Πελατειακές σχέσεις και κοινοτι

από Ευάγγελος Κοροβίνης

-17 Φεβρουαρίου 2026

Όταν γίνεται λόγος για πελατειακές σχέσεις ο νους των περισσοτέρων πάει στις αθέμιτες συναλλαγές και σχέσεις μεταξύ πολιτικών και ψηφοφόρων, στα πλαίσια των οποίων οι πρώτοι παραχωρούν διάφορα οφέλη (θέσεις εργασίας, επιχορηγήσεις κ.λπ.) στους δεύτερους με αντάλλαγμα τις ψήφους των. Το φαινόμενο όμως των σχέσεων πάτρωνα και πελάτη έχει μακρά προϊστορία και γεωγραφική εξάπλωση. Οι δεσμοί μεταξύ των πατρικίων και των πιστών ακόλουθών τους στην αρχαία Ρώμη, των φεουδαρχών και των δουλοπαροίκων στον μεσαίωνα και των γαιοκτημόνων με τους γεωργούς σε διάφορες αγροτικές κοινωνίες είναι μερικά παραδείγματα αυτών των σχέσεων.

Η βαθμιαία παραχώρηση του δικαιώματος ψήφου στην διάρκεια του 19ου αιώνα και του πρώτου ημίσεος του 20ου επέτρεψε στις παλιές ιεραρχίες να επιβεβαιώσουν ελισσόμενες τα προνόμια τους, ανταλλάσσοντας αγαθά και υπηρεσίες με ψήφους. Οι σχέσεις πατρώνων και πελατών την περίοδο αυτή ήταν προσωποπαγείς και τα πολιτικά κόμματα ήταν συνασπισμοί προυχόντων, ενώ το πελατειακό φαινόμενο είχε διάδοση στην Νότια Ευρώπη κυρίως.

Με την εμφάνιση των μαζικών κομμάτων και την κατίσχυση της αντίληψης ότι η κομματική ένταξη πρέπει να αφορμάται από μια κοινή ιδεολογία και από την υπεράσπιση κοινών συμφερόντων, η συναλλαγή μεταξύ ψηφοφόρων και πολιτικών αντιμετωπίσθηκε ως αθέμιτο απομεινάρι του παρελθόντος. Θεωρήθηκε ότι διαφθείρει τα πολιτικά ήθη, αντιστρατεύεται τον νόμο και καταπατά τις αρχές της δημοκρατίας. Παρά ταύτα η επέκταση του κρατικού παρεμβατισμού το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα δημιούργησε νέες ευκαιρίες ελέγχου από τους πολιτικούς πολλαπλάσιων πλέον δημόσιων πόρων και έδωσε την δυνατότητα διανομής συλλογικών αγαθών, με μεροληπτικό πάντα τρόπο, σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Στην ελληνική περίπτωση το πελατειακό φαινόμενο υφίσταται σχεδόν από της συστάσεως του νεοελληνικού κράτους και εντεύθεν. Παρά την στροφή στην δημιουργία μαζικών κομμάτων στην περίοδο της Μεταπολίτευσης και την απομείωση του προσωποπαγούς χαρακτήρα των σχέσεων κράτους και πολίτη, το πολιτικό σύστημα παραμένει πελατειακό έως τις ημέρες μας. Ναι μεν δεν είναι αποκλειστικά βουλευτοκεντρικό και οι παραδοσιακοί μεσολαβητές έχουν χάσει μέρος της αυτονομίας τους έναντι του συλλογικού πάτρωνα, της κομματικής οργάνωσης δηλαδή, αλλά κάθε άλλο παρά έχει εκλείψει το διαπροσωπικό στοιχείο στις σχέσεις κράτους και πολιτών. Στα πλαίσια αυτά δεν είναι παράξενο ότι συνεχίζεται σε έναν βαθμό η παράδοση του διορισμού των «δικών μας παιδιών» στο κράτος και ότι τα οικονομικά τζάκια της χώρας είναι όλα σχεδόν διαπλεκόμενα και κρατικοδίαιτα.

Σύμφωνα με μια πρώτη-ανθρωπολογικού χαρακτήρα-ανάγνωση του νεοελληνικού πελατειακού φαινομένου, η διόγκωση του κράτους και της δημοσιοϋπαλληλίας καθώς και το υψηλό δημόσιο χρέος δεν είναι τυχαίο ιστορικό σύμπτωμα. Ο νεοελληνικός κρατισμός, σύμφωνα με την ανάγνωση αυτήν, είναι μηχανισμός αυτοπροστασίας και αναπαραγωγής ενός παρασιτικού ατομικισμού. Ο ελλαδικός ατομικισμός δεν έρχεται καθόλου σε αντίθεση με τον ελλαδικό κρατισμό. Είναι ένας ατομικισμός κρατικοδίαιτος. Μέσω του κρατισμού οι εκάστοτε «ημέτεροι» κατορθώνουν να παρασιτούν εις βάρος του συνόλου.

