INFLUENCER STATE

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Το πολιτικό Botox της ελληνικής ελίτ

Το πιο αποκαλυπτικό στην υπόθεση της Αμερικανίδας πρέσβειρας δεν είναι τελικά η ίδια. Είναι η ελληνική ελίτ. Αυτή η αξιοθαύμαστη προθυμία της να γοητεύεται, να υποκλίνεται, να χειροκροτεί και να αισθάνεται σπουδαία κάθε φορά που κάποιος εκπρόσωπος της αμερικανικής εξουσίας καταδέχεται να της χαμογελάσει.

Αμερικάνα να ’ναι κι ό,τι θέλει ας είναι.

Μπορεί να έρχεται με το ύφος τηλεοπτικής περσόνας, με Botox, κοσμικές εμφανίσεις, μπουζούκια, σκυλάδικα, φωτογραφίες με celebrities και μια αισθητική που περισσότερο θυμίζει reality show παρά διπλωματική αποστολή. Τίποτε από αυτά δεν ενοχλεί. Αντιθέτως, προκαλεί ενθουσιασμό. Η ελληνική πολιτική και οικονομική ελίτ σπεύδει να φωτογραφηθεί, να συνωστιστεί στα τραπέζια, να διεκδικήσει ένα χαμόγελο, μια χειραψία, μια θέση δίπλα της. Και τα μέσα ενημέρωσης αναλαμβάνουν να παρουσιάσουν αυτή την επαρχιώτικη κοσμικότητα ως διπλωματική αναβάθμιση της χώρας.

Δεν είναι το Botox της πρέσβειρας το πρόβλημα. Είναι ότι η ελληνική ελίτ μοιάζει να έχει υποστεί μια βαθύτερη, πολιτική αισθητική επέμβαση: έχει χάσει την ικανότητα να συνοφρυώνεται μπροστά στην εξουσία. Να δυσπιστεί, να αμφισβητεί, να θέτει ερωτήματα. Το πρόσωπό της παραμένει μονίμως χαμογελαστό, ακόμη κι όταν θα έπρεπε να κοκκινίζει από ντροπή.

Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ

Η κοινωνική ψυχοπαθολογία της Δύσης και η ύβρις της Πνύκας

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

«Η μέγιστη φιλοδοξία στη ζωή είναι να υπερβαίνεις όλους τους άλλους».

Η φράση αυτή του Μάρκο Ρούμπιο, από την ομιλία του στην Πνύκα, συμπυκνώνει μια βαθιά παθολογία του δυτικού πολιτισμού. Τη Θεολογία της Ισχύος, όπως την όρισε εύστοχα ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος. Την αντίληψη, δηλαδή, ότι η ανθρώπινη αξία αποδεικνύεται μέσα από την υπεροχή, ότι η δύναμη θεμελιώνει το δίκαιο και ότι η επικράτηση/κυριαρχία αποτελεί τον ύψιστο προορισμό της ανθρώπινης ύπαρξης.

Από ψυχολογική άποψη, η διατύπωση είναι αποκαλυπτική. Δεν αρκεί να εξελίσσεσαι, να δημιουργείς, να πραγματώνεις τις δυνατότητες σου. Πρέπει να υπερβαίνεις τους άλλους. Η αυτοαξία γίνεται συγκριτική και η επιτυχία του άλλου μπορεί να βιώνεται ως προσωπική απειλή. Αυτό, δηλαδή, που στην ατομική ψυχολογία μπορεί να εμφανίζεται ως ναρκισσιστική ανάγκη/δυσλειτουργία υπεροχής, στο συλλογικό επίπεδο μετατρέπεται σε ιδεολογία κυριαρχίας. Και κάπου εκεί κοντά ο φασισμός, ο ναζισμός, κλείνει πονηρά το μάτι. 

Η κοινωνική ψυχολογία έχει περιγράψει τέτοιους μηχανισμούς.  Όταν μια συλλογική ταυτότητα θεμελιώνεται στην ανωτερότητά της έναντι των άλλων, η ισοτιμία βιώνεται ως απειλή, η διαφορετικότητα ως ανταγωνισμός και η αλληλεγγύη ως αδυναμία. Η ανθρώπινη σχέση, η κοινωνία η ίδια, υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη επικράτησης.

Η ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΤΗΣ "ΑΠΟΥΣΙΑΣ" ΜΕ ΤΗΝ "ΠΡΟΔΟΣΙΑ"

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Μια ανοιχτή πληγή στο ελληνικό συλλογικό σώμα

"Ο Εμφύλιος δεν έγινε, επωάστηκε στη διάρκεια της Κατοχής, από μια διφυή οργάνωση, μια σύμπτυξη της Απουσίας με την Προδοσία", έλεγε σε μια συνέντευξη στον Πάρη Καρβουνόπουλο, ο Διονύσης Χαριτόπουλος, περιγράφοντας τη συνάντηση εκείνων που δεν αντιστάθηκαν με εκείνους που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή, στην προσπάθεια απαξίωσης της Αντίστασης.

Πέρα από την ιστορική του ερμηνεία, ο Χαριτόπουλος φωτίζει έναν βαθύ μηχανισμό συλλογικού τραύματος. Η Απουσία και η Προδοσία δεν είναι ασφαλώς το ίδιο πράγμα. Μπορούν όμως να συναντηθούν στην ανάγκη να απαλλαγούν από τον ενοχλητικό καθρέφτη εκείνων που αντιστάθηκαν. Γιατί ο αντιστεκόμενος, με την ίδια του την ύπαρξη, υπενθυμίζει ότι υπήρξε και μια άλλη δυνατότητα. Και αυτή η υπενθύμιση γίνεται αφόρητη για όσους έχουν ανάγκη να πιστεύουν πως η υποταγή τους ήταν αναπόφευκτη.

Εδώ ο Χαριτόπουλος συναντά τον Αλμπέρ Καμύ, και τη συγκλονιστική του γνωμάτευση ότι "Μια από τις χειρότερες αιτίες εχθρότητας είναι η λύσσα και η ποταπή επιθυμία να δεις να υποκύπτει αυτός που τολμάει να αντιστέκεται σ' αυτό που σε συνθλίβει".

Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι ότι αυτή η συμμαχία δεν έμεινε μόνο μια ιστορική συγκυρία. Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, η νομιμοφροσύνη επιβραβεύτηκε, η πολιτική ανυπακοή διώχθηκε και η πρόσβαση στην εργασία, στην ασφάλεια και στην κοινωνική ανέλιξη συνδέθηκε με την προσαρμογή στην εξουσία. Έτσι, μια ιστορική σύγκρουση άφησε πίσω της και μια βαθιά πολιτισμική κληρονομιά, την καχυποψία απέναντι σε εκείνον που αντιστέκεται και την εξοικείωση με εκείνον που υποτάσσεται.

Η κληρονομιά αυτή μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά μέσα από απλές, καθημερινές εντολές: «Μην μπλέκεις», «κοίτα τη δουλειά σου», «μην τα βάζεις με τους ισχυρούς», «βρες κάποιον να σε βοηθήσει». Η σιωπή έγινε σύνεση, η συναλλαγή εξυπνάδα, η προσαρμογή ωριμότητα. Και η αντίσταση, αντί να αναγνωρίζεται ως πράξη κοινωνικής ευθύνης, μπορούσε να αντιμετωπίζεται ως επικίνδυνη αφέλεια.

