Θετικισμός, οικονομισμός και μεταπρατισμός: Η ιδεολογία της προσαρμογής

του Ρούντι Ρινάλντι

Ο αναγνώστης ίσως παραξενευτεί με το θέμα του σημειώματος, αλλά θεωρώ αναγκαία αυτήν την παρέκβαση. Γνωρίζω ότι ζούμε σε μια στείρα εποχή σε επίπεδο ιδεών και νοήματος. Οι «μεγάλες αφηγήσεις», το όραμα μιας καλύτερης κοινωνίας, έχουν εξοστρακιστεί από τη δημόσια και ατομική σφαίρα, ενώ δεν υφίσταται σχεδόν καμία γενικότερη ενασχόληση με τη φιλοσοφία. Πόσο μάλλον να γίνεται λόγος για τη σημασία της ως σημαντικής αληθειακής διαδικασίας («αληθειακός/αληθειακή»: φιλοσοφικός, γλωσσολογικός, λογικός και νομικός όρος που αναφέρεται σε οτιδήποτε σχετίζεται με την αλήθεια, που την εκφράζει, την αναζητά ή βασίζεται σε αυτήν) και, βεβαίως, ως μιας βασικής διάστασης που υπάρχει μέσα μας, γύρω μας, πάνω μας – έστω ως θραύσματα κοσμοαντίληψης, κοινού νου, λογικής, ιδεολογικών σχημάτων, ακόμα και στερεοτύπων.

Στο προηγούμενο σημείωμα* έκανα μια νύξη για την εναντίωση του Κωστή Μοσκώφ στον θετικισμό και τη διαίσθησή του για τον «οικονομικό θετικισμό» που είχε (και έχει) αλώσει τη μαρξιστική σκέψη της εν γένει αριστεράς. Το τελευταίο κείμενό του στη συλλογή «Δοκίμια, 1» (1980), τιτλοφορείται «Ενάντια στον θετικισμό και τον οικονομισμό». Στο κείμενο αυτό υπάρχουν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες εκτιμήσεις και παρατηρήσεις για τη σύγχρονη σκέψη.

Θέλω να επισημάνω επίσης το έργο ενός άλλου σημαντικού σύγχρονου μαρξιστή επιστήμονα και φιλοσόφου, του Ευτύχη Μπιτσάκη, που με συνέπεια έδωσε μεγάλες μάχες ενάντια στον ακρωτηριασμό και ευνουχισμό της επιστήμης από τον θετικισμό στις ποικίλες μεταμορφώσεις του: «Ο επιστημονικός ρεαλισμός υπερβαίνει τόσο τον διαισθητικό ρεαλισμό όσο και τον θετικισμό». Ο Μπιτσάκης υπήρξε μια μεγάλη μορφή στοχαστή, που συνδύαζε τη βαθιά γνώση της φιλοσοφίας και των πιο σύγχρονων επιστημονικών εξελίξεων, όντας ο ίδιος επιστήμονας. Στα τελευταία του έργα ασχολήθηκε με περιοχές θεμάτων όπως η ουσία και η φύση του ανθρώπου, η εγκόσμια ηθική. 

Το εντυπωσιακό στοιχείο που ενώνει τους δύο διανοητές είναι ότι στην πάλη τους ενάντια στον θετικισμό και τον παραγωγικισμό-οικονομισμό θέτουν ως βασικά ζητήματα την αλλοτρίωση, την ολότητα, το νόημα. Ο Μπιτσάκης στο τελευταίο βιβλίο του, «Για μια εγκόσμια ηθική», θα τονίσει:

«Το ερώτημα για το νόημα της ζωής αποτελεί κεντρικό ερώτημα των φιλοσοφιών της ύπαρξης. Ο θετικισμός το απορρίπτει, με βάση τυπικά κριτήρια για το τι είναι επιστημονικό και το τι έχει νόημα. Οι μαρξιστές, από την πλευρά τους, συνήθως το παρακάμπτουν, με μιαν αμήχανη σιωπή. Αλλά το πρόβλημα απασχολεί και τους “μορφωμένους” και τους “αμόρφωτους”. Αν οι φιλόσοφοι το αποφεύγουν, τόσο το χειρότερο για τη φιλοσοφία. Ο θετικισμός απορρίπτει το πρόβλημα και ο μαρξισμός το αποφεύγει.»

Καιρός όμως να περάσουμε στην εξέταση του κυρίως θέματος του σημειώματος.

Η Επιστροφή του Έθνους ως Κοινωνική Προστασία: Μια Μεταμαρξιστική Κριτική του Καπιταλισμού

από Francesco Petrone - 09/10/2026

Πηγή: Φραντσέσκο Πετρόνε

Μεταξύ των πιο αντισυμβατικών στοχαστών, μια κριτική του καπιταλισμού που ονομάζεται μετα-μαρξιστική εξαπλώνεται, ανακαλύπτοντας ξανά το έθνος. Ονομάζεται μετα-μαρξιστική επειδή χρησιμοποιεί τη λογική της σύγκρουσης του Μαρξ, αλλά καταλήγει σε διαφορετικά συμπεράσματα. Ενώ η ανάλυσή της μπορεί να φαινόταν ορθολογική τον 19ο αιώνα, δεν έχει αντέξει τη μεταμόρφωση του καπιταλισμού. Αν η λύση στην υπεραξία κάποτε φαινόταν να είναι η πιο δίκαιη αναδιανομή, μετά το σημείο καμπής του 1989, αυτή η κριτική δεν στέκει πλέον. Ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν κατέρρευσε, αλλά κέρδισε την ταξική πάλη, νικώντας τους αντιπάλους του.

Από εκείνη τη στιγμή και μετά, έκανε αυτό που ο Μαρξ δεν είχε προβλέψει. Η εκμετάλλευση δεν συμβαίνει πλέον μόνο στο εργοστάσιο, αλλά διαλύεται με έναν ολοκληρωτικό τρόπο εκτός εργασίας. Δεν θέλει μόνο τον χαμηλόμισθο εργαζόμενο, αλλά θέλει να αποδομήσει τον πολίτη διαβρώνοντας την πόλη. Ο νεοκαπιταλισμός θέλει άτομα χωρίς να ανήκουν, επειδή χωρίς να ανήκουν, είναι κανείς ιδανικός καταναλωτής και τέλειος εργάτης: κινητός, προσαρμόσιμος, χωρίς αντίσταση.
Οι μετα-μαρξιστές έχουν κατανοήσει ότι το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο την εκμετάλλευση, αλλά η αποξένωση προκύπτει όταν ένα άτομο χάνει τις πολιτιστικές, κοινωνικές και εδαφικές του ρίζες, χάνει την ταυτότητά του και αισθάνεται αποξενωμένο από τον εαυτό του και τον κόσμο λόγω του ξεριζωμού του.

Η Δύση ηττήθηκε από το μεταμοντερνισμό και τον εμπορευματισμό

4/10/2026

EPA/MOHAMMED BADRA

ΛΑΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ

Υπάρχει ένα παράδοξο στην ιστορική μοίρα της Δύσης: Η ίδια παράδοση που έμαθε στην ανθρωπότητα να αμφισβητεί την αυθεντία, να εξετάζει ορθολογικά τις πεποιθήσεις της, και να υποτάσσει την εξουσία στον λόγο, έφθασε σε ένα σημείο όπου η αμφισβήτηση κινδυνεύει να καταστεί άρνηση κάθε κοινού μέτρου.

Το βαθύτερο πρόβλημα της σύγχρονης Δύσης δεν είναι πρωτίστως οικονομικό, ούτε στρατιωτικό, ούτε δημογραφικό. Είναι νοηματοδοτικό: αφορά στην ικανότητα ενός πολιτισμού να απαντά στο ερώτημα γιατί υπάρχει, τι θεωρεί αγαθό, και ποιο μέλλον θεωρεί άξιο να οικοδομηθεί. Η Δύση ως πολιτισμική γενεαλογία. Η “αυθεντική Δύση” δεν πρέπει να νοηθεί ως φυλετική, γεωγραφική ή πολιτική κατηγορία. Είναι, περισσότερο, μια ιστορική σύνθεση ιδεών και μορφών ζωής.