Όμως τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο η μεγέθυνση του κράτους και ο κρατισμός έπαψε να αποτελεί εξαίρεση, όπως ήδη αναφέρθηκε. Στην πραγματικότητα ο νεωτερικός ατομικισμός στηρίχθηκε παντού στην μεγέθυνση του απροσωπόληπτου και ταυτόχρονα απρόσωπου κράτους και μιας ανάλογων χαρακτηριστικών αγοράς. Στην δική μας περίπτωση τώρα ο πελατειακός χαρακτήρας του κράτους και σε έναν βαθμό και της αγοράς διασώζει στρεβλά και οπωσδήποτε μεροληπτικά πλευρές του παραδοσιακού ελληνικού προσωποκεντρισμού,με αντίτιμο όμως τον παρασιτισμό και την ατροφία του συλλογικού πνεύματος.

Ο ελληνικός προσωποκεντρισμός είχε ως πολιτική του παράδοση τον κοινοτισμό. Ως το 1833 ο ελληνισμός στηρίζονταν στην κοινοτική του αυτενέργεια συνδυάζοντας αρμονικά την ιδιωτική πρωτοβουλία με την κοινωνική συνοχή, την ατομική ελευθερία με την αλληλεγγύη. Στα πλαίσια του νεωτερικού έθνους-κράτους ο ελληνικός κοινοτισμός εκτρεπεται αναγκαστικά σε κρατισμό, αδυνατώντας να διαφύγει από τις επιταγές της νεωτερικότητας. Μόνον όμως η υπερτροφία του κράτους και η μεροληψία της γραφειοκρατίας του και των πολιτικών του προϊσταμένων συνιστά την ελληνική ιδιομορφία και όχι η επέκταση του κρατικού παρεμβατισμού αυτή καθεαυτή.Το κράτος και οι αγορές σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης αποσπούν και απορροφούν αρμοδιότητες των «ενδιάμεσων» θεσμών, όπως είναι οι οικογένειες και τα τοπικά ή κλαδικά δίκτυα αλληλεγγύης.

Σήμερα με την κρίση του νεωτερικού παραδείγματος βρίσκονται διεθνώς σε ημερησία διάταξη μετανεωτερικές αναζητήσεις κοινοτιστικής και περσοναλιστικής εμπνεύσεως. Αναζητήσεις που έχουν βέβαια περιορισμένη εμβέλεια. Οι κοινοτιστές, εν πάση περιπτώσει, δεν αντιτίθενται μόνον στην κρατική γραφειοκρατία. Είναι εξίσου αντίθετοι και προς την εξάπλωση της γραφειοκρατίας των επιχειρηματικών κολοσσών. Η διάκριση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας που προβάλλει μετ’ επιτάσεως ο φιλελευθερισμός είναι αποπροσανατολιστική, καθώς για τους κοινοτιστές εγκλωβίζει τους λαούς στην τεχνητή διχοτομία μεταξύ του κράτους πρόνοιας και των ελεύθερων αγορών.

Η κρίση του νεωτερικού παραδείγματος, του οποίου-όπως ήδη ειπώθηκε-υπήρξε μιμητής και ο νεοελληνικός κρατισμός, υποσκάπτει τα θεμέλια του εθνοκρατισμού μας και του πελάτο-γραφειοκρατικού μας συστήματος. Τίθεται θέμα εθνικής επιβίωσης αλλά ταυτόχρονα παρέχεται η ευκαιρία να επανέλθει στο προσκήνιο ανανεωμένος ο ελληνικός προσωποκεντρικός κοινοτισμός, υπό δύσκολα πάντως επιτεύξιμες προϋποθέσεις.

Πηγές

Πολιτικές δυνάμεις και κομματικό σύστημα στην Ελλάδα κατά τον 20ο αιώνα. Του Ευθύμη Παπαβλασόπουλου με τον Μ. Σπουρδαλάκη στο συλλογικό έργο: Η Ελλάδα στον 19ο και το 20ο αιώνα. Εισαγωγή στην ελληνική κοινωνία. Εκδόσεις Τόπος 2010.

Η νεοελληνική φαυλοκρατία. Του Ευάγγελου Κοροβίνη. Εκδόσεις Αρμός 2008

.Clientelism. By Aris Trantidis.Cambridge University Press. October 2025.



Η ζωγραφική παράσταση που συμπληρώνει τη σελίδα ("Οι Αρκάδες θεμελιώνουν τη Λυκόσουρα", 1938) είναι έργο του Φώτη Κόντογλου.

ΠΗΓΗ:https://antifono.gr/pelateiakes-scheseis-kai-koinotismos/?fbclid=IwdGRjcAQC5M9jbGNrBALj82V4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHli31RHxuQE9a7JCA3TDy2LOEUNm_lEiDY_M1BSWu9kqN-91rgbj9jgWQhoJ_aem_WrTvEbInguUQmwBpZU4CNg
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com