Η Μεταπολίτευση προφανώς δεν ενδιαφέρθηκε να εξαφανίσει αυτές τις βαθιά μαθημένες συμπεριφορές. Η πελατειακή εξάρτηση, η ανοχή στην αυθαιρεσία, η αναζήτηση της προσωπικής εξαίρεσης αντί του κοινού κανόνα συνέχισαν να υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και, κυρίως, την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών.

ΠΩΣ ΜΑΘΑΜΕ ΟΤΙ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ

Η γενεαλογία της συλλογικής μας παραίτησης

1. ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΤΟΥ "ΜΕΓΑΛΟΥ" ΑΛΛΟΥ

Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Ευρωπαίος περιηγητής έφτανε στον ελληνικό χώρο κουβαλώντας ήδη μέσα του μια Ελλάδα: την Ελλάδα του Περικλή και του Πλάτωνα, του Παρθενώνα, της δημοκρατίας και της κλασικής αρμονίας. Ύστερα συναντούσε πραγματικούς ανθρώπους, σημαδεμένους από αιώνες Βυζαντίου, Ορθοδοξίας, Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Βαλκανίων και Ανατολικής Μεσογείου. Η πραγματική Ελλάδα απείχε από εκείνη που είχε κατασκευάσει η ευρωπαϊκή φαντασία.

Έτσι γεννήθηκε μια παράξενη σχέση βλέμματος. Ο Ευρωπαίος μπορούσε να θαυμάζει τον αρχαίο Έλληνα και να απογοητεύεται από τον σύγχρονο. Πάνω από τον τελευταίο άρχισε να αιωρείται ένα ερώτημα: "Είσαι άξιος εκείνων από τους οποίους κατάγεσαι;"

2. Ο ΑΝΕΠΑΡΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΣ

Η αρχαιότητα έγινε συγχρόνως πηγή υπερηφάνειας και μέτρο σύγκρισης. Κάπως έτσι διαμορφώνεται το "παράδοξο του ανεπαρκούς κληρονόμου": "Κληρονόμησες κάτι σπουδαίο. Τώρα απόδειξε ότι το αξίζεις".

Γι' αυτό και στον σύγχρονο ελληνικό λόγο μπορούν να συνυπάρχουν δύο φαινομενικά αντίθετες φράσεις: "εμείς δώσαμε τα φώτα στον κόσμο" και "δεν είμαστε σοβαρή χώρα". Η πρώτη αντλεί αξία από το μεγαλείο της καταγωγής, η δεύτερη εκφράζει την απογοήτευση από το παρόν. Και οι δύο γεννιούνται μπροστά στον ίδιο καθρέφτη.

Ο ΑΝΕΠΑΡΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΣ

Η κρυπτο-αποικία μέσα μας και το βλέμμα με το οποίο μάθαμε να κοιτάζουμε την Ελλάδα

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Υπάρχει μια φράση που ακούγεται στην Ελλάδα με εκπληκτική ευκολία: "Ελλάδα είσαι, τι περίμενες;". Τη λέμε όταν η γραφειοκρατία μάς εξαντλεί, όταν ένα νοσοκομείο δυσλειτουργεί, όταν αποκαλύπτεται ένα σκάνδαλο, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με ακόμη μία θεσμική αποτυχία. Συχνά ακολουθεί μια δεύτερη: "Αυτά μόνο εδώ γίνονται". Μέσα σε αυτές τις καθημερινές εκφράσεις κρύβεται ένας ολόκληρος τρόπος με τον οποίο έχουμε μάθει να κοιτάζουμε τον συλλογικό μας εαυτό. Η δυσλειτουργία γίνεται χαρακτηριστικό μας. Η αποτυχία αποκτά εθνικότητα. Κάπως έτσι το "αυτό συνέβη" μετατρέπεται σε "αυτοί είμαστε".

Ο ανθρωπολόγος Michael Herzfeld έχει χρησιμοποιήσει για την ελληνική περίπτωση την έννοια της *crypto-colonialism*, της κρυπτο-αποικιοκρατίας. Περιγράφει μια ιδιαίτερη ιστορική και πολιτισμική συνθήκη, μέσα στην οποία η συγκρότηση του σύγχρονου ελληνικού κράτους πραγματοποιήθηκε υπό ισχυρές ευρωπαϊκές επιρροές, σχέσεις εξάρτησης και πολιτισμικές ιεραρχήσεις. Η Ευρώπη είχε ήδη κατασκευάσει τη δική της Ελλάδα: την Ελλάδα του Περικλή και του Πλάτωνα, της δημοκρατίας, του Παρθενώνα και της κλασικής αρμονίας. Η πραγματική Ελλάδα κουβαλούσε μια πολύ πιο σύνθετη ιστορία: Βυζάντιο, Ορθοδοξία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Βαλκάνια, Ανατολική Μεσόγειο, τοπικές παραδόσεις και πολιτισμικές προσμίξεις.

Μέσα σε αυτή τη συνάντηση γεννήθηκε μια παράξενη ιστορική εμπειρία. Η Ευρώπη μπορούσε να θαυμάζει βαθιά την αρχαία Ελλάδα και συγχρόνως να αντιμετωπίζει τους σύγχρονους Έλληνες ως ανεπαρκείς κληρονόμους της. Σαν να αιωρείται πάνω από κάθε γενιά μια σιωπηλή εντολή: "Γίνετε αντάξιοι αυτού που υπήρξαν οι πρόγονοί σας".

ΜΟΝΑΞΙΑ: ΤΟ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ

Η Σχέση ως πράξη αντίστασης.

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Ίσως μία από τις πιο πολιτικές πράξεις της εποχής μας να συμβαίνει σε χώρους που σπάνια αναγνωρίζουμε ως πολιτικούς. Στον έρωτα, στη φιλία, στην παρέα, στο τραπέζι γύρω από το οποίο συναντιόμαστε, στις σχέσεις μέσα στις οποίες μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύουμε ποιοι είμαστε.

Η Hannah Arendt είχε αντιληφθεί ήδη από τα μέσα του περασμένου αιώνα τη βαθιά πολιτική σημασία της μοναξιάς. Στις 'Απαρχές του Ολοκληρωτισμού" παρατηρεί ότι εκείνο που προετοιμάζει τους ανθρώπους για την ολοκληρωτική κυριαρχία είναι το γεγονός ότι η μοναξιά, κάποτε μια οριακή εμπειρία, είχε αρχίσει να γίνεται καθημερινή κατάσταση για ολοένα μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας.

Η παρατήρηση αυτή υπερβαίνει κατά πολύ το συναίσθημα του να αισθάνεται κάποιος μόνος. Η μοναξιά, για την Arendt, αφορά τη σταδιακή απώλεια του κοινού κόσμου. Του χώρου ανάμεσα στους ανθρώπους όπου συναντιόμαστε, μιλάμε, ανταλλάσσουμε εμπειρίες, ελέγχουμε τις αντιλήψεις μας μέσα από τις αντιλήψεις των άλλων και αποκτούμε τη δυνατότητα να δράσουμε από κοινού.