Η πρώτη της μεγάλη μήτρα είναι ο κλασικός ελληνορωμαϊκός κόσμος: από την ελληνική φιλοσοφία και την αναζήτηση του καθολικού λόγου μέχρι τη ρωμαϊκή έννοια του δικαίου, της πολιτειότητας, και της θεσμικής τάξης. Η δεύτερη μεγάλη στιγμή είναι η ιταλική Αναγέννηση. Εκεί η αρχαιότητα δεν αντιμετωπίστηκε ως μουσειακό κατάλοιπο αλλά ως ενεργός συνομιλητής. Ο άνθρωπος, η τέχνη, η φύση, και η δημιουργική ικανότητα επανήλθαν στο κέντρο του ευρωπαϊκού ορίζοντα.

Η τρίτη στιγμή είναι ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός. Εδώ, η κληρονομιά τού λόγου μετασχηματίστηκε σε αξίωση καθολικότητας: ο άνθρωπος μπορούσε να χρησιμοποιεί τη λογική του χωρίς να υποτάσσεται άκριτα στην παράδοση ή στην εξουσία. Η ελευθερία της σκέψης, η επιστημονική διερεύνηση, και η πολιτική αυτονομία απέκτησαν κανονιστική αξία.

Από την κριτική στην αποδόμηση

Κακό και ψευδαίσθηση

Ο κ. Τραμπ, αντί να κάνει τάι τσι στην καρέκλα του, όπως υποδηλώνει η ηλικία του, επέλεξε να μείνει στην ιστορία ως μια ενσάρκωση του κακού. Απειλεί να εξαλείψει ολόκληρους πολιτισμούς από προσώπου γης, δημιουργεί ανθρωπιστικά προβλήματα στην Κούβα εν αναμονή εισβολής, απαγάγει προέδρους για να καταλάβει το πετρέλαιο μιας χώρας, ακόμη και απειλεί τον Καναδά με στρατιωτική κατάκτηση. Με λίγα λόγια, φαίνεται να μην φοβάται να φανεί αυτό που είναι. Μάλιστα, φαίνεται σχεδόν μανιωδώς αφοσιωμένος στο να το αποδείξει.

Σύμφωνα με τον Κρις Χέτζες, έναν από τους πιο γνωστούς γεωπολιτικούς αναλυτές, ο Τραμπ όχι μόνο επιδεικνύει «τα κλασικά χαρακτηριστικά των ψυχοπαθών: επιφανειακή γοητεία, μεγαλομανία και αίσθημα ανωτερότητας, ανάγκη για συνεχή διέγερση, τάση για ψέματα, εξαπάτηση και χειραγώγηση», αλλά είναι επίσης ανίκανος να νιώσει τύψεις και ενοχές, γεγονός που τον καθιστά ένα κακό ον, για το οποίο η ηθική είναι η ουσία των ηττημένων:

όλη η ζωή είναι συναλλακτική και το προσωπικό συμφέρον και ο προσωπικός πλουτισμός υπερισχύουν κάθε άλλης σκέψης.

1786-2026 – Ελεύθερο Εμπόριο ή Κατασκευή Εξεγέρσεων;

από τον Georges Renard-Kuzmanovic - 28/09/2026

Πηγή: Fréquence populaire

Το 1786, η Γαλλία άνοιξε τα εμπορικά της σύνορα σε μια πιο βιομηχανοποιημένη Αγγλία. Τρία χρόνια αργότερα, το Ρεβεγιόν κάηκε και ξέσπασε η Επανάσταση. Σαράντα χρόνια ελεύθερου εμπορίου έχουν αποβιομηχανοποιήσει για άλλη μια φορά τη Γαλλία, έχουν πλουτίσει μια ολιγαρχία και έχουν τροφοδοτήσει την οργή. Μήπως η ιστορία τραυλίζει;

«Στην παρούσα κατάσταση της κοινωνίας, τι είναι το ελεύθερο εμπόριο; Είναι η ελευθερία του κεφαλαίου. Όταν έχετε γκρεμίσει τα λίγα εθνικά εμπόδια που εξακολουθούν να εμποδίζουν την πορεία του κεφαλαίου, θα έχετε απελευθερώσει πλήρως μόνο το μερίδιο του κεφαλαίου. (...)

Αλλά γενικά, σήμερα, το σύστημα προστασίας είναι συντηρητικό, ενώ το σύστημα του ελεύθερου εμπορίου είναι καταστροφικό. Διαλύει τις παλιές εθνικότητες και οδηγεί στα άκρα τον ανταγωνισμό μεταξύ αστικής τάξης και προλεταριάτου. Με μια λέξη, το σύστημα του ελεύθερου εμπορίου επιταχύνει την κοινωνική επανάσταση. Μόνο με αυτή την επαναστατική έννοια, κύριοι, ψηφίζω υπέρ του ελεύθερου εμπορίου».

 

Καρλ Μαρξ, Ομιλία για το ζήτημα του ελεύθερου εμπορίου, 9 Ιανουαρίου 1848.

Στις 26 Σεπτεμβρίου 1786, η Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄ υπέγραψε μια συνθήκη με την Αγγλία, το όνομα της οποίας έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί: τη Συνθήκη Ήντεν-Ρέινβαλ. 

Το γεγονός μπορεί να φαίνεται ενδιαφέρον μόνο για τους οικονομικούς ιστορικούς. Αξίζει να σταθούμε σε αυτό, καθώς δείχνει πόσο επικίνδυνα εκτίθεται μια χώρα όταν ανοίγει διάπλατα την αγορά της σε ανταγωνιστές με ισχυρότερο παραγωγικό μηχανισμό. Αυτή είναι η κάπως ξεχασμένη ιστορία μιας παγκοσμιοποίησης, της οποίας τα σκαμπανεβάσματα μπορούν να ρίξουν φως σε ό,τι συμβαίνει στην εποχή μας.

Eduardo Galeano — Η δικτατορία της κατανάλωσης

Η δικτατορία της καταναλωτικής κοινωνίας επιβάλλει έναν ολοκληρωτισμό αντίστοιχο με εκείνον που επιβάλλει η δίδυμη αδελφή της, η δικτατορία της άνισης οργάνωσης του κόσμου.

Οι μηχανισμοί της υποχρεωτικής ισοπέδωσης υπονομεύουν την αξιοθαύμαστη δύναμη των ανθρώπων να αναγνωρίζουν τις διαφορές τους κι αυτές να τους συνδέουν. Το καλύτερο στοιχείο του κόσμου αυτού είναι η πολλαπλότητα των κόσμων που εμπεριέχει, οι διαφορετικές μουσικές, τα βάσανα και τα χρώματα της ζωής: οι χίλιοι και ένας τρόποι που ανακαλύψαμε, στο πέρασμα των αιώνων, για να ζούμε και να μιλάμε, να πιστεύουμε και να δημιουργούμε, να τρώμε, να εργαζόμαστε, να χορεύουμε, να παίζουμε, να αγαπάμε, να υποφέρουμε και να γιορτάζουμε.

Η ισοπέδωση, που μας εξομοιώνει αλλά και μας σαγηνεύει, δεν μπορεί να μετρηθεί. Δεν υπάρχει υπολογιστής ικανός να καταγράψει τα καθημερινά εγκλήματα που διαπράττει η βιομηχανία της μαζικής κουλτούρας κατά της διαφορετικότητας των ανθρώπων και του δικαιώματός τους σε μια ταυτότητα. Κι όμως, τα καταστρεπτικά επιτεύγματά της είναι οφθαλμοφανή. Ο χρόνος σιγά σιγά αδειάζει, η ιστορία χάνεται και ο χώρος δεν αναγνωρίζει την εκπληκτική ποικιλία των περιοχών του. Με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, τα αφεντικά του κόσμου, μας επιβάλλουν να κοιταζόμαστε όλοι υποχρεωτικά σε έναν και μοναδικό καθρέφτη, ο οποίος αντανακλά τις αξίες της κουλτούρας της κατανάλωσης.

