του ανθρώπου, κρίση που συνδέεται με τα πρότυπα, τις δομές, την κατεύθυνση του πολιτισμού μας. 

Το μοντέλο βιομηχανικής και τεχνολογικής ανάπτυξης - θεμελιωμένο καθώς είναι στην αντίληψη της αντιπαλότητας προς τη φύση, που χαρακτηρίζει την κουλτούρα δυτικού τύπου[1] - επέβαλε, σε παγκόσμια κλίμακα, μια πολιτισμική επιλογή ασύμβατη προς τους φυσικούς όρους διατήρησης της ζωής και συνεπώς, αδιέξοδη. Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν είναι διόλου εύκολη, καθώς αυτό το πρότυπο κι αυτή η λογική αποτελούν δομικά συστατικά του συστήματος, με βαθιές ρίζες στη νοοτροπία και στην πρακτική του δυτικού ανθρώπου. Γι’ αυτό και καμιά από τις μεγάλες κοινωνικές ιδεολογίες που δίχασαν την ανθρωπότητα στον 20όν αιώνα δεν έχει απάντηση. Γιατί, ως προς τη σχέση ανθρώπου - φύσης, βρίσκονται στην ίδια πλευρά: 

η έννοια της «προόδου» συνδέεται με την κατάκτηση και εκμετάλλευση της φύσης, στον ασύμμετρο βαθμό που υπαγορεύει ο κοινός στόχος της «βιομηχανοποίησης» της παραγωγής. 

Προκύπτει λοιπόν επιτακτικό το ερώτημα πώς και γιατί η κατεύθυνση που έχει επιβάλει σε παγκόσμιο επίπεδο το κυρίαρχο δυτικό μοντέλο εμφανίζεται, σύμφωνα με τους επίσημους εκφραστές του, αναγκαστική και μη αναστρέψιμη. Ως την ώρα τουλάχιστον, η μόνη δυνατότητα που προσφέρει η λογική του συστήματος είναι μια κούρσα ανάπτυξης της διαστημικής τεχνολογίας και της αντίστοιχης βιομηχανικής παραγωγής, η οποία να εξασφαλίσει – κοντά στα γενναία κέρδη – και τις τεχνικές προϋποθέσεις για τη μετανάστευση μιας μικρής «αντιπροσωπείας» του ανθρώπινου γένους σε κάποιον άλλο πλανήτη – αν υπάρχει τέτοιος – που να διαθέτει ανάλογες με τη γη συνθήκες, για τη συνέχιση της ζωής. 

Η επαγγελία μιας συμβολικής επιβίωσης, μέσω της αναβίωσης του μύθου της Κιβωτού του Νώε, είναι το μέγιστο που έχει να προσφέρει στην ανθρωπότητα, ως αντιστάθμισμα για την ολική καταστροφή, ο κυρίαρχος δυτικός πολιτισμός. 

Γι' αυτό είναι ζωτικής σημασίας να γνωρίζομε ότι υπάρχουν στην ιστορία των ανθρώπινων πολιτισμών αξιόπιστα εναλλακτικά πρότυπα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν, με τις αναγκαίες αναπροσαρμογές, σε μια υπέρβαση του αδιεξόδου. Ανάμεσα στα τυπολογικά κριτήρια που έχουν προταθεί για την ταξινόμηση των πολιτισμικών συστημάτων, θεωρούμε πρόσφορο για το σκοπό μας να εξετάσομε το κριτήριο που προκύπτει από την αντίληψη που έχει μια ανθρώπινη κοινωνία για το χώρο και το χρόνο και τη μεταξύ τους σχέση.[2] Σύμφωνα μ’ αυτό το κριτήριο, διακρίνομε πολιτισμούς του χώρου και πολιτισμούς του χρόνου, που αντιπροσωπεύουν δυο διαφορετικές πολιτισμικές κατευθύνσεις, ιστορικά υπαρκτές και αντίπαλες.

 Οι πολιτισμοί του χώρου χαρακτηρίζονται από την προτεραιότητα που παίρνει μέσα στο κοσμοείδωλο της αντίστοιχης κοινωνίας ο τόπος, η πάτρια γη, προτεραιότητα που εκφράζεται με μια σχέση οικειότητας και αρμονίας προς τη φύση· και μ’ ένα αίσθημα συγγένειας των ανθρώπων που κατοικούν στον ίδιο τόπο· η κοινή τοπική καταγωγή γίνεται ο κυριότερος παράγοντας κοινωνικής συνοχής. Και ο τόπος αναγνωρίζεται ως το κατ’ εξοχήν πεδίο ενεργοποίησης, δημιουργίας και ολοκλήρωσης του ατόμου και της κοινότητας. Η συνείδηση ταυτότητας του ανθρώπου διαμορφώνεται σε άμεση συνάρτηση με τον τόπο και την τοπική κοινότητα. 

