Άγνοια και Μύθοι για τη Λευκή Πατριαρχία: Ένα Μάθημα από την Οδύσσεια

Πηγή: Ρομπέρτο ​​Νταμίκο

Η ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο, η οποία υποδύεται την Ελένη στη νέα ταινία του Νόλαν για την Οδύσσεια —δεν θα σταθώ στο γεγονός ότι ο Όμηρος την αποκαλεί «λευκώλενο», ένα επίθετο που σήμερα θα προκαλούσε την οργή των πολιτικά ορθών αστυνομικών— υποστήριξε την κυρίαρχη ιδεολογία, απλώς για να δώσει στην ταινία μια πολιτική χροιά. Αποφάσισε να ισχυριστεί ότι ο Όμηρος έδωσε πολύ λίγο χώρο στις γυναίκες.
Τώρα, δεν με ενδιαφέρει πραγματικά να μπω στη διαμάχη. Αλλά η χρήση αυτής της δήλωσης, η οποία αποκαλύπτει μόνο την χονδροειδή και περήφανη άγνοια του συγγραφέα της —και κοινή σε έναν ολόκληρο πολιτισμικό χώρο που συγχέει τη μαχητικότητα με τη γνώση— μπορεί να είναι χρήσιμη στην κατάρριψη ορισμένων μύθων. Συγκεκριμένα, αυτόν μιας Δύσης αιώνια θύμα μιας cis-ετεροφυλόφιλης λευκής πατριαρχίας, καταπιεστικής εξ ορισμού και ανίκανης, σε όλες τις χιλιετίες ιστορίας της, να παράγει οτιδήποτε άλλο εκτός από την ανδρική κυριαρχία.

Μπορούμε να ξεκινήσουμε τονίζοντας ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια διαδραματίζονται γύρω στον 12ο αιώνα π.Χ. και απεικονίζουν μια αρχαϊκή Ελλάδα. Τα κείμενα, στην τρέχουσα μορφή τους, συντέθηκαν τον 6ο αιώνα π.Χ., στην Αθήνα του τυράννου Πεισίστρατου. Επομένως, βρισκόμαστε σε μια περίοδο που δεν μπορεί ακριβώς να συγκριθεί με το κίνημα του 1968 και το κλίμα υπερηφάνειας που επικρατούσε. Είναι ένας κόσμος πολεμιστών, βασιλείων, δουλείας, ανθρωποθυσιών και εκδίκησης. Η τοποθέτηση σε ένα πλαίσιο δεν σημαίνει δικαιολόγηση: σημαίνει ότι δεν κρίνουμε το παρελθόν με τα εργαλεία του παρόντος, διαφορετικά δεν θα μπορέσουμε να το κατανοήσουμε.

Ωστόσο, κοιτάζοντας τα κείμενα, παρατηρούμε κάτι εκπληκτικό.
Σίγουρα, στην Ιλιάδα, η οποία μιλάει για τον πόλεμο, ο ανδρικός ρόλος είναι εξαιρετικά κυρίαρχος. Ο πόλεμος ήταν ανδρική υπόθεση στον αρχαίο κόσμο και οι γυναίκες εμφανίζονται ως λάφυρα, ως μέλλουσες μητέρες, ως χήρες. Ωστόσο, ακόμη και εκεί, οι γυναικείες μορφές έχουν βάθος και αυτονομία. Η Κασσάνδρα, η προφήτισσα που καταράστηκε από τον Απόλλωνα, της οποίας την προφητική κραυγή κανείς δεν πιστεύει: δεν είναι παθητικό θύμα, αλλά μια βασανισμένη συνείδηση ​​που βλέπει αυτό που δεν βλέπουν οι ήρωες. Η Εκάβη, η βασίλισσα της Τροίας, της οποίας η απελπισία για τον θάνατο του Πολύδωρου και του Έκτορα συγκαταλέγεται στις πιο οδυνηρές σελίδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η Κλυταιμνήστρα, η οποία σκοτώνει η ίδια τον Αγαμέμνονα και την Κασσάνδρα, και η οποία στις Χοηφόρες του Αισχύλου γίνεται το αρχέτυπο της γυναίκας που επαναστατεί ενάντια στην ανδρική καταπίεση - δεν είναι ηρωίδα, αλλά ούτε καν σκιά. Είναι ένας χαρακτήρας, με επιθυμίες, δυσαρέσκειες και στρατηγικές.

Τι διάβασε η Λουπίτα στον Όμηρο: Η Ιθάκη ως κοινωνική κατασκευή

Πάνος Πικραμένος 

Ο Οδυσσέας δεν παλεύει να γυρίσει στην πατρίδα του. Παλεύει να απελευθερωθεί από τη νοσηρή προσκόλληση σε μια γεωγραφική ταυτότητα που του επέβαλε αυθαίρετα το πατριαρχικό σύστημα της κληρονομικής βασιλείας.

