30/01/2026
Έξοχη αποτύπωση των παραπάνω αποτελούν τα δημώδη/δημοτικά άσματα της εποχής με κορυφαίο το ποντιακό: “Μην κλαις μην κλαις Άη-Γιάννε μου και μη δερνοκοπάσαι/η Ρωμανία πέρασεν η Ρωμανία επάρθεν/η Ρωμανία αν πέρασεν ανθεί και φέρει κι άλλο”. Από τον 16ο αιώνα η οπτική αυτή παίρνει ποικίλες μορφές και επεξεργασίες μέχρι να σχηματοποιηθεί στην σφαιρική πρόταση του Ρήγα. Το όλον ζήτημα εκτεινόμενο σε τρεις και πλέον αιώνες, αν και σποράδην έχει μελετηθεί, γεγονός παραμένει ότι χρήζει συστηματικότερης και πολυεπίπεδης ανάλυσης, δεδομένων και των αναδιπλώσεων και ποικίλων μορφών που παίρνει στις νέες συνθήκες μετά την δημιουργία του ανάπηρου και υπό όρους ανεξάρτητου νέου ελληνικού κράτους.
Ουσιαστικά όμως η ωρίμανση, όπως – άλλωστε – και η γένεση της Μεγάλης Ιδέας, αποτελούσε μιαν ιστορική πραγματικότητα, που ήταν ζήτημα χρόνου να πάρει πιο σαφή χαρακτηριστικά. Μέσα σε αυτό το πεδίο, είναι ως ένα βαθμό φυσικό, η πανσπερμία των οπτικών, απόψεων, αλλά και πρακτικών να πάρει πολλαπλές διαστάσεις, τόσο στην σύνθεση των ιδεών, όσο και στην αποτύπωση του οράματος
Αναγκαίο, πάντως, είναι να επισημανθεί ότι:
ΑΞΕΛΟΣ ΛΟΥΚΑΣ
Η άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 και της Τραπεζούντας το 1461, σήμαναν ουσιαστικά την καταστροφή της Ελληνικής Αυτοκρατορίας από τους Οθωμανούς. Αν και το πλήγμα ήταν τρομακτικό και οδήγησε, ως ήταν φυσικό, σε μια πλήρη αναδίπλωση και διασκορπισμό των ηττημένων Ελλήνων, εντούτοις η έννοια μιας “οιονεί στρατηγικού χαρακτήρα αντεπίθεσης – αναμέτρησης” διαμορφώθηκε από τα πρώτα χρόνια της καταστροφής ως καημός, πόνος, θλίψη, οργή, αλλά και πεποίθηση ότι “πάλι με χρόνια με καιρούς” η αναμέτρηση ήταν δεδομένη, ως και ενδεχόμενα, η επαναφορά στο παλιό ένδοξο παρελθόν εφικτή.
Έξοχη αποτύπωση των παραπάνω αποτελούν τα δημώδη/δημοτικά άσματα της εποχής με κορυφαίο το ποντιακό: “Μην κλαις μην κλαις Άη-Γιάννε μου και μη δερνοκοπάσαι/η Ρωμανία πέρασεν η Ρωμανία επάρθεν/η Ρωμανία αν πέρασεν ανθεί και φέρει κι άλλο”. Από τον 16ο αιώνα η οπτική αυτή παίρνει ποικίλες μορφές και επεξεργασίες μέχρι να σχηματοποιηθεί στην σφαιρική πρόταση του Ρήγα. Το όλον ζήτημα εκτεινόμενο σε τρεις και πλέον αιώνες, αν και σποράδην έχει μελετηθεί, γεγονός παραμένει ότι χρήζει συστηματικότερης και πολυεπίπεδης ανάλυσης, δεδομένων και των αναδιπλώσεων και ποικίλων μορφών που παίρνει στις νέες συνθήκες μετά την δημιουργία του ανάπηρου και υπό όρους ανεξάρτητου νέου ελληνικού κράτους.
Ουσιαστικά όμως η ωρίμανση, όπως – άλλωστε – και η γένεση της Μεγάλης Ιδέας, αποτελούσε μιαν ιστορική πραγματικότητα, που ήταν ζήτημα χρόνου να πάρει πιο σαφή χαρακτηριστικά. Μέσα σε αυτό το πεδίο, είναι ως ένα βαθμό φυσικό, η πανσπερμία των οπτικών, απόψεων, αλλά και πρακτικών να πάρει πολλαπλές διαστάσεις, τόσο στην σύνθεση των ιδεών, όσο και στην αποτύπωση του οράματος
Αναγκαίο, πάντως, είναι να επισημανθεί ότι:
Πρώτον, η απελευθέρωση από την τουρκική και ενετική σκλαβιά, ο αλυτρωτισμός και η Μεγάλη Ιδέα ως κορυφαία σύλληψη-στόχος στον δρόμο για την απελευθέρωση, είχαν βαθύτατες ρίζες που μας πηγαίνουν, όπως ήδη σημείωσα, κατευθείαν στον 15ο αιώνα (άλωση Κωνσταντινούπολης το 1453 και της Τραπεζούντας το 1461).
Δεύτερον, ότι η ιδέα αυτή ήταν απλωμένη σε ολόκληρο τον Ελληνικό Κόσμο που περιελάμβανε η Χάρτα του Ρήγα, ιδιαίτερα όμως και εμφανώς κυρίαρχη στις περιοχές που από το λυκαυγές της ιστορίας κατοικούνταν από συμπαγείς ελληνικούς πληθυσμούς, από την Κύπρο έως την Βόρεια Ήπειρο, από την Κρήτη έως το Μοναστήρι και την Φιλιππούπολη και από την Ιωνία έως τον Πόντο.