Ο Φοίνικας και η Σιλικόνη: Σχόλιο στο «Στάδιο Ντουμπάι» του καπιταλισμού [2/2]

Δημοσιεύτηκε από il Notaro

του ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ

~.~
Πρώτο Μέρος εδώ

ΙΙ.

Στις 5 Μαρτίου 2026, έναν μήνα και πέντε μέρες μετά την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο Ιράν, διαβάζω μία από τις σπάνιες πλέον δηλώσεις του Τζόρτζιο Αγκάμπεν:

«Μια χώρα δέχτηκε επίθεση χωρίς κανένα πραγματικό λόγο και δολίως, τη στιγμή που υποτίθεται ότι διεξάγονταν διαπραγματεύσεις μαζί της, και ο πνευματικός της ηγέτης δολοφονήθηκε. Η Ευρωπαϊκή Ένωση –ή η παράνομη οργάνωση που φέρει αυτό το όνομα– όχι μόνο δεν καταδίκασε τούτη την κατάφωρη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου από δύο κράτη που καθώς φαίνεται έχουν απολέσει κάθε μέτρο αυτογνωσίας και ευθύνης, αλλά και διέταξε τον ιρανικό λαό να πάψει να αμύνεται3.»

Εννοείται ότι μία χώρα, όπως συμβαίνει και με πολλές άλλες αυτήν την περίοδο, δέχθηκε σοβαρή επίθεση. Όχι μόνον στην επικράτειά της αλλά και στην αξιοπρέπεια και την αυτεξουσιότητά της. Η Δύση, αρχικά, επικαλούμενη το μεταμοντέρνο παραμύθι του δικαιωματισμού που γνωρίζει ως κάκιστος πλασιέ να πουλάει τα τελευταία χρόνια στην υπόλοιπη υφήλιο, εγκατέλειψε την κασέτα που είχε βάλει να παίζει μονίμως, για να βγει στην επιφάνεια το πραγματικό ζητούμενο της επίθεσης στο Ιράν: το πετρέλαιο. Και δεν είναι μόνον το πετρέλαιο αλλά και το ποιος ελέγχει έναν γεωγραφικό τόπο και ένα φυσικό πέρασμα που από αρχαιοτάτων χρόνων ανήκει σε συγκεκριμένους λαούς. Αφού οι ΗΠΑ και οι σκοταδιστές δορυφόροι τους στην περιοχή κατάφεραν να επιβάλουν, έπειτα από δεκαπέντε συναπτά έτη συνεχούς προσπάθειας, το τερατώδες καθεστώς της Αλ-Κάιντα στην Συρία, διέλυσαν εν συνεχεία τον Λίβανο και προχωρούν προς την πλήρη γενοκτονία ενός από τους ελάχιστους λαούς που λειτουργεί ακόμη με σεβασμό στην πατρογονική του γη και του οποίου η αξιοπρέπεια καθορίζει τον τρόπο ζωής του: τους Παλαιστινίους.

Αλλά αυτά είναι ασήμαντα γεγονότα για τους κατοίκους της ευρωπαϊκής ηπείρου και πολύ περισσότερο για τους κατοίκους του Νότου της Χερσονήσου του Αίμου, που φαίνεται ότι έχουν λύσει όλα τα προβλήματα δημοκρατίας και ελευθερίας μέσω του «έξυπνου» τηλέφωνου και του τουρισμού, και πιστεύουν ότι η καταστροφή τόπων με τους οποίους είχαν άμεση σχέση επί χιλιετηρίδες, δεν τους αφορά άμεσα, ως Έλληνες, αλλά κάποιον άλλον μακρινό γαλαξία.

Κατ’ ελπίδα: ο βαμβαρδισμός του Ντουμπάϊ, ως αντίποινα των Ιρανών στην απειλή αφανισμού της πατρογονικής τους γης, έρχεται να επιβεβαιώσει μια πρόσχαρη υπόσχεση καταστροφής ενός μοντέλου που απειλεί εδώ και δεκαετίες τον πλανήτη. Αρχικά να υπενθυμίσουμε ότι από όλους τους κατοίκους του τόπου που ο Πτολεμαίος αποκαλούσε «Ευδαίμονα Αραβία» τα σημερινά Εμιράτα δεν είχαν ποτέ να επιδείξουν το παραμικρότερο είδος πολιτισμού, ούτε και κάποια ευδαιμονία (εν αντιθέσει, π.χ., με τους κατοίκους της Υεμένης και εν μέρει του προϊσλαμικού Μπαχρέιν), καθότι ο νομαδικός τρόπος ζωής τούς εμπόδιζε να στραφούν προς αυτήν την κατεύθυνση και τα ολιγάνθρωπα ψαροχώρια τους ζούσαν ακριβώς από την αλιεία και ενίοτε από την εύρεση οργανικών πολύτιμων λίθων όπως τα μαργαριτάρια τα οποία και πουλούσαν στους ξένους.

Η κατάσταση άλλαξε χάρη στην εύρεση του πετρελαίου. Από την δεκαετία του 1950, ξεκινάει ένας ασυλλόγιστος αγώνας επιβεβαίωσης των Εμιράτων χάρη στον υλικό πλούτο. Το 1971 όσοι από την ανατολική Αραβία κατάφεραν να βρουν πετρέλαιο στην ξηρή έρημό τους ενώθηκαν σε συνομοσπονδία χάριν ακριβώς του πετρελαίου. Όσοι από τους γηγενείς βεδουίνους δεν συμμετείχαν ή και δεν συμμετέχουν στην μετατροπή της Αραβίας σε Μαϊάμι, εξορίζονται στην έρημο. Για τις ιθύνουσες τάξεις δεν τίθεται ζήτημα: μπορούν πάντα να βρουν σκλάβους από την Αφρική και την Ινδική Χερσόνησο.3 Πράγμα που γίνεται συστηματικά μέχρι σήμερα: Νοτιοαφρικανοί, Κογκολέζοι, Ταζμανοί καθώς και Αιθίοπες παίρνουν τον δρόμο της εξορίας, τον δρόμο της σκλαβιάς που έχουν χαραχθεί εδώ και αιώνες. Είτε από την Σομαλία είτε από το περίφημο Port Sudan οι έμποροι μαύρης σάρκας είναι πάντα σε ετοιμότητα να εφοδιάσουν την, πλέον, Δύσθυμη Αραβία με καινούργιους σκλάβους για τις celebrities που συχνάζουν στο Ντουμπάι.

Για την 11η Σεπτεμβρίου...

Του Ηλία Μαλεβίτη

Μια σημείωση για τη χτεσινή μέρα, από την έντιμη, γενναία, καθαρή κι ευαίσθητη φωνή του Λουΐς Σεπούλβεδα, που έφυγε τόσο γρήγορα μέσα στον κόβιντ. Μια σημείωση 25 ήδη χρόνων, που φωτίζει όμως διαυγέστατα και το σήμερα.

 Αντιγράφω από τις «Σημειώσεις εν καιρώ πολέμου», στην αψεγάδιαστη μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη, από το σύντομο άρθρο του 

«Η καταραμένη μέρα»:

«Εδώ και 30 χρόνια κουβαλάω αυτή την καταραμένη ημερομηνία σαν ταφόπλακα με την οποία μια χώρα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, σκέπασε τα νιάτα μου και τα νιάτα χιλιάδων ανθρώπων όπως εγώ· γιατί το φασιστικό στρατιωτικό πραξικόπημα που κατέλυσε τη δημοκρατία στη Χιλή, δεν ήταν ιδέα του Πινοτσέτ ή των άλλων επίορκων αξιωματικών, δεν ήταν αποκλειστική ευθύνη του Κίσιντζερ, του επόμενου που πρέπει να καθίσει στο εδώλιο της διεθνούς ποινικού δικαστηρίου, ούτε μόνο του Νίξον, του μεγάλου παλιάτσου της δεκαετίας του '70. Αυτοί που αποφάσισαν να συντρίψουν τη χιλιανή δημοκρατία, οι ίδιοι που σήμερα καταστρέφουν την Αργεντινή, την Ουρουγουάη, το Εκουαδόρ, ίσως και την Βραζιλία, γιατί ξέρουν πως το καθαρό δημοκρατικό παιχνίδι δεν θα τους είχε επιτρέψει ποτέ να εφαρμόσουν οικονομικά μοντέλα βασισμένα στην άρνηση όλων των αξιών του δυτικού πολιτισμού, στον οποίο έχουμε δικαίωμα να προσβλέπουμε όλοι εμείς οι κάτοικοι του τρίτου κόσμου. 