Ο Πολύφημος δεν είναι τέρας. Είναι μονοφθάλμιο υποκείμενο διαφορετικής οπτικής νευροποικιλότητας, το οποίο ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει με συστημική προκατάληψη επειδή δεν τρέφεται σύμφωνα με την κυρίαρχη ελληνική διατροφική νόρμα. Η τύφλωσή του ήταν ρατσιστικό hate crime, όχι άθλος.

Η Κίρκη δεν μεταμορφώνει τους 

άντρες σε γουρούνια. Τους βοηθά να ανακαλύψουν την βαθύτερη  ζωική τους ταυτότητα αποδομώντας την ανθρωποκεντρική τους κανονικότητα. Νοσηλεύονται σε ασφαλή πολυειδικό χώρο, που ο ελληναράς Όμηρος ονομάζει υποτιμητικά  «χοιροστάσιο».

Η σχέση του Οδυσσέα με τους συντρόφους του δεν πρέπει να διαβαστεί ως σχέση αρχηγού και πληρώματος. Αυτό είναι μιλιταριστική ανάγνωση. Πρόκειται για μια queer κοινότητα επιβίωσης, όπου η ναυσιπλοΐα είναι απλώς πρόσχημα για την αποδόμηση της τοξικής ανδρικής μοναξιάς και την ανάδειξη της θηλυκότητας τους..

ΑΙΑΣ. ΕΝΑ ΣΥΜΒΟΛΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΥΓΕΝΕΙΑΣ

Του Κώστα Χατζηαντωνίου 

Κατάντικρυ στο πρότυπο του καταφερτζή που ξέρει πώς να επιβιώνει και να επιστρέφει, η ελληνική τραγωδία υψώνει ένα πρότυπο ήρωα που ξέρει να αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του και να απέρχεται, θεωρώντας την ατελεύτητη επιδίωξη του ευγενούς και του μεγάλου ως μόνο σκοπό της ζωής: τον Αίαντα. 

Ο βασιλιάς της Σαλαμίνας που ήταν στην Τροία το έρκος των Αχαιών,  ο μόνος άξιος να λάβει τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα, περήφανος και ευγενικός, αναγκάστηκε να ζήσει το αδιέξοδο κάθε ελεύθερου και περήφανου ανθρώπου. Όταν η απάτη του διδύμου Αγαμέμνονα και Οδυσσέα του στερήσει τα όπλα του Αχιλλέα και η χαιρεκακία βρει στον σκοτισμό του νου του πρόφαση για να τον συντρίψει (μια και πάντα «κατά τους τρανούς ο φθόνος έρπει»), ως τραγικός ήρωας, ο Αίας θα νοιώσει πως πεταμένος σε έναν κόσμο χωρίς σχέδιο, νόμους και τάξη, μόνο στην Αξία και την Τιμή μπορεί να βρει πια ακόμη κάποιο νόημα. Γιατί μετά την πτώση στην αδυναμία, όταν το μέλλον δεν παρέχει κανένα στάδιο ενεργείας για την πατρίδα, η ζωή δεν έχει πια προορισμό. Ο ήρωας με τις σταθερές και αμετακίνητες αρχές νοιώθει πως δεν έχει πια θέση στον κόσμο που με τον δόλο και τον φθόνο δίνει προτεραιότητα σε άλλες, ρεαλιστικές αξίες. 

Αντίκρυ στον χορό και την Τέκμησσα (που υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερο κακό από την «αναγκαία τύχη»), ο Αίας δεν θα διστάσει να αναφωνήσει «Σκοτάδια, δικά μου φώτα, ερέβη φαεινότατα, διαλέξτε με, διαλέξτε με για κάτοικό σας», γνωρίζοντας πως «ντροπή είναι για τον άντρα πολύ καιρό να γυρεύει να ζήσει όταν καμμιά αλλαγή στις πίκρες του δεν βλέπει. Ποιά ευχαρίστηση μπορεί να δίνει μέρα που ακολουθεί την άλλη μέρα, όταν στον θάνατο κοντύτερα μάς φέρνει, όσο και αν τον αναβάλλει;» Γιατί ξέρει: 

«ή καλώς ζην ή καλώς τεθνηκέναι τον ευγενή χρη». 