Ο απομονωμένος άνθρωπος χάνει σταδιακά αυτά τα σημεία αναφοράς. Η πραγματικότητα γίνεται περισσότερο ιδιωτική. Η δυσπιστία μεγαλώνει. Η δυνατότητα κοινής δράσης περιορίζεται. Και μαζί της περιορίζεται κάτι βαθύτερο. Η εμπειρία ότι μπορούμε, μαζί με άλλους ανθρώπους, να επηρεάσουμε τον κόσμο στον οποίο ζούμε. Που πάει να πει πως πίσω από την μοναξιά που μπορει να ορίζεις ως "αυτονομία" ή "δεν εχω ανάγκη κανεναν" κρυφογελάει ο κάθε Κασιδιάρης. 

ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΜΑΣ ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΟΥΜΕ ΞΑΝΑ;

Για την προδοσία του συλλογικού μας εαυτού

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Όσοι είναι λίγο γενναίοι μπορούν μάλλον να αναγνωρίσουν μια μορφή προδοσίας δυσκολότερη από όλες τις άλλες. Είναι εκείνη στην οποία ο προδότης και ο προδομένος είναι το ίδιο πρόσωπο.

Όταν κάποιος μας προδίδει, χάνουμε την εμπιστοσύνη μας σ’ εκείνον. Όταν όμως εμείς πράττουμε ενάντια στις βαθύτερες αξίες μας, συμβαίνει κάτι πιο σύνθετο. Δεν αμφιβάλλουμε μόνο για μια πράξη μας. Αρχίζουμε να αμφιβάλλουμε για τον ίδιο μας τον εαυτό. «Νόμιζα ότι δεν ήμουν άνθρωπος που θα έκανε κάτι τέτοιο». Και πίσω από την ενοχή εμφανίζεται ένα πολύ πιο δύσκολο ερώτημα: Μπορώ να με εμπιστευτώ ξανά;

Ας σκεφτούμε μήπως αυτό το ερώτημα δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους ατομικά, αλλά μήπως μ' έναν διαφορετικό τρόπο μπορει να αφορά και ολόκληρες κοινωνίες.

Γιατί οι κοινωνίες διαθέτουν κι αυτές μια εικόνα για τον εαυτό τους. Έχουν ιστορίες που αφηγούνται, αξίες που επικαλούνται, λέξεις μέσα από τις οποίες αναγνωρίζονται. Δημοκρατία. Δικαιοσύνη. Αξιοπρέπεια. Αλληλεγγύη. Φιλότιμο. Ελευθερία. Αντίσταση, Ισονομία. Όλα αυτά δεν είναι απλά λέξεις ή έννοιες. Είναι κομμάτια μιας συλλογικής αυτοεικόνας. Είναι αυτά που λέμε ότι θέλουμε να είμαστε.

Τι συμβαίνει όμως όταν μεγαλώνει η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που μια κοινωνία λέει ότι είναι και σε αυτό που καθημερινά ανέχεται; 

Εδώ δεν χρειάζεται μια μεγάλη πράξη προδοσίας. Η προδοσία του συλλογικού εαυτού μπορεί να συντελείται λίγο λίγο. Όταν θεωρούμε την αδικία απαράδεκτη αλλά συνηθίζουμε να ζούμε μαζί της. Όταν ζητάμε αξιοκρατία αλλά κάποια στιγμή αναζητούμε την προσωπική γνωριμία που θα μας διευκολύνει. Όταν απαιτούμε θεσμούς αλλά πιστεύουμε περισσότερο στον "δικό μας άνθρωπο" παρά στον θεσμό. Όταν μιλάμε για αλληλεγγύη αλλά οργανώνουμε τη ζωή μας γύρω από το "να σωθώ εγώ". Όταν εξοργιζόμαστε με την αυθαιρεσία της εξουσίας αλλά γινόμαστε κι εμείς αυθαίρετοι μόλις αποκτήσουμε λίγη εξουσία πάνω σε κάποιον πιο αδύναμο.

ΑΓΑΝΑΚΤΗΣΤΕ ΕΛΕΥΘΕΡΑ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Πώς μάθαμε να καταναλώνουμε την οργή μας

Η Ελλάδα είναι μια χώρα με τεράστιο απόθεμα αγανάκτησης και, παραδόξως, με ελάχιστη συσσώρευση αγανάκτησης. Θυμώνουμε πολύ. Θυμώνουμε συχνά. Θυμώνουμε δικαιολογημένα. Με τα Τέμπη, με μια υπόθεση διαφθοράς, με μια γυναικοκτονία, με μια αποκάλυψη για τη σπατάλη στο δημόσιο χρήμα, με μια εικόνα αστυνομικής βίας, με έναν πολιτικό που προκαλεί, με μια δικαστική απόφαση που μας εξοργίζει. Για λίγες ημέρες ο δημόσιος χώρος γεμίζει από θυμό. Τα κοινωνικά δίκτυα παίρνουν φωτιά. Αναρτήσεις, βίντεο, hashtags, καταγγελίες, ειρωνείες, οργισμένα σχόλια. Ύστερα έρχεται το επόμενο γεγονός και η προσοχή μετακινείται.

Τα Τέμπη αποτελούν ίσως το ισχυρότερο πρόσφατο αντιπαράδειγμα στην ιδέα ότι οι Έλληνες απλώς «ξεσπούν στο Facebook»: στις 28 Φεβρουαρίου 2025 εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους σε όλη τη χώρα, μαζί με γενική απεργία, ζητώντας δικαιοσύνη για τους 57 νεκρούς. Ακριβώς γι' αυτό έχει ενδιαφέρον η συνέχεια. Τι απομένει όταν αδειάσουν οι πλατείες; Πώς μετατρέπεται μια τεράστια κοινωνική συγκίνηση σε διάρκεια, θεσμική μνήμη, οργάνωση, έλεγχο και σταθερή απαίτηση λογοδοσίας;

Κάπου εδώ διαμορφώνεται αυτό που θα ονομάζαμε                                         κ α τ α ν α λ ω τ ι κ ή    α γ α ν ά κ τ η σ η. 

Η οργή διαθέτει πλέον σχεδόν τον δικό της καταναλωτικό κύκλο. Εμφανίζεται το ερέθισμα. Το βλέπουμε. Θυμώνουμε. Το κοινοποιούμε. Καταγγέλλουμε. Συναντάμε άλλους που θυμώνουν μαζί μας. Αισθανόμαστε για λίγο ότι συμμετέχουμε σε κάτι μεγαλύτερο. Και ύστερα η ένταση υποχωρεί μέχρι να εμφανιστεί το επόμενο προϊόν οργής.

Ερέθισμα → αγανάκτηση → ανάρτηση → ηθική ανακούφιση → επόμενο ερέθισμα.

ΜΑΛΑΚΑΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΤΣΑΜΠΟΥΚΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΛΙΑ

Αντώνης Ανδρουλιδάκης

Η μικροφυσική της συλλογικής μας αδυναμίας

Ένας άνθρωπος 82 ετών πέθανε μετά από έναν καβγά στην Ακτή Βουλιαγμένης. Η αφορμή, σύμφωνα με όσα έχουν γίνει μέχρι στιγμής γνωστά, ήταν μια ξαπλώστρα. Η εικόνα όμως είναι από μόνη της σχεδόν αλληγορική. Μια ανθρώπινη ζωή απέναντι σε μια ξαπλώστρα.

Ζούμε σε μια κοινωνία που εκπαιδεύεται καθημερινά στην αδυναμία. Ακρίβεια, ανασφάλεια, πελατειακό κράτος, γραφειοκρατία, ατιμωρησία, εργασιακή επισφάλεια, σκάνδαλα που διαδέχονται το ένα το άλλο, μέγιστη αβεβαιότητα και απονοηματοδότηση. Ο πολίτης μαθαίνει να αισθάνεται ότι ελάχιστα επηρεάζει τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του. Αντιθέτως, μαθαίνει να γκρινιάζει, να βρίζει, να αγανακτεί και τελικά να προσαρμόζεται.

Κάπου όμως πρέπει να πάει όλη αυτή η ματαιωμένη επιθετικότητα. Και συνήθως δεν πηγαίνει προς τα πάνω. Πηγαίνει δίπλα. Στον οδηγό που μας έκλεισε. Στον υπάλληλο που καθυστέρησε. Στον γείτονα που έκανε θόρυβο. Στον άνθρωπο που μας πήρε τη σειρά. Στον άγνωστο που τόλμησε να διεκδικήσει την ίδια ξαπλώστρα.

Έτσι γεννιέται μια παράξενη κοινωνική φιγούρα. Πειθήνιος μαλάκας απέναντι στην ισχύ των εξουστιαστών, αμείλικτος τσαμπουκάς απέναντι στον διπλανό του. Εκεί όπου υπάρχουν πραγματικές σχέσεις δύναμης, προσαρμόζεται. Εκεί όπου συναντά κάποιον εξίσου αδύναμο, ανακαλύπτει ξαφνικά τον τσαμπουκά του.

ΤΡΕΧΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΡΕΜΟ

Αντώνης Ανδρουλιδάκης

Ποιος μας έμαθε για ποια πράγματα αξίζει να τρέχουμε;

Η εικόνα είναι σχεδόν αλληγορική. Οι μπάρες ανοίγουν και εκατοντάδες άνθρωποι αρχίζουν να τρέχουν. Τρέχουν πραγματικά, με όση δύναμη έχουν, για να προλάβουν μια καλύτερη θέση στη συναυλία, να βρεθούν λίγο πιο κοντά στη σκηνή, εκεί όπου συμβαίνει το γεγονός.

Θα ήταν πολύ εύκολο να τους ειρωνευτούμε. Και θα ήταν λάθος.

Γιατί το ενδιαφέρον στην εικόνα δεν είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι τρέχουν. Είναι ότι μπορούν ακόμη να τρέξουν. Μπορούν να επιθυμήσουν κάτι τόσο πολύ ώστε να περιμένουν ώρες, να στριμωχτούν, να κινητοποιηθούν, να συγκεντρωθούν κατά χιλιάδες στον ίδιο τόπο.

Άρα το πρόβλημα δεν είναι ότι η κοινωνία μας έχασε την επιθυμία της. Το ερώτημα είναι άλλο: Ποιος έμαθε μια κοινωνία για ποια πράγματα αξίζει να τρέχει; Γιατί καμία κοινωνία δεν γεννιέται γνωρίζοντας τι είναι σημαντικό. Μαθαίνει τι αξίζει να θαυμάζει, να επιθυμεί, να αγοράζει, να φοβάται, για ποιο πράγμα αξίζει να περιμένει, να ταξιδέψει, να συγκινηθεί ή να θυμώσει. Και αυτή η εκπαίδευση δεν γίνεται μόνο στο σχολείο. Γίνεται καθημερινά από τις οθόνες, τη διαφήμιση, την τηλεόραση, τις πλατφόρμες, από τα πρόσωπα που προβάλλονται αδιάκοπα και από εκείνα που δεν προβάλλονται ποτέ.

Μια κοινωνία εκπαιδεύεται κυρίως από αυτά στα οποία μαθαίνει να στρέφει την προσοχή της. Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο αθέατες λειτουργίες του σύγχρονου καπιταλισμού. Δεν χρειάζεται να σου απαγορεύσει να σκέφτεσαι. Δεν χρειάζεται καν να σου πει τι να σκέφτεσαι. Αρκεί να επηρεάζει αποφασιστικά για ποια πράγματα θα σκέφτεσαι. Η εξουσία πάνω στην προσοχή προηγείται συχνά της εξουσίας πάνω στη σκέψη.

«Όσα ξέχασα να πω στους μαθητές μου....»

Nikolaj Bogdanov Belsky (1868-1945), Χωριατόπουλα.  1910.

Τα σχολεία άνοιξαν και είναι ιδιαίτερη η πρώτη ημέρα για μαθητές, εκπαιδευτικούς, γονείς!

Η σπορά αρχίζει και οι ευχές όλων μας είναι για ένα ζείδωρο παιδαγωγικό έτος, καρποφόρο πνευματικά!

 Η φράση της κεφαλίδος στην ανάρτηση παραπέμπει στο περίφημο ποίημα του Μπέρτολτ Μπρεχτ με τίτλο, «Αυτά που ξέχασα να πω στους μαθητές μου».

🚩ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΞΕΧΑΣΑ ΝΑ ΠΩ ΣΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΟΥ

Σας έμαθα πώς να διαβάζετε τις εφημερίδες.

Σας έμαθα να ξεχωρίζετε τις λέξεις από τα πράγματα.

Σας έμαθα να ακούτε τι λένε οι κυβερνήτες,

και να σκέφτεστε τι κάνουν.

Μα ξέχασα να σας πω το πιο σημαντικό: 

Ότι όλα αυτά δεν φτάνουν.

Σας έμαθα να μετράτε τα χρόνια των πολέμων,

και τις απώλειες των στρατών.

Μα ξέχασα να σας πω ποιος κέρδισε από αυτούς τους πολέμους και ποιος πλήρωσε τον λογαριασμό.

Σας έμαθα να αναγνωρίζετε την αδικία,

όταν αυτή φοράει τα ρούχα του νόμου.

Μα ξέχασα να σας πω πώς να την πολεμάτε, όταν ο νόμος είναι με το μέρος του ισχυρού.

Τώρα που φεύγετε, θυμηθείτε:

Η γνώση είναι όπλο μόνο όταν τη χρησιμοποιείς.

Μην πιστεύετε τίποτα επειδή το είπε ένας δάσκαλος.

Μην πιστεύετε τίποτα επειδή το έγραψε ένα βιβλίο.

Να πιστεύετε μόνο ό,τι εσείς οι ίδιοι, αφού το εξετάσετε,

 το βρείτε αληθινό.