Ο αντικομφορμιστικός-απελευθερωμένος κοσμοπολιτισμός διακατέχεται από τη σθεναρή φιλοδοξία να γίνει η παγκόσμια ηθική, την οποία θα υιοθετήσουν όλοι οι άνθρωποι.

Του Γιώργου Κρανιδιώτη

Η θαυμάσια (και από τεχνικής άποψης) ταινία του Κριστιάν Μουντζίου δείχνει πώς η κυρίαρχη ιδεολογία των δυτικών κοινωνιών, ενώ υποτίθεται κηρύσσει την ανεκτικότητα, τον σεβασμό της διαφορετικότητας και τη συμπερίληψη, στην πραγματικότητα, έχει προαποφασίσει ποια διαφορετικότητα θα ανεχθεί και ποια θα απορρίψει και θα διώξει. 

Με άλλα λόγια: δεν έχουν όλοι οι «μη-κανονικοί» την ίδια μεταχείριση, εντός της γραφειοκρατικής, πραγμοποιημένης, «φιλελεύθερης» κοινωνίας, ούτε υφίσταται αληθής ανεξιθρησκία.

[Η ταινία μού θύμισε μια παράγραφο από άρθρο μου που είχα δημοσιεύσει στο Περιοδικό Άνθρωπος (2023, 9: 38-52) για τη σκέψη του Αμερικανού φιλοσόφου Tristram Engelhardt. Παραθέτω το κείμενο, για όποια -ον έχει την όρεξη να το διαβάσει:

Φιλελεύθερος και αντικομφορμιστικός κοσμοπολιτισμός*

Ο φιλελεύθερος ηθικός κοσμοπολιτισμός παρέχει ένα modus vivendi με ηθική ισχύ, αλλά χωρίς περιεχόμενο, για έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από πληθώρα ηθικών οραμάτων. Εξασφαλίζει δε έναν χώρο όπου τα μέλη εκάστης ηθικής κοινότητας (π.χ. οι χριστιανοί) ζουν όπως επιθυμούν, συμβιώνουν ειρηνικά με τις άλλες κοινότητες και επιδιώκουν τους σκοπούς τους χωρίς προσφυγή στη βία (π.χ. οι χριστιανοί αγωνίζονται για τη σωτηρία τους). 

Το αδηφάγο τέρας του νεοφιλελευθερισμού που μας λέει, "μαζί τά φάγαμε" - Διονύσης Δρόσος

Η σύνθετη λέξη ακούγεται ευχάριστα…Περιλαμβάνει το νέο και την ελευθερία…Στην πραγματικότητα δεν εννοεί τίποτα από τα δύο…

Είναι μια παλαιά «ιδεολογία» που τελικά αποδείχτηκε με το πέρασμα των χρόνων και τις διαρκείς καταστροφές που προκάλεσε μια ιδεοληψία , ένα επιχειρηματικό σχέδιο από το οποίο ελάχιστοι πλούτιζαν και εκατομμύρια των εκατομμυρίων υπέφεραν . Σ’ όλον τον πλανήτη, όπου κι όποτε εφαρμόστηκε ,τα αποτελέσματα ήταν δραματικά για τους πολλούς.

 
Είναι ο νεο-φιλελευθερισμός…
Τον ζήσαμε και τον ξαναζούμε στην Ελλάδα…
Πως και γιατί ο νεοφιλελευθερισμός κατορθώνει να «σβήνει» από τη μνήμη των ανθρώπων τα όσα προκαλεί και να επανέρχεται;

ΑΚΎΡΩΣΗ, ΑΦΑΙΡΕΣΗ

από τον Andrea Zhok - 20 Αυγούστου 2026

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Χθες, το YouTube αφαίρεσε το κανάλι του Σέρβου σκηνοθέτη Εμίρ Κουστουρίτσα (30.000 συνδρομητές, 10 εκατομμύρια προβολές).

Το κανάλι μπλοκαρίστηκε χωρίς ανακοινώσεις, προειδοποιήσεις, ειδοποιήσεις ή οποιαδήποτε προφανή δικαιολογία.

Φυσικά, όλοι γνωρίζουν ότι ο λόγος για την αφαίρεση είναι η πολιτισμικά φιλορωσική στάση του Κουστουρίτσα.

Ένα κλικ από μια ιδιωτική εταιρεία τηλεπικοινωνιών και ένας διάσημος διεθνής σκηνοθέτης μπορεί να εξαφανιστεί από το κοινό.
Έτσι, όταν κάποιος σας λέει ότι το σύστημα μπορεί να αλλάξει απ' έξω, ότι το κράτος και οι θεσμοί είναι άχρηστα διακοσμητικά στοιχεία, υπενθυμίστε του ότι χωρίς θεσμική, νομική και δημόσια προστασία - σε έναν κόσμο σχέσεων που διαμεσολαβούνται από τις τηλεπικοινωνίες και την τεχνολογία - ο καθένας από εμάς είναι απλώς ένας προσωρινά ελεύθερος σκλάβος.

Δεν υπάρχει χειρότερος σκλάβος από κάποιον που δεν μπορεί να δει τις αλυσίδες του ή το κλουβί από το οποίο θα έπρεπε να απελευθερωθεί.

(Από την Ιταλία, κείμενο ανώνυμου συντάκτη)

Υπάρχει ένας αρκετά γνωστός μύθος: ο διευθυντής μιας μεγάλης εταιρείας, αδυνατώντας να παρακολουθήσει μια συναυλία με την Ημιτελή Συμφωνία του Σούμπερτ, δωρίζει τα εισιτήρια στον διευθυντή ανθρώπινου δυναμικού της εταιρείας, ο οποίος δεν είναι εξοικειωμένος με την Grand Musique , ελπίζοντας ότι ο Σούμπερτ θα του ανοίξει τους ορίζοντές του. Την επόμενη μέρα, ο διευθυντής τον ρωτάει πώς πήγε η συναυλία και εκείνος απαντά ότι θα λάβει μια αναφορά, η οποία, στην ώρα της, φτάνει το μεσημέρι, χωρισμένη σε σημεία:

1. Για σημαντικά χρονικά διαστήματα τα τέσσερα όμποε δεν κάνουν τίποτα: ο αριθμός τους θα μπορούσε να μειωθεί και το έργο τους να κατανεμηθεί στην υπόλοιπη ορχήστρα, εξαλείφοντας τις αιχμές στη χρήση.

2. Τα δώδεκα βιολιά παίζουν την ίδια νότα: ο αριθμός των βιολονιστών θα μπορούσε επομένως να μειωθεί επωφελώς.

3. Τα χάλκινα πνευστά επαναλαμβάνουν ήχους που έχουν ήδη παιχτεί από τις χορδές, κάτι που φαίνεται άσκοπα περιττό.

4. Συμπερασματικά: αν ο Σούμπερτ είχε λάβει υπόψη αυτές τις παρατηρήσεις και είχε βελτιστοποιήσει τον χρόνο και τους πόρους, θα είχε μειώσει τη διάρκεια της συμφωνίας κατά τουλάχιστον 25% και, ως εκ τούτου, θα είχε χρόνο να την ολοκληρώσει πριν πεθάνει.