Ο Όμηρος και το Ομηρικό ζήτημα

Ο Όμηρος και το Ομηρικό ζήτημα

Το 800 π.Χ. ο Όμηρος είχε ήδη γράψει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, τα δύο θαυμάσια αριστουργήματα. Η ελληνική γλώσσα και τα δυο αυτά επικά ποιήματα συγκαταλέγονται στους παράγοντες εκείνους που κρατούσαν ενωμένες τις πάμπολες πόλεις κράτη της Ελλάδας. (Ασίμωφ, το χρονικό του κόσμου)

Όλη η αρχαιοελληνική γραμματεία συνδέεται με τα δύο μεγάλα έπη, τα οποία σηματοδοτούν την απαρχή της (Ζακλίν ντε Ρομιγύ)

Ο Τρωϊκός πόλεμος διαδραματίστηκε το 1200 π.Χ. ενώ τα έπη γράφτηκαν 400 χρόνια μετά. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός στο διάστημα των 400 αυτών χρόνων κατέρρευσε και πολλά άλλαξαν. Ωστόσο, διάφοροι τροβαδούροι τραγουδούσαν την ιστορία του πολέμου στις αυλές των βασιλιάδων και στους δρόμους σε όλο αυτό το διάστημα. Διαπιστώθηκε μάλιστα ότι τα αρχαιολογικά δεδομένα που αναφέρονται στα έπη κάλυπταν πολλούς αιώνες.

Το 1795 ο γερμανός F. Α. Wolf δημοσιεύει την πραγματεία Prolegomena ad Homerum, στα λατινικά, στην οποία υποστηρίζει ότι καθένα από τα ποιήματα αποτελεί ένα περισσότερο ή λιγότερο επιτυχές αμάγαλμα ενοτήτων που προέρχονται από διαφορετικές χρονολογίες. Την εποχή του Πεισιστράτου στην Αθήνα, στα μέσα του 6ου αιώνα , τα άσματα κατά την άποψη αυτή, κατεγράφησαν για πρώτη φορά και συνενώθηκαν. Από αυτήν την εκ των υστέρων συνένωση προέκυψαν, κατά τον Wolf η Ιλιάς και η Οδύσσεια.

Επομένως, δεν υπάρχει μόνο ένας δημιουργός.

Εντούτοις, καθένα από τα δύο ποιήματα αποτελεί ένα σύνολο τόσο ως προς την σύνθεση όσο και ως προς την έμπνευση. (Ζακλίν ν. Ρομιγύ)

Πιο αναλυτικός και πιο κατηγορηματικός αρνητής της θεωρίας του F. A. Wolf είναι ο Στυλιανός Αλεξίου.

John A. Scott, Η ενότητα του Ομήρου, Κεφάλαιο H' (τελευταίο), H Ιλιάς και η Οδύσσεια

[Ο Όμηρος δεν υπήρξε ο πρώτος επικός ποιητής διότι η πολύπλοκη ποιητική γλώσσα που χρησιμοποιεί φανερώνει ότι εξελίχθηκε επί σειρά γενεών. Αγνοούμε όμως, την οφειλή του Ομήρου προς τους παλαιοτέρους επικούς ποιητές ως προς τη διαμόρφωση της πλοκής και γενικότερα την ποιητική επεξεργασία αφ’ ου τα έργα τους χάθηκαν. Εν τούτοις, μελετώντας προσεκτικώς τα σπαράγματα του Επικού Κύκλου και τους μεταγενεστέρους Έλληνες ποιητές, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Όμηρος εισήγαγε αρκετές καινοτομίες οι οποίες απουσιάζουν από τα ανωτέρω αλλά απαντούν και στα δύο ομηρικά έπη. Για παράδειγμα, ο Όμηρος δεν διηγείται ολόκληρο τον πόλεμο της Τροίας ή ολόκληρο τον νόστο του Οδυσσέως αλλά μερικές εβδομάδες από τα μεγάλα αυτά μυθικά θέματα, περί το ήμισυ κάθε έπους έχει συντεθεί σε ευθύ λόγο ώστε πολλά χωρία τους μπορούν να αποτελέσουν θεατρικά έργα χωρίς μεγάλες τροποποιήσεις, κάθε ποίημα περιγράφει αντικείμενα υπέροχης τελειότητος μέσω της εντυπώσεως που προκαλούν σε όσους τα βλέπουν (και όχι περιγράφοντας λεπτομερώς τα ίδια), η κορύφωση αμφοτέρων των ποιημάτων τοποθετείται στην εικοστή δεύτερη ραψωδία και όχι στην τελευταία, κ.α. Κάθε λογοτεχνική περίοδος έχει τις δικές της προτιμήσεις και κάθε παρόμοια περίοδος είναι σύντομη.

Ραδιοφωνικό Θέατρο - Ομήρου Ιλιάδα ΕΡΤ - Τρίτο Πρόγραμμα - 24 ραψωδίες της «Ιλιάδας»

Ραδιοφωνικό Θέατρο - Ομήρου Ιλιάδα ΕΡΤ - Τρίτο Πρόγραμμα - 24 ραψωδίες της «Ιλιάδας»

Ομήρου Ιλιάδα - Ραψωδία Α 25-03-2012 ηχ2010 1-25

https://youtu.be/sF04qFvpDKs

Ομήρου Ιλιάδα - Ραψωδία Β 01-04-2012 ηχ2010 2-25

https://youtu.be/jT2-h1k7zyM

Ομήρου Ιλιάδα - Ραψωδία Γ 08-04-2012 ηχ2010 3-25

https://youtu.be/d_Tay7j2uvk