   ____****____

Το πιο όμορφο μάθημα όμως σήμερα, ή πιο φωτεινή διδασκαλία είναι από τον Αντώνης Ανδρουλιδάκης :

ΠΡΟΣΤΑΤΕΨΤΕ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Με την ευκαιρία της νέας σχολικής χρονιάς, ίσως αξίζει να προστατέψουμε τα παιδιά μας όχι μόνο από όσα φοβόμαστε ότι μπορεί να τους συμβούν στο σχολείο, αλλά και από όσα το σχολείο μπορεί να τους διδάξει χωρίς ποτέ να τα γράψει σε κανένα βιβλίο. Γιατί το σχολείο δεν διδάσκει μόνο γλώσσα, μαθηματικά και ιστορία. Διδάσκει, συχνά χωρίς να το γνωρίζει, ποιος έχει δικαίωμα να μιλά, ποιος ορίζει την αλήθεια, τι θεωρείται επιτυχία και πόση ελευθερία επιτρέπεται σε ένα παιδί πριν χαρακτηριστεί «δύσκολο».

ΠΩΣ ΧΑΝΕΤΑΙ ΕΝΑΣ ΛΑΟΣ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΞΑΦΑΝΙΣΤΕΙ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Από τους Ινδιάνους της Αμερικής στην Ελλάδα: η αθέατη διαδρομή μιας πολιτισμικής ήττας

Μπορεί να χαθεί ένας λαός χωρίς να εξαφανιστούν οι άνθρωποί του; Να εξακολουθούν να γεννιούνται (πολύ λιγότερα) παιδιά, να υπάρχουν πόλεις και χωριά, να κυματίζει η σημαία, να μιλιέται ακόμη η γλώσσα, να λειτουργεί το κράτος, να γιορτάζονται οι εθνικές επέτειοι, κι όμως κάτι βαθύτερο να έχει αρχίσει να υποχωρεί; 

Να μην χαθεί δηλαδή η βιολογική παρουσία του λαού, αλλά να εξαφανιστεί η βεβαιότητά του ότι ο δικός του τρόπος να υπάρχει έχει αξία και αξίζει να συνεχιστεί;

Ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη μορφή πολιτισμικής ήττας. Όχι όταν σου παίρνουν απλώς κάτι που έχεις, αλλά όταν αρχίζεις να αμφιβάλλεις για αυτό που είσαι. Όταν ο πολιτισμός σου παύει να αποτελεί πηγή νοήματος και γίνεται είτε αιτία ντροπής είτε ένα όμορφο αντικείμενο προς έκθεση. Όταν δεν "κατοικείς" πια πραγματικά την παράδοσή σου, αλλά την παρατηρείς από απόσταση, περίπου όπως ο επισκέπτης παρατηρεί ένα έκθεμα σε μουσείο.

Η ιστορία των Αυτόχθονων λαών της Βόρειας Αμερικής προσφέρει ένα ακραίο και οδυνηρό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας, όσο κι αν δεν μπορεί να υπάρξει ιστορική εξίσωση ανάμεσα στην εμπειρία των Native Americans και στη νεότερη ελληνική εμπειρία. Βέβαια, οι Αυτόχθονες λαοί υπέστησαν και αυτοί κατάκτηση, βίαιες μετακινήσεις, απώλεια εδαφών, σφαγές, καταστολή γλωσσών και θρησκευτικών πρακτικών και οργανωμένες πολιτικές αφομοίωσης.  Εντούτοις, ο παραλληλισμός που επιχειρείται εδώ αφορά όχι την κλίμακα της βίας αλλά έναν ψυχοκοινωνικό μηχανισμό: τι συμβαίνει όταν ένας λαός αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του με τα μάτια ενός ισχυρότερου πολιτισμικού Άλλου.

Στην περίπτωση των Native Americans η απώλεια άρχισε από τον τόπο. Και ο τόπος δεν ήταν απλώς ιδιοκτησία. Δεν ήταν στρέμματα γης με μια συγκεκριμένη οικονομική αξία. Ήταν μνήμη, πρόγονοι, τροφή, τελετουργία, κοσμολογία. Ήταν το σημείο όπου συναντιούνταν οι ζωντανοί με τους νεκρούς και οι άνθρωποι με τη φύση. Η αφαίρεση του εδάφους επομένως δεν σήμαινε μόνο οικονομική αποστέρηση. Σήμαινε ρήξη ενός ολόκληρου συστήματος νοήματος.

ΣΕ ΦΙΛΩ...ΚΑΙ ΠΙΝΩ ΤΑ ΔΑΚΡΥΑ ΣΟΥ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Για τον Νίκο Καλογερόπουλο

Αντί επικήδειου.

Με τον θάνατο του Νίκου Καλογερόπουλου ένιωσα μια βαθιά θλίψη που με ξάφνιασε. Όχι γιατί πίστευα πως οι άνθρωποι σαν εκείνον δεν φεύγουν ποτέ. Αλλά γιατί, καθώς διάβαζα ξανά τα λόγια του και θυμόμουν τους ρόλους του, κατάλαβα πως, χωρίς να το έχω συνειδητοποιήσει, τον κουβαλούσα κι' αυτόν χρόνια μέσα μου, παρέα με τον άλλο "ηττημένο νικητή" τον Χρόνη Μίσσιο. 

Ξέρεις τώρα, κάποιους ανθρώπους δεν τους συναντάς στην καθημερινότητά σου. Κι όμως, κάποια στιγμή ανακαλύπτεις πως σου κράτησαν συντροφιά στις πιο αθόρυβες διαδρομές της ζωής σου. Ο Νίκος ήταν ένας από αυτούς. Δεν ξέρω αν ήταν οι ρόλοι του. Δεν ξέρω αν ήταν ο τρόπος που μιλούσε. Ίσως να ήταν ο τρόπος που σιωπούσε. Εκείνη η γενναιόδωρη ήσυχη μελαγχολία που δεν ζητούσε αλλά χάριζε. Εκείνη η τρυφερότητα που δεν φοβόταν να συνυπάρχει με την ήττα.

Γιατί ο Νίκος δεν μου έδινε ποτέ την αίσθηση ενός ανθρώπου που νίκησε τη ζωή. Μου έδινε την αίσθηση ενός ανθρώπου που συμφιλιώθηκε με γενναιότητα μαζί της. Και αυτό είναι πολύ πιο ζόρικο.

Κάποτε σε μια συνέντευξη του είχε πει: «Πες μου αν υπάρχει κάτι καλύτερο... Το κακό είναι ότι άμα μιλάς για την πατρίδα σου, σε λένε γραφικό.» Πόσο παράξενη εποχή...Έχουμε φτάσει... να απολογούμαστε για όσα αγαπάμε. Για την πατρίδα. Για την ποίηση. Για την πίστη. Για τον έρωτα. Για την τρυφερότητα. Σαν η εποχή μας να θεωρεί πιο ασφαλή την ειρωνεία από τη συγκίνηση. Κι όμως, εκείνος δεν ντράπηκε ποτέ γι' αυτά που αγαπούσε. Ίσως γι' αυτό μου ήταν τόσο οικείος.

Τα τελευταία χρόνια γράφω πολύ. Για τον έρωτα. Για το τραύμα.

Για τη συμφιλίωση. Για την ανάγκη να μη σκληρύνουμε κι' άλλο.