Οι ΗΠΑ του Trump εναντίον ολόκληρου του πλανήτη

5 Αυγούστου 2026

από Βασίλης Βιλιάρδος

Ποιοι είναι οι στόχοι της υπερδύναμης που πολεμάει σήμερα εναντίον της Ρωσίας, μέσω του ΝΑΤΟ και της Ουκρανίας, καθώς επίσης εναντίον του Ιράν μαζί με το Ισραήλ, με την Κίνα στον ορίζοντα; 

Πριν από όλα, ο έλεγχος των τιμών του πετρελαίου και της πληρωμής του σε δολάρια – ενώ αμέσως μετά η αναβίωση της τεχνολογικής τους κυριαρχίας, ο έλεγχος των διεθνών μεταφορικών και ενεργειακών διαδρόμων στη στεριά και στη θάλασσα, η αποκατάσταση της οικονομικής τους κυριαρχίας με το δολάριο και η διατήρηση του μονοπωλίου του χρηματοπιστωτικού συστήματος του χρέους.

 Θα τα καταφέρουν, όταν η οικονομία τους έχει τόσα προβλήματα, ενώ ο μόνος δείκτης οικονομικής υγείας τους είναι ο χρηματιστηριακός; 

Από τον οποίο όμως θησαυρίζει μόνο το 1% του πληθυσμού τους; 

Μπορεί να αποφευχθεί τελικά ένα χρηματιστηριακό κραχ που καθυστερεί ήδη για τόσα πολλά χρόνια; Μία παγκόσμια κρίση, πολύ χειρότερη από αυτήν του 2008, αφού οι πάντες στη Δύση είναι πια υπερχρεωμένοι; 

Κανένας δεν μπορεί να απαντήσει υπεύθυνα για όλα αυτά ή να «μετρήσει» το μέγεθος των συνεπειών τους – ούτε φυσικά να προβλέψει ποια σπίθα θα ήταν ικανή για να ξεκινήσει μία πυρκαγιά, η οποία όμως θα κατέστρεφε σίγουρα τα πάντα στο πέρασμα της.

Ανάλυση

Τα τελευταία χρόνια, μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007/8, βιώνουμε έναν υπερπληθωρισμό άνευ προηγουμένου – ο οποίος όμως δεν αφορά τόσο τις τιμές των προϊόντων και υπηρεσιών που αυξήθηκαν για πρώτη φορά μετά την πανδημία, όσο τα πάγια περιουσιακά στοιχεία, όπως οι μετοχές και τα ακίνητα.

Γιατί συνέβη; Προφανώς επειδή όλο και περισσότερα χρήματα οδηγούνται στο 1% του πληθυσμού, ενώ τα εισοδήματα του 99% παραμένουν σχεδόν στάσιμα – όπως φαίνεται στο γράφημα που αφορά μεν τις ΗΠΑ, αλλά κάτι ανάλογο συμβαίνει σε ολόκληρη τη Δύση.

Screenshot

Αυτό το 1% του πληθυσμού, δεν καταναλώνει πολύ περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από το μέσο άτομο – οπότε λογικά δεν επηρεάζει τη ζήτηση και τις τιμές τους, ενώ κατευθύνει τον πλούτο του στις χρηματιστηριακές και λοιπές αγορές. Έτσι έχει δημιουργηθεί στη Δύση μία φούσκα τεραστίων διαστάσεων, η οποία όμως δεν είναι εύκολο να σπάσει, όπως οι υπόλοιπες στο παρελθόν – αφού κατευθύνεται από το 1% που αφενός μεν την ελέγχει, αφετέρου δεν έχει άλλη ανάλογη λύση για την τοποθέτηση των χρημάτων του.

Σε σχέση τώρα με τις τιμές, με τον πληθωρισμό δηλαδή που αφορά τον κανονικό κόσμο, αυξήθηκε έντονα μετά το ξέσπασμα του πολέμου της Ουκρανίας, λόγω της ανόδου των τιμών των καυσίμων – ενώ είχε προηγηθεί το πρόβλημα των δικτύων διανομής που προκάλεσε η πανδημία. Εδώ επρόκειτο ξεκάθαρα για έναν πληθωρισμό προσφοράς (ανάλυση) – ο οποίος συνήθως δεν έχει διαρκή επακόλουθα, αλλά «εφάπαξ».

Ακριβώς για το λόγο αυτό, ήταν λάθος η προσπάθεια καταπολέμησης του μέσω της αύξησης των βασικών επιτοκίων από τις κεντρικές τράπεζες – επειδή τον τροφοδότησε, αντί να τον ανασχέσει.

Ακολούθησε όμως ένας ακόμη πόλεμος εναντίον του Ιράν – ο οποίος προκάλεσε μία δεύτερη κρίση που είναι μεν σοβαρή, αλλά όχι όσο η Μεγάλη Ύφεση του 1929 ή αυτή του 2008. Η βασική αιτία έχει να κάνει απόλυτα με το γεγονός ότι, σε αντίθεση με τη Μεγάλη Ύφεση, σήμερα έχουμε ένα άλλο κέντρο παγκόσμιας ανάπτυξης, εκτός από τις καπιταλιστικές οικονομίες: την Κίνα.

Η Παγκόσμια Διαρθρωτική Κρίση του Κεφαλαίου

από τον Τζον Μπέλαμι Φόστερ

• Τόμος 78, Τεύχος 03 (Ιούλιος-Αύγουστος 2026) Monthly Review 

«Το είδωλο του μονοπωλίου» του Paul Krafft, από το βιβλίο του WS Harris, Κεφάλαιο και Εργασία (1907).

Πιστεύω ότι δεν μας έχει δοθεί να μιλάμε με όρους μελλοντικών αιώνων... δεν έχουμε χρόνο για χάσιμο. Η πρόκληση είναι να σώσουμε τις συνθήκες ζωής σε αυτόν τον πλανήτη, να σώσουμε το ανθρώπινο είδος, να αλλάξουμε την πορεία της ιστορίας, να αλλάξουμε τον κόσμο.

— Ούγκο Τσάβες 1

Η έννοια της «παγκόσμιας δομικής κρίσης του κεφαλαίου» που ορίζει την εποχή μας εισήχθη για πρώτη φορά από τον István Mészáros στην τρίτη έκδοση του βιβλίου του «Marx's Theory of Alienation» το 1971, και στη διάλεξή του στη μνήμη του Isaac Deutscher με τίτλο «Η αναγκαιότητα του κοινωνικού ελέγχου» την ίδια χρονιά. 2 Το 1995 στο βιβλίο του «Πέρα από το Κεφάλαιο », ο Mészáros διέκρινε την αναδυόμενη, εποχική δομική κρίση του κεφαλαίου από τις κυκλικές και συγκυριακές κρίσεις που αποτελούν « τον φυσικό τρόπο ύπαρξης του κεφαλαίου». Η σημερινή δομική κρίση, εξήγησε, έχει τέσσερα χαρακτηριστικά που τη διακρίνουν ιστορικά, εστιάζοντας εδώ κυρίως στις οικονομικές της διαστάσεις:Ο χαρακτήρας του είναι καθολικός , αντί να περιορίζεται σε έναν συγκεκριμένο τομέα (για παράδειγμα, οικονομικό ή εμπορικό, ή να επηρεάζει αυτόν ή εκείνον τον συγκεκριμένο κλάδο παραγωγής, ή να εφαρμόζεται σε αυτόν και όχι σε εκείνον τον τύπο εργασίας, με το συγκεκριμένο εύρος δεξιοτήτων και βαθμών παραγωγικότητας, και ούτω καθεξής).
Το πεδίο εφαρμογής του είναι πραγματικά παγκόσμιο (με την πιο απειλητικά κυριολεκτική έννοια του όρου), αντί να περιορίζεται σε ένα συγκεκριμένο σύνολο χωρών (όπως όλες οι μεγάλες κρίσεις στο παρελθόν).