Στις παραδοσιακές κοινωνίες αυτού του τύπου ο χρόνος είναι κυκλικός και γίνεται αντιληπτός μέσα από τη σταθερή εναλλαγή της μέρας και της νύχτας και τη διαδοχή των εποχών. Έτσι, ο χρόνος ενσωματώνεται στο χώρο σε μια ενιαία αντίληψη του χωροχρόνου. 

Στη μυθολογία αυτών των πολιτισμών η αντίληψη του θείου είναι ενδοκοσμική. Ο θεός είναι μέσα στη φύση και είναι πληθυντικός. 

Οι πολιτισμοί του χρόνου, αντίθετα, χαρακτηρίζονται από την εμμονή στην προτεραιότητα του χρόνου, η οποία εκφράζεται με την αποσύνδεση από ένα γενέθλιο τόπο, με τη συνεχή μετακίνηση, την αποδημία, την ελεύθερη περιπλάνηση. Η παρουσία της γης στη μυθολογία αυτών των πολιτισμών συρρικνώνεται στο μέγιστο βαθμό, περιορίζεται στην ομοιομορφία και την ουδετερότητα της ερήμου, η οποία δεν προσφέρει όρους επιβίωσης στον άνθρωπο· είναι πεδίο άσκησης και δοκιμασίας, όχι ευδαιμονίας. 

Η αντίληψη του χρόνου είναι γραμμική, σε διαρκή ροή, και συναρτάται με την ιδέα της συνεχούς εξέλιξης. Συνεπώς, η θεότητα δεν μπορεί να συνδέεται με το χώρο, και πολύ λιγότερο, με τη φύση. 

Η περιοχή του θεού είναι το μεταφυσικό επέκεινα. Στην κοσμολογία αυτών των πολιτισμών ο Κόσμος έχει αρχή και τέλος· αρχίζει με τη γένεση του Κόσμου και τελειώνει με τη βασιλεία του Θεού. Στο πλαίσιο αυτής της εσχατολογίας, η ζωή του ανθρώπου νοείται ως μια δοκιμασία με στόχο την τελείωση. Και η συνείδηση της ταυτότητας δε συναρτάται με το χώρο και την κοινωνία αλλά με το υποκείμενο και με το νόμο του θεού. Αντίστοιχα, οι έννοιες της ιστορίας και του ιστορικού χρόνου αποχτούν κεντρική σημασία ως έννοιες ανταγωνιστικές προς τη φύση. Η ιστορική πορεία της ανθρωπότητας νοείται ως μια διαρκής ανοδική εξέλιξη μέσα στη διαχρονία.

Ερατοσθένη Καψωμένου "Η κρητική μαντινάδα: Η δομή, η αισθητική και η θεματολογία της"

Του Ερατοσθένη Καψωμένου 

Υπάρχει μια κατηγορία μαντινάδων που ξεχωρίζουν για τους απροσδόκητα πυκνούς συνδυασμούς λεκτικών σχημάτων: παρηχητικές επαναλήψεις, λογοπαίγνια, συμμετρικές και αντισυμμετρικές αντιθέσεις, αντιφατικές εκφράσεις και κλιμακώσεις παραστατικής έντασης: 

- Αλλά ‘λεγες κι άλλά ‘κανες κι άλλά ‘πες κι άλλα κάνεις, άλλα λογιάζεις κι άλλα λες κι άλλα στο νου σου βάνεις.

 
- Ανάθεμα σε ‘σέ κι εμέ και πάλι εμέ κι εσένα και πάλι σένα μοναχή και μή κακό σ’ εμένα. 

- Θέλεις με, θέλεις, θέλεις με, θέλεις με μα φοβάσαι, να μ’ αγαπάς δε μ’ αγαπάς, να μ’ αρνηθείς λυπάσαι. 

- Κλαίω πονώ, πονείς και κλαις, πονείς πονώ και κλαίω και καίγεσαι και καίγομαι κι αθρώπου δεν το λέω.