Δεν τα αναφέρω αυτά επειδή πιστεύω πως οι διαδρομές μας ήταν ίδιες. Θα ήταν υπερβολικό και άδικο απέναντί του. Τα αναφέρω γιατί, βλέποντας σήμερα τη δική του πορεία, καταλαβαίνω καλύτερα και τις ερωτήσεις που με απασχολούν τόσα χρόνια. Σαν να αναγνωρίζω, εκ των υστέρων, μια συγγένεια όχι στις απαντήσεις, αλλά στην αγωνία.

Έγραψα κάποτε πως η ζωή δεν μας ζητά να γίνουμε κάποιος άλλος. Μας ζητά να εγκαταλείψουμε εκείνον που δεν είμαστε πια.

Έγραψα πως δεν πρέπει να ζητάμε νερό από άδεια πηγάδια. Πως η μεγαλύτερη ελευθερία αρχίζει όταν καίμε τα καράβια που μας κρατούν δεμένους στις "συνήθεις επιστροφές". Και, γράφοντάς τα, νόμιζα πως μιλούσα για τον έρωτα. Σήμερα αναρωτιέμαι αν, χωρίς να το ξέρω, μιλούσα και για ανθρώπους σαν τον Νίκο. Για εκείνους που προτίμησαν να χάσουν κάτι από τον κόσμο, παρά να χάσουν την αλήθεια τους. Αυτήν ακριβώς «Την αλήθεια ρε... την αλήθεια!» που αναζητούσε με όλο του το είναι στην ταινία του Θόδωρου Μαραγκού «Μάθε παιδί μου γράμματα». 

ΤΟ ΤΡΑΥΜΑ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Πριν από μερικούς μήνες, στις 17/4,  δημοσιοποίησα μια Δήλωση Διάψευσης, διευκρινίζοντας ότι δεν έχω καμία οργανική σχέση με το πολιτικό εγχείρημα της Μαρίας Καρυστιανού. Το έκανα παρότι εξακολουθούσα -και εξακολουθώ- να τρέφω βαθύ σεβασμό για τον αγώνα της ως μητέρας που διεκδικεί την αλήθεια και τη δικαιοσύνη για το έγκλημα των Τεμπών.

Αρκετοί τότε δεν κατάλαβαν την επιλογή μου, ενώ οι γνωστοί και πάντα σοφοί «εγωσταλεγάκηδες» έσπευσαν να πανηγυρίσουν την προβλεπτική τους ικανότητα. Η πραγματικότητα είναι λιγότερο εντυπωσιακή. Ήδη από τις πρώτες εβδομάδες είχα ο ίδιος βιωματική εμπειρία και σοβαρές επιφυλάξεις για τον τρόπο λήψης αποφάσεων, τις σχέσεις εμπιστοσύνης και τη λειτουργία του εγχειρήματος - επιφυλάξεις που σήμερα επανέρχονται δημόσια μέσα από τις διαδοχικές αποχωρήσεις στελεχών και τις αιχμές που διατυπώνονται, μεταξύ άλλων, και από τον πολύ αγαπητό μου Θανάση Αυγερινό. Η αλήθεια είναι ότι η πολιτική μου πρόταση για μια Φροντιστική Δημοκρατία "πήγε κουβά", αλλά δεν έχει και πολύ νόημα να σταθώ σε καταθεση "αποδείξεων" ότι αυτές οι αιτιάσεις ήταν και είναι βάσιμες. Εκείνο, όμως, που γνωρίζω είναι ότι η επανάληψη ενός μοτίβου αξίζει πάντοτε να μας προβληματίζει περισσότερο από την αναζήτηση ενόχων.

Το ερώτημα δεν είναι πραγματικά ποιος έχει δίκιο. Με ενδιαφέρει κάτι βαθύτερο.

Μπορεί άραγε το ψυχικό τραύμα να επηρεάζει όχι μόνο την προσωπική μας ζωή αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούμε συλλογικά κινήματα, επιλέγουμε συνεργάτες, εμπιστευόμαστε ανθρώπους ή διαχειριζόμαστε τη διαφωνία; 

Ιδιαίτερα, μάλιστα, σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου εξαιρετικά οργανωμένοι μηχανισμοί επιρροής, επικοινωνίας και πολιτικής αντιπαράθεσης γνωρίζουν πώς να αξιοποιούν τις ήδη υπάρχουσες ρωγμές εμπιστοσύνης.

Ο Bessel van der Kolk γράφει: «Το τραύμα μας καθιστά ευάλωτους στην εξαπάτηση και στη χειραγώγηση.» Πρόκειται για μια φράση που συνήθως διαβάζεται ως προειδοποίηση απέναντι στους άλλους. Ίσως όμως αφορά και εμάς τους ίδιους. Γιατί το τραύμα δεν αλλάζει μόνο αυτό που αισθανόμαστε. Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους. Όταν ο ψυχισμός λειτουργεί σε κατάσταση επιβίωσης, ο κόσμος παύει να είναι ένας χώρος διερεύνησης και γίνεται ένας χώρος πιθανών απειλών.

Ο ΣΑΝΟΣ ΤΩΝ ΕΛΙΤ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Ναρκοθετώντας την Πολιτική Συνείδηση των Ελλήνων.

Υπάρχει μια Ελλάδα που πεινά. Και υπάρχει μια Ελλάδα που καταναλώνει.

Η πρώτη είναι η Ελλάδα του χώματος. Αγρότες, κτηνοτρόφοι, εργάτες, άνθρωποι που παράγουν. Η δεύτερη είναι η Ελλάδα των επιδοτούμενων πολιτιστικών ιδρυμάτων, των χορηγιών, των ευρωπαϊκών προγραμμάτων, των curated events, των think tanks και των PR αφηγήσεων.

Και μεταξύ τους υπάρχει ένα χάσμα που δεν γεφυρώνεται με installations, podcasts ή ινστα story.

Γιατί το πρόβλημα δεν είναι αισθητικό. Είναι πολιτικό

και μάλιστα συστημικό.

Το πραγματικό εμπόρευμα που παράγουν οι ελίτ δεν είναι πολιτισμός. Είναι υ π ν ω τ ι σ μ ό ς.

Η Στέγη Ωνάση, το ΚΠΙΣΝ, η Lifo, οι δεκάδες άλλοι “εκσυγχρονισμένοι” γραφιάδες του κέντρου, χρόνια τώρα, παίζουν έναν ρόλο. 

Παράγουν το αφήγημα της “προόδου”, ενώ η χώρα διαλύεται στα θεμέλιά της.

Παρουσιάζουν την Ελλάδα ως ευρωπαϊκό success story την ώρα που η διατροφική μας αυτάρκεια σβήνει και η εξάρτηση από ξένα κέντρα βαθαίνει. 

Καλλιεργούν ένα lifestyle “εκλεπτυσμένης ανησυχίας” που δεν θίγει ποτέ την εξουσία, ούτε ελληνική ούτε ευρωπαϊκή, και αφήνουν πάντα στην απέξω τις ελίτ που διαγουμίζουν το μεδούλι του τόπου.