Η χρονική του κλίμακα είναι εκτεταμένη, συνεχής —αν θέλετε: μόνιμη— και όχι περιορισμένη και κυκλική , όπως συνέβη να είναι όλες οι προηγούμενες κρίσεις του κεφαλαίου.
Ο τρόπος εκδίπλωσής του θα μπορούσε να ονομαστεί έρπουσα —σε αντίθεση με τις πιο θεαματικές και δραματικές εκρήξεις και καταρρεύσεις του παρελθόντος— προσθέτοντας παράλληλα την προϋπόθεση ότι ακόμη και οι πιο σφοδροί και βίαιοι σπασμοί δεν μπορούν να αποκλειστούν όσον αφορά το μέλλον: δηλαδή, όταν ο πολύπλοκος μηχανισμός που τώρα ασχολείται ενεργά με τη «διαχείριση κρίσεων» και με την λίγο-πολύ προσωρινή «εκτόπιση» των αυξανόμενων αντιφάσεων εξαντληθεί. 3

Αναβίωση του Αμερικανικού Ιμπεριαλισμού

Από τον Κώστα Βασιλίτσα

 

«Κάθε δολάριο είναι πιτσιλισμένο με λάσπη από τις «κερδοφόρες» πολεμικές προμήθειες... κάθε δολάριο είναι καλυμμένο με αίμα».

Ο Κώστας Λαπαβίτσας είναι καθηγητής οικονομικών στη Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών (SOAS) του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Είναι ο συγγραφέας των βιβλίων Profiting Without Producing: How Finance Exploits Us All (Verso, 2013) και The State of Capitalism: Economy, Society and Hegemony (Verso, 2023).

Εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία συσσωρεύονται στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ο κόσμος έχει εισέλθει σε μια περίοδο βαθιάς γεωπολιτικής αναταραχής. Ο πόλεμος μεγάλης κλίμακας έχει γίνει μόνιμο χαρακτηριστικό της γεωπολιτικής, όπως εκδηλώνεται στις μάχες μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας από τον Φεβρουάριο του 2022 - με την άμεση και έμμεση εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους - και στην καταστροφή της Μέσης Ανατολής και την καταστροφή της παλαιστινιακής κοινωνίας και του λαού από το Ισραήλ. Παράλληλα με την ανοιχτή βία, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ασκήσει εκτεταμένο οικονομικό καταναγκασμό, συμπεριλαμβανομένων μαζικών εμπορικών κυρώσεων στη Ρωσία, παγώματος των αποθεματικών της κεντρικής της τράπεζας και χρήσης μηχανισμών διατραπεζικών πληρωμών για την απομόνωση της ρωσικής και άλλων οικονομιών από τα παγκόσμια νομισματικά και χρηματοπιστωτικά συστήματα.

Η δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ έφερε μια έντονη κλιμάκωση. Μέσα στον πρώτο χρόνο του, ο Τραμπ ξεκίνησε μια εκτεταμένη εκστρατεία δασμών εναντίον των σημαντικότερων εμπορικών εταίρων των ΗΠΑ, διακήρυξε τη δική του εκδοχή του Δόγματος Μονρόε για το δυτικό ημισφαίριο, απείλησε με την προσάρτηση της Γροιλανδίας, απήγαγε στρατιωτικά τον πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο της Βενεζουέλας μετά την επιβολή ναυτικού αποκλεισμού και σφίγγει τον κλοιό στην Κούβα. Πάνω απ 'όλα, ο Τραμπ, μαζί με το Ισραήλ, ξεκίνησε έναν απρόκλητο πόλεμο καταστροφής εναντίον του Ιράν με βαθιές οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις.

Το μοτίβο είναι πλέον σαφές: Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός είναι αυτή τη στιγμή η πιο επιθετική γεωπολιτική δύναμη, ανοιχτά καταπιεστική, και αναπτύσσει στρατιωτικά και οικονομικά εργαλεία με μειωμένη αυτοσυγκράτηση. Τι συνδέει την αναβίωσή του με την τρέχουσα κατάσταση της παγκόσμιας οικονομίας; Πώς συνδέεται η γεωπολιτική αναταραχή με την καπιταλιστική αναπαραγωγή σε μια εποχή που η παραγωγική συσσώρευση έχει επιβραδυνθεί σε μια συρρίκνωση στον ιστορικό πυρήνα του παγκόσμιου καπιταλισμού, ενώ το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο συνεχίζει να επεκτείνεται και να τροφοδοτεί την κερδοσκοπία;

Η εμφανής αναταραχή της παγκόσμιας τάξης έχει διάφορα ονόματα μεταξύ των επικριτών του καπιταλισμού. Σημαντικότερη μεταξύ αυτών είναι η «πολυκρίση», η οποία παρουσιάζει τις ταυτόχρονες οικονομικές, χρηματοπιστωτικές, οικολογικές και γεωπολιτικές έκτακτες ανάγκες της εποχής μας ως μια ενδεχόμενη συσσώρευση κλυδωνισμών.1 Αλλά ο όρος αποτυπώνει τη συνύπαρξη και όχι την αιτιώδη συνάφεια . Δεν προσφέρει καμία ιεραρχία μεταξύ μηχανισμών και καμία εξήγηση των δομικών σχέσεων μεταξύ παραγωγής, χρηματοπιστωτικού τομέα και κρατικής εξουσίας που από κοινού δημιουργούν κλιμακούμενες γεωπολιτικές εντάσεις.

Ανομία και αποσύνθεση

Francesco Petrone

Πηγή: Φραντσέσκο Πετρόνε

Όταν η λεγόμενη διαβολική δράση είναι πιο κοντά από ό,τι θα μπορούσε κανείς να φανταστεί.

Για τον Ferdinand Tönnies, κάθε κοινότητα βασίζεται σε κοινά συναισθήματα, συνήθειες, μνήμη και εμπιστοσύνη. Είναι το χωριό, η οικογένεια, το παραδοσιακό έθνος. Το αντίθετο της κοινωνίας, η οποία αντ' αυτού βασίζεται σε συμβόλαια, υπολογισμούς και ατομικό συμφέρον.


Για τον Émile Durkheim, η αληθινή κόλλα είναι η ιερή κοινοπολιτεία.

Ο Max Weber, ωστόσο, απηχεί τον Tönnies και λέει ότι η κοινότητα προκύπτει από το αίσθημα του ανήκειν. Μπορεί να είναι εθνικότητα, γλώσσα ή θρησκεία.

Για τον Benedetto Croce, ένα έθνος δεν είναι συμβόλαιο. Είναι κοινή μνήμη, κοινός πόνος, κοινά σύμβολα. Αν τα χάσεις, γίνεσαι μια συγκυριαρχία.

Ο Robert Putnam λέει ότι οι κοινωνίες λειτουργούν όταν υπάρχει εμπιστοσύνη και αμοιβαιότητα. Αυτή η εμπιστοσύνη ονομάζεται «κοινωνικό κεφάλαιο».

Η έννοια είναι ίδια για όλους: μια κοινωνία που χάνει κοινά συναισθήματα γίνεται απλώς μια αγορά. Αντίθετα, η κοινωνία τείνει να αποσυντίθεται λόγω υπερβολικού ατομικισμού, επειδή η κόλλα που την κρατούσε ενωμένη έχει χαθεί. Αυτό συμβαίνει επειδή κάθε αξία γίνεται μια γνώμη που πρέπει να αμφισβητηθεί. Αν η ηθική δεν είναι πλέον κοινή, ούτε καν η πνευματικότητα, και το αίσθημα της κοινότητας έχει καταρρεύσει, αυτό σημαίνει ότι ένας «διαβολικός» παράγοντας έχει επικρατήσει. Η λέξη «διάβολος» προέρχεται από την ελληνική λέξη «διάβολος», που σημαίνει αυτός που διαιρεί, που σπέρνει τη διχόνοια. «Δια-βάλω» σημαίνει να ρίχνεις ανάμεσα, να ρίχνεις στη μέση. Αρχικά, λοιπόν, η λέξη «διαβολικός» δεν ήταν απλώς «δαιμονική» και δεν είχε μεταφυσική χροιά. Ήταν «αυτό που διασπά, που διαιρεί αυτό που κάποτε ήταν ενωμένο».