Ντύνουν την πολιτική με αισθητική για να φαίνεται λιγότερο σάπια.

Και το κοινό της πόλης καταπίνει τον σανό, γιατί είναι πασπαλισμένος με τέχνη και αγγλικά.

Την ώρα που σου μιλάνε για “έξυπνες πόλεις”, η ελληνική ύπαιθρος πεθαίνει. Η ίδια η Ελλάδα πεθαίνει. 

Να η πραγματικότητα. 

Ένας κτηνοτρόφος βλέπει 450 πρόβατα να εκτελούνται.

Μια ολόκληρη ράτσα εξαφανίζεται.

Ο άνθρωπος ουρλιάζει σαν αρχαίος τραγικός ήρωας:

«Μου σκοτώνετε τα παιδιά μου!»

Και στην Αθήνα τελετές βιβλίων με face-contol, συζητήσεις για το “μέλλον της Ευρώπης”, άρθρα για την “κουλτούρα του brunch”, event “πράσινης ανάπτυξης” με χορηγούς τις ίδιες εταιρείες που ρημάζουν το περιβάλλον.

Είναι σχεδόν πορνογραφική η απόσταση ανάμεσα στα δύο.

Η ελληνική γη σπαράζει.

Η ελληνική πόλη ποζάρει.

Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ; ΧΑΜΕΝΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Τα Τέμπη δεν ήταν μόνο μια εθνική τραγωδία ή ένα κρατικό έγκλημα.

Ήταν ίσως η μοναδική στιγμή των τελευταίων δεκαετιών κατά την οποία η ελληνική κοινωνία έδειξε ότι μπορούσε να υπερβεί, έστω και προσωρινά, τους πολυσχιδείς -πραγματικούς ή ψευδαισθητικούς- διαχωρισμούς της. Για λίγο, άνθρωποι που δεν μοιράζονταν τις ίδιες πολιτικές ιδέες, τις ίδιες ιδεολογίες ή ακόμη και την ίδια ανάγνωση των γεγονότων, βρέθηκαν να διεκδικούν κάτι κοινό: την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, τη λογοδοσία των υπευθύνων και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Για λίγο συνέβη κάτι εξαιρετικά σπάνιο. Άνθρωποι που διαφωνούσαν σχεδόν σε όλα βρέθηκαν στον ίδιο δρόμο. Δεξιοί και αριστεροί, νέοι και ηλικιωμένοι, άνθρωποι που μέχρι χθες δεν εμπιστεύονταν ο ένας τον άλλον, ενώθηκαν γύρω από ένα αίτημα που ξεπερνούσε τις κομματικές τους ταυτότητες.

Ήταν ίσως η πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια που η κοινωνία έμοιαζε να αποκτά ξανά μια κοινή ηθική γλώσσα.

Κι όμως, αυτή η ενότητα δεν κράτησε.

Σήμερα, δύο χρόνια αργότερα, δύσκολα μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι εκείνη η πρωτοφανής κοινωνική κινητοποίηση μπορεί να οδηγήσει σε μια αντίστοιχα βαθιά συλλογική και πολιτική μεταβολή. Τι απέγινε λοιπόν το Κίνημα των Τεμπών; Ή μάλλον γιατί μια τόσο ισχυρή κοινωνική αφύπνιση δεν κατάφερε να μετασχηματιστεί σε μια διαρκή δύναμη κοινωνικής αλλαγής;

Η εύκολη απάντηση είναι να αναζητήσουμε τους υπεύθυνους. Να κατηγορήσουμε την κυβέρνηση, το σύστημα ή από την άλλη πλευρά, να αποδώσουμε την αποδυνάμωση του κινήματος σε λάθη της ηγεσίας του. Ίσως, όμως, αυτή η συζήτηση να χάνει το ουσιώδες. Γιατί τα μεγάλα κοινωνικά κινήματα δεν ηττώνται ποτέ από έναν μόνο αντίπαλο. Όταν υποχωρούν, αυτό συμβαίνει σχεδόν πάντοτε επειδή συναντούν βαθύτερες αδυναμίες της ίδιας της κοινωνίας που τα γέννησε.

Η ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΩΣ "ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΗ" ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Για χρόνια πίστευα ότι η προδοσία τραυματίζει μόνο εκείνον που την υφίσταται. Πίστευα πως ο πόνος ανήκει αποκλειστικά στον προδομένο. Ότι εκείνος είναι που χάνει την εμπιστοσύνη του, που αμφισβητεί τη ζωή του, που βλέπει τον κόσμο του να καταρρέει.

Και χρειάστηκε νομίζω πολύς καιρός για να καταλάβω ότι η προδοσία αφήνει ένα διαφορετικό, αλλά εξίσου βαθύ αποτύπωμα και σε εκείνον που την διαπράττει. Δεν αναφέρομαι στις συνήθεις συνέπειες, στους καβγάδες, στους χωρισμούς ή στις ενοχές.

Μιλώ για κάτι βαθύτερο. Μιλώ για τη στιγμή που συνειδητοποιείς ότι δεν τραυμάτισες απλώς έναν άνθρωπο. Τραυμάτισες έναν κόσμο. Και κάποτε υπήρξα κι εγώ ο άνθρωπος στον οποίο κάποιος εμπιστεύτηκε τις πιο ευάλωτες εκδοχές του εαυτού του.

Υπήρξα το πρόσωπο στο οποίο κάποιος παρέδωσε τις ελπίδες του, τους φόβους του, τα όνειρά του. Υπήρξα μέρος μιας κοινής πατρίδας. Και κάποια στιγμή πρόδωσα αυτή την πατρίδα.

Και σήμερα υποψιάζομαι πως η προδοσία, τις περισσότερες φορές, ξεκινά από κάτι πολύ πιο πεζό. Από τη δειλία, από τη σύγχυση, από τη ναρκισσιστική αυταπάτη ότι οι πράξεις μας αφορούν μόνο εμάς. Από την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να παραβιάσουμε έναν δεσμό χωρίς να πληγώσουμε τον κόσμο που έχει χτιστεί γύρω του. 

Κι ύστερα έρχεται η στιγμή της επίγνωσης. Η στιγμή που αρχίζεις να βλέπεις τη ζημιά. Όχι μόνο στα μάτια του άλλου, αλλά και μέσα στην ίδια τη δική σου μνήμη. Ξαφνικά επιστρέφεις σε παλιές στιγμές και τις βλέπεις αλλιώς. Θυμάσαι υποσχέσεις που έδωσες, βλέμματα που συνάντησες, λόγια που είπες ψευδή και καθησυχαστικά, όνειρα που σχεδιάστηκαν από κοινού και καταλαβαίνεις ότι όλα αυτά υπήρξαν μέσα σε ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης που εσύ αργότερα διέψευσες.

Η ΠΙΟ ΚΡΥΦΗ ΜΟΡΦΗ ΑΓΑΠΗΣ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Υπάρχει μια μορφή αγάπης που μάλλον δεν τραγουδιέται, που δεν γράφουν γι' αυτήν οι ποιητές, που δεν φαίνεται στις φωτογραφίες ή στα δώρα, που δεν γράφεται σε ερωτικά μηνύματα και σε στιχάκια, που δεν ξέρει από μεγάλα λόγια και αιώνιες υποσχέσεις. 

Είναι μάλλον μια ήσυχη μορφή αγάπης. Είναι η στιγμή που κάποιος κοιτάζει τις πληγές του και αποφασίζει να μην τις φορτώσει σε εκείνον που αγαπά. Είναι η στιγμή που λέει: «Δεν θέλω να συνεχίσω να σε πληγώνω με όσα δεν έχω θεραπεύσει μέσα μου.». Είναι η στιγμή που αναλαμβάνει την ενήλικη ευθύνη του πόνου του. Όχι για να το παίξει δυνατός, τέλειος ή θύμα, αλλά ΑΠΟ αγάπη. 

Οι πιο πολλοί μπαίνουμε σε σχέσεις κρατώντας ακόμη στα χέρια μας τα συντρίμμια παλιών ιστοριών. Φόβους, εγκαταλείψεις, ταπεινώσεις, απώλειες, μειονεξίες, ανεπάρκειες, συναισθηματικές στερήσεις, δυσπιστίες. 

Και χωρίς να το καταλαβαίνουμε, ζητάμε από τον άλλον να τα κουβαλήσει μαζί μας. Να πληρώσει τα χρέη που δεν δημιούργησε.

Να αποδείξει ξανά και ξανά ότι δεν θα φύγει, να μας προσφέρει ό,τι δεν μας χάρισε η μάνα μας και ο πατέρας μας. Να μας φροντίσει, να θεραπεύσει πληγές που άνοιξαν άλλοι. Να γίνει μητέρα, πατέρας, σωτήρας και καταφύγιο.

Όμως ο έρωτας δεν είναι για να επανορθώνει διαρκώς το παρελθόν. Δεν είναι ένα συνεργείο συνεχούς επισκευής κακομεταχειρισμένων αυτοκινήτων που "βγάζουν" μόνο προβλήματα. Ο έρωτας δεν είναι η χαρά του φαναρτζή. 

Ο έρωτας ανθίζει όταν δύο άνθρωποι αναλαμβάνουν την ευθύνη της δικής τους ιστορίας. Όταν μπορούν να πουν: «Αυτό είναι δικό μου. Δεν θα στο φορτώσω για να το κουβαλήσεις εσύ.»

Υπάρχει κάτι βαθιά ερωτικό σε έναν άνθρωπο που δουλεύει με τον εαυτό του και δεν το κάνει από ναρκισσισμό, ούτε από καποια εμμονή με την αυτοβελτίωση. Γιατί δεν υπάρχει κάτι πιο αγαπητικό από το να θέλεις να γίνεις πιο ασφαλής τόπος για τον άνθρωπο που αγαπάς. Να γίνεις (και) για χάρη του πιο αληθινός, πιο παρών, πιο διαθέσιμος 

ΟΙ ΜΗΤΕΡΕΣ ΠΟΥ ΑΦΗΣΑΜΕ ΜΟΝΕΣ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Κάποτε ένα παιδί δεν μεγάλωνε μόνο μέσα στην αγκαλιά μιας μάνας. Μεγάλωνε μέσα σε μια ολόκληρη κοινότητα σωμάτων, βλεμμάτων και φωνών. Υπήρχαν γιαγιάδες που νανούριζαν χωρίς να είναι «υπεύθυνες». Γείτονες που ήξεραν το όνομα του παιδιού πριν μάθει το ίδιο να το προφέρει. Θείοι, φίλοι, αυλές, μυρωδιές από κουζίνες, γυναίκες που κρατούσαν λίγο το παιδί για να μπορέσει η μάνα να ανασάνει.

Η μητρότητα τότε δεν ήταν ατομικό επίτευγμα. Ήταν μια μορφή συλλογικής φροντίδας. Το παιδί ανήκε κάπως σε όλους. Ήταν εκεί οι "κοινωνικοί γονείς" και τα 'κοινωνικά αδέλφια" του, όπως λέει ο Murray Bookchin. Και γι’ αυτό η μάνα δεν ήταν μόνη απέναντι στην εξάντληση, στον φόβο, στην αγρύπνια.

Σήμερα ζητάμε συχνά από μία μόνο γυναίκα να γίνει τα πάντα.

Μάνα. Σύντροφος. Εργαζόμενη. Ψυχολόγος. Παιδαγωγός.

Διαρκώς διαθέσιμη. Διαρκώς τρυφερή. Διαρκώς λειτουργική. Σταθερός απορροφητήρας των συναισθηματικών κραδασμών ενός ολόκληρου συστήματος. Ένα αμορτισέρ για ένα ολόκληρο σύστημα οδύνης. Σαν να μετατρέψαμε τη μητρότητα από κοινό βίωμα σε ατομική υποχρέωση/απαίτηση υψηλής απόδοσης.

ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΛΕΕΙ ΤΟ ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΤΣΙΠΡΑ

Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη 

Το μανιφέστο που παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας επιχειρεί να συγκροτήσει ένα συνεκτικό πλαίσιο για μια «κυβερνώσα Αριστερά» στη νέα εποχή. Εστιάζει σε υπαρκτές και κρίσιμες προκλήσεις: την κλιματική κρίση, τις κοινωνικές ανισότητες, τη δημοκρατική φθορά, τη ρύθμιση της οικονομίας. Ωστόσο, η πολιτική αξία ενός τέτοιου κειμένου δεν κρίνεται μόνο από αυτά που περιλαμβάνει, αλλά και από αυτά που αποσιωπά. Και οι αποσιωπήσεις του είναι εξίσου αποκαλυπτικές. Είναι ένα κείμενο επιμελημένο, ευρωπαϊκά ευθυγραμμισμένο, πολιτικά προσεκτικό. Ακριβώς όμως αυτή η προσεκτικότητα είναι που το καθιστά ανεπαρκές μπροστά στο βασικό ερώτημα της εποχής: όχι πώς θα κυβερνηθεί καλύτερα η χώρα, αλλά αν και πώς θα συνεχίσει να υπάρχει ως συνεκτικό και βιώσιμο σύνολο.

Διότι το πρόβλημα της Ελλάδας σήμερα δεν είναι μόνο πολιτικό ή οικονομικό. Είναι βαθιά υπαρξιακό.

❎Η ΑΠΟΥΣΙΑ ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ 

Σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, το μανιφέστο αποφεύγει σχεδόν πλήρως να τοποθετηθεί σε ζητήματα εθνικής στρατηγικής. Δεν υπάρχει ουσιαστική αναφορά στον ρόλο της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο, στις σχέσεις με την Τουρκία, ή σε ζητήματα όπως η Θράκη και η Κύπρος. Η πολιτική προτείνεται ως διαχείριση κοινωνικών και οικονομικών μεταβλητών, όχι ως άσκηση κυριαρχίας σε έναν ανταγωνιστικό διεθνή χώρο.

Αυτή η απουσία δεν είναι ουδέτερη. Σηματοδοτεί μια αντίληψη όπου το κράτος δεν αντιμετωπίζεται ως γεωπολιτικός δρών, αλλά κυρίως ως κοινωνικός ρυθμιστής.