Κλόουν

Αναδημοσιεύουμε το κείμενο του Andrea Zhok - 03/08/2026 - καθώς οι παρατηρήσεις του όπως είναι αντιληπτό ισχύουν και στην Ελλάδα. 

Άλλωστε ο πολυδιαφημισμένος εκσυγχρονισμός δεν είναι παρά η παγκοσμιοποίηση, ο νεοφιλελευθερισμός, ο εξαμερικανισμός.

Πηγή: Άντρεα Ζοκ

Λίγα πράγματα είναι πιο αφόρητα από τους φιλοαμερικανούς ατλαντιστές, δια βίου υποστηρικτές των αρετών της αγοράς, που παρουσιάζονται ως υπερασπιστές της ιταλικής ταυτότητας.

Η ιταλική ταυτότητα δεν έχει διαλυθεί από τα τζαμιά αλλά από τα McDonald's, τις αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις, το Χόλιγουντ και μια πλημμύρα αμερικανικών πολιτιστικών σκουπιδιών που έχουν εισβάλει σε κάθε νευραλγικό κέντρο του πολιτισμού μας.
Η ιταλική κουλτούρα έχει σφαγιαστεί από εκείνους που προώθησαν την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, κεφαλαίου και εργασίας στο όνομα των χαρών της παγκοσμιοποίησης και των τραπεζικών λογαριασμών.

Ο ιταλικός καθολικισμός δεν στριμώχτηκε από το Ισλάμ, αλλά μάλλον στριμώχτηκε ο ίδιος αποδεχόμενος κάθε είδους ποπ συμβιβασμό και ελπίζοντας να κερδίσει, μέσω του μάρκετινγκ, ένα κομμάτι της «θρησκευτικής αγοράς».

Η ιταλική ταυτότητα έχει κατεδαφιστεί από εκείνους που τη φαντάζονταν όχι ως μια ζωντανή παράδοση που έπρεπε να καλλιεργηθεί, αλλά ως μια «μάρκα» που έπρεπε να πουληθεί, την ετικέτα «Made in Italy», ένα ξεπούλημα από εκφυλισμένα εγγόνια της κληρονομιάς και της φήμης που είχαν κερδίσει οι πρόγονοί τους.
Η ιταλική ταυτότητα έχει απογυμνωθεί από συνθήματα όπως τα «τρία Είναι» του Μπερλουσκόνι (Αγγλικά, Διαδίκτυο, Επιχειρήσεις), ακολουθούμενα από ακόμη χειρότερους μιμητές (Ρέντσι, Τζελμίνι), οι οποίοι δεν μπόρεσαν ποτέ να φανταστούν τη χώρα ως κάτι άλλο εκτός από μια αποικία των ΗΠΑ.

Η ιταλική ενότητα έχει διαβρωθεί από την ιδιωτικοποίηση των δημόσιων επιχειρήσεων, από τον νεοφιλελεύθερο ανταγωνισμό σε νοσοκομεία, σχολεία και πανεπιστήμια - οι θεσμοί σήμερα επικεντρώνονται όλο και λιγότερο στην εξυπηρέτηση του πολίτη και όλο και περισσότερο σε διαγωνισμούς για υπουργικά βραβεία.

Η επικράτηση του ανταγωνισμού έναντι της συνεργασίας, τόσο μεταξύ όσο και εντός των θεσμών, έχει μετατοπίσει τεράστιους πόρους από την «εξυπηρέτηση των πολιτών» στο «να είναι ελκυστικός», από το «να τα πάει καλά» στο «να φαίνεται κουλ».

Απάντηση στην Δόμνα Μιχαηλίδου. Η πυρηνική οικογένεια πρέπει να είναι πενταμελής. Η ώρα της κοινωνιολογίας.

Δρ Ηλίας Φιλιππίδης

Πανεπιστημιακός κοινωνιολογίας, νομικός, συγγραφέας. 

Η ιατρική επιστήμη είναι επιστήμη σκοπού. Δηλαδή έχει ως αποστολή την προστασία της υγείας των έμβιων όντων και κυρίως του ανθρώπου. Με αυτή την έννοια δεν περιορίζεται στην διάγνωση των παθογόνων καταστάσεων, αλλά καταλήγει σε συγκεκριμένες συστάσεις (π.χ. φαρμακολογικές) για την αντιμετώπισή τους και την αποκατάσταση της υγείας των έμβιων όντων. Η ζωή υπάρχει μέσω της υγείας.

Κατ’ αντίστοιχο τρόπο η κοινωνιολογία ιδρύθηκε ως επιστήμη, για να φροντίζει τις συλλογικές υποστάσεις του ανθρώπου που είναι οι ανθρώπινες κοινωνίες. Το έργο της κοινωνιολογίας είναι πολύ δυσκολότερο από αυτό της ιατρικής, διότι:

α. για την ιατρική επιστήμη, μπορεί οι ασθένειες να είναι διάφορες, αλλά η βιολογική δομή του ανθρώπου είναι δεδομένη, επομένως δεδομένη είναι και η κατάσταση της υγείας του. Αντιθέτως στις ανθρώπινες κοινωνίες δεν υπάρχει η έννοια της πρότυπης συλλογικής υγείας και γι΄ αυτό οι κοινωνίες μπορούν να διαφέρουν όχι μόνο ως προς τα προβλήματά τους, αλλά και ως προς τις λύσεις που μπορούν να βρίσκουν ακόμη και για τα ίδια προβλήματα.

β. στις ανθρώπινες κοινωνίες η έννοια της ορθότητας δεν έχει πάντα αντικειμενικό  και λογικό χαρακτήρα, αλλά επηρεάζεται έντονα από τις διάφορες ιδεολογίες.

Δύο είναι οι ισχυρότερες ιδεολογικές προτάσεις της εποχής μας: ο οικονομικός φιλευθερισμός και η woke agenda. 

To κοινό τους σημείο είναι, ότι επενδύουν στον ατομοκεντρισμό και ότι αποβλέπουν στην διάλυση κάθε έννοιας και θεσμού συλλογικής ταυτότητας, με ιστορικές ρίζες. Επομένως οι μεγάλοι τους εχθροί είναι οι έννοιες του έθνους και της οικογένειας.

Η ήττα των ιδεών 1 Του Marcello Venziani

Η ήττα των ιδεών 1

Του Marcello Venziani

Πρόλογος

Το λυκόφως των ιδεών

Η ήττα του Πλάτωνα
Η σιωπή των ιδεών στην παγκόσμια εποχή

Ο αφηρημένος φύλακας
Ο διανοούμενος συνεργός του Μηδενός

Τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και το κενό
Η ρητορική στη θέση των ιδεών

Να ζεις αντί να σκέπτεσαι
Η αισθητική ζωή στη θέση των ιδεών

Η πυρά της ουτοπίας
Η ιδεολογία στη θέση των ιδεών

Η αγορά ως μέτρο όλων των πραγμάτων
Το χρήμα στη θέση των ιδεών

Οι ιδέες δύουν στη Δύση
Παγκόσμια, αλλά χωρίς κοσμοθεωρία

Διασχίζοντας την έρημο
Να κατανοήσουμε τον κόσμο προτού τον μεταβάλουμε

Υστερόγραφο για τη σημερινή κατάσταση της χώρας μας

Μια ορισμένη ιδέα περί Ιταλίας

Βιβλιογραφικές αναφορές

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το λυκόφως των ιδεών

Οι ιδέες δεν χρησιμεύουν πλέον ούτε στην πολιτική και στην κοινωνία ούτε στον πολιτισμό και στην επικοινωνία. Από τις ιδέες επιβιώνουν μόνο τα είδωλά τους. Γινόμαστε μάρτυρες, ίσως χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, ενός λυκόφωτος ανάλογου με εκείνο που συνόδευσε το τέλος του αρχαίου κόσμου και έμεινε γνωστό με την έκφραση «το λυκόφως των θεών». Οι ιδέες δύουν, όπως συνέβη και με τους θεούς: πρώτα περιορίζονται σε εικόνες και φετίχ, έπειτα περιθωριοποιούνται και απονεκρώνονται προοδευτικά, εκτοπίζονται από τον δημόσιο αλλά και από τον ιδιωτικό βίο. Οι ιδέες ήταν, κατά βάθος, οι θεοί της εποχής μας, οι ανώτερες οντότητες που καθοδηγούσαν και ενέπνεαν την πορεία των λαών και των ατόμων, μολονότι διαπλέκονταν με τις ανάγκες και τα συμφέροντα· έδιναν μορφή στον πολιτισμό, προσφέροντάς του ένα πλέγμα νοημάτων, συμβόλων και κοινά αποδεκτών αρχών, οι οποίες εμψυχώνουν μια παράδοση.

Στη θέση των ιδεών θριαμβεύουν ο καθαρός βιταλισμός, η απόλυτη κυριαρχία της αγοράς και της ωφελιμιστικής λογικής, η σαγήνη της διαφήμισης ή των άλλων μορφών ρητορικής της εποχής μας. Και μερικές φορές αντιστέκονται τα παλαιά τοξικά κατάλοιπα της ιδεολογίας και της ουτοπίας, ολοένα πιο κουρασμένα και ασθμαίνοντα. Είναι η ήττα του Πλάτωνα, η παραίτηση από κάθε υπερβατικότητα, από κάθε αρχή οργανώσεως και προσανατολισμού της προσωπικής και συλλογικής ζωής, η εξαφάνιση μιας κοσμοθεωρίας και η νίκη μιας ζωής συναισθηματικής, περιστασιακής, δεμένης με τα ένστικτα και τις στιγμές.

Οι ιδέες οδηγήθηκαν στη δύση τους από δύο παράγοντες: από εκείνους που τις θεωρούν άχρηστες για τον κόσμο, αν όχι και επιβλαβείς, και από εκείνους που τις αντιπαρέθεσαν προς τον κόσμο, καθιστώντας τες έτσι ανεφάρμοστες, με τρόπο εμπαθή ή καταστροφολογικό. Στους πρώτους μπορεί κανείς να διακρίνει τον οικονομικό φιλελευθερισμό των κυνικών, οι οποίοι σήμερα βρίσκονται κυρίως στη Δεξιά· στους δεύτερους εμφανίζεται ο ουτοπισμός των Ιακωβίνων, οι οποίοι βρίσκονται κυρίως στην Αριστερά. Ο Alain de Benoist υποστηρίζει ότι η Δεξιά έχει το κακό ελάττωμα να είναι ουσιαστικά αντιδραστική: αδιαφορεί για τις ιδέες, περιφρονεί το έργο της σκέψης και δεν κινητοποιείται παρά μόνο υπό την επίδραση του ενθουσιασμού και της αγανάκτησης. Παραλλήλως, θα μπορούσε να παρατηρηθεί ότι το κακό ελάττωμα της Αριστεράς είναι η υποταγή των ιδεών στις ανάγκες, στις ορμές και στις οικονομικές σχέσεις, καθώς και σε μια ηθικιστική αντίληψη που καταπνίγει τη σκέψη, εξυμνώντας την πρωτοκαθεδρία της διορθωτικής δράσης.

Η μόνη ιδέα που παραμένει ακόμη όρθια στη Δύση, μολονότι έχει ηλικία μεγαλύτερη των δύο αιώνων, και η οποία συνοψίζει τις ηθικές προσδοκίες προς μια οικουμενική συνείδηση, συμπυκνώνεται στην έκφραση «δικαιώματα του ανθρώπου». Αυτή η ιδέα ή, ακριβέστερα, ιδεολογία, η οποία προέρχεται από τον 18ο αιώνα, συσπειρώνει ό,τι απομένει από την ουτοπία, τα διάσπαρτα θραύσματα του ανθρωπισμού και του ειρηνισμού, τη χειραφέτηση των λαών και της γυναίκας.

ΘΕΣΕΙΣ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ

Του Γιώργου Λεχουρίτη 

Ο Χομπς θεωρούσε τους ανθρώπους ως ανταγωνιστικά όντα που αναζητούν δύναμη που απαιτούν ισχυρή εξουσία για να διατηρήσουν την τάξη. 

Ο Λοκ τόνισε τη λογική και τη συνεργασία, ενώ ο Ρουσσώ υποστήριξε ότι η κοινωνία διαφθείρει μια αρχικά ελεύθερη και συμπονετική ανθρωπότητα. 

Ο Μαρξ κατανόησε την ανθρώπινη φύση ως κοινωνικά και ιστορικά παραγόμενη μέσω εργασίας και υλικών συνθηκών. 

Ο Φρόιντ άλλαξε την προσοχή στις ασυνείδητες επιθυμίες και επιθετικότητα, ενώ ο Κροπότκιν τόνισε  ότι η συνεργασία και η αμοιβαία αλληλό- βοήθεια έχουν βαθιές εξελικτικές ρίζες. 

O Timothy Leary, Αμερικανός ψυχολόγος,  στο «Άναψε, Συντονίσου, Αφέσου», εστιάζει την προσοχή μας στα ακόλουθα: «Σε μια κοινωνία που εκτιμά τη συμμόρφωση και την υπακοή, το άτομο που τολμά να σκέφτεται μόνο του συχνά εξοστρακίζεται και γελοιοποιείται. Αυτοί οι αντικομφορμιστές, αυτοί οι απόκληροι, είναι οι πραγματικοί πρωτοπόροι της κοινωνίας, αυτοί που μας ωθούν να αμφισβητούμε τις υποθέσεις μας και να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Είναι αυτοί που δεν φοβούνται να είναι διαφορετικοί, να είναι ο εαυτός τους.

Αν νιώθετε σαν ξένος, σαν να μην ταιριάζετε με το πλήθος, αυτό είναι καλό. Σημαίνει ότι έχεις τη δυνατότητα να κάνεις μια πραγματική διαφορά στον κόσμο. Μη φοβάσαι να είσαι ο εαυτός σου, να ακολουθήσεις το δικό σου μονοπάτι. Ο κόσμος χρειάζεται τη μοναδική σου προοπτική».

Και ο  Ernest Miller Hemingway τον συμπληρώνει αναφέροντας: 

«Αυτός ο κόσμος τσακίζει τους ανθρώπους και στο μέρος που τσακίζονται εμφανίζεται ένα ράγισμα. Κι όσοι αρνούνται να τσακιστούν, αυτούς ο κόσμος τους σκοτώνει. Σκοτώνει χωρίς να λογαριάζει τους πολύ γενναίους, τους πολύ δυνατούς και τους πολύ ρομαντικούς. Αν δεν είστε από αυτούς θα σας σκοτώσει επίσης. Όμως τότε θα αφήσει τον χρόνο να κάνει την δουλειά του». 

Από την άλλη ο  Paulo Freire, Βραζιλιάνος εκπαιδευτικός και κριτικός παιδαγωγός, υποστήριξε ότι η εκπαίδευση πρέπει να δίνει δύναμη στους καταπιεσμένους ανθρώπους να αναπτύξουν κριτική συνείδηση και να αμφισβητούν συστήματα κυριαρχίας αντί να απομνημονεύουν παθητικά πληροφορίες.

Αναφέρει με νόημα: «Η Εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως ένα εργαλείο το οποίο χρησιμοποιείται για να ενσωματώνεται η νεότερη γενιά στην λογική του παρόντος συστήματος και συνεπώς να διευκολύνει τον κονφορμισμό, είτε αποτελεί μια πρακτική ελευθερίας, που σημαίνει ότι βρίσκει τρόπους και μέσα ώστε οι καταπιεσμένοι άντρες και οι γυναίκες δημιουργικά και κριτικά να αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα και να ανακαλύπτουν το πώς να συμμετέχουν στον μετασχηματισμό του κόσμου τους».