Εκδήλωση: Σύγχρονες Ελληνικές Πόλεις.

Σύγχρονες Ελληνικές Πόλεις. 

Κυριακή 17 Μαΐου στις 11 το πρωί

Εισηγητές:

Σάββας Μαυρόπουλος

 Η σύγχρονη ελληνική πόλη

Δημήτρης Μάρτος:

Ιδεολογία και Σχεδιασμός της Πόλης της Κοζάνης.

_____****_____

Η εισήγηση του Σάββα Μαυρόπουλου:

 Οι σύγχρονες ελληνικές πόλεις

Σάββας Μαυρόπουλος

 1. Εισαγωγή.

 Η θεμελιώδης μας παραδοχή, όπως αυτή εκφράστηκε στους δύο προηγούμενους κύκλους συζητήσεων για την αρχαία ελληνική πόλη και για τις ελληνικές πόλεις στο Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία, είναι ότι η πόλη δεν είναι πρωτίστως υλική κατασκευή, αλλά πνευματικό και θεσμικό οικοδόμημα. Δεν αποτελεί φυσική συγκέντρωση κτισμάτων, ούτε αποτέλεσμα τεχνικών επιλογών. Η μορφή της δεν αποτελεί ουδέτερο τεχνικό αποτέλεσμα, αλλά υλική έκφραση αξιών, ιεραρχιών, σχέσεων εξουσίας και αντιλήψεων περί κοινότητας. 

Κάθε πολεοδομικό σύστημα προϋποθέτει ένα κανονιστικό παράδειγμα. Κάθε αρχιτεκτονική μορφή ενσωματώνει μια αντίληψη περί ανθρώπου. Η αρχιτεκτονική λοιπόν και η πολεοδομία λειτουργούν ως υλικές εκφράσεις σε ένα άυλο πλαίσιο .  Η μορφή της πόλης δεν προηγείται των θεσμών. Απορρέει από αυτούς. Επομένως κάθε ανάλυση της αστικής μορφολογίας οφείλει να αναζητά το θεσμικό και πνευματικό της υπόβαθρο. 

Η κρίση της πόλης δεν είναι πρωτίστως αισθητική ή τεχνική. Είναι κρίση θεσμών και αξιών. Για να γίνει περισσότερο κατανοητή αυτή η παραδοχή, θεωρούμε σκόπιμο να παραθέσουμε αρχικά τις αρχές που δομήθηκε η αρχαία Ελληνική πόλη για να είμαστε σε θέση στη συνέχεια να τις αντιπαραβάλλουμε με τις σύγχρονες ελληνικές πόλεις και το θεσμικό πλαίσιο πάνω στο οποίο συγκροτήθηκαν.

 2. Η αρχαία Ελληνική πόλη.

 2.1 Το μέτρο και το όριο στην αρχαία Ελληνική πόλη. 

Η έννοια του «μέτρου» αποτελεί θεμελιώδη κατηγορία της αρχαίας ελληνικής σκέψης και διαπερνά τόσο την ηθική όσο και την πολιτική και χωρική οργάνωση. Η πόλη (πόλις) δεν συγκροτείται ως χωρική συγκέντρωση κατοικιών, αλλά ως κανονιστικά προσδιορισμένη κοινότητα πολιτών εντός συγκεκριμένων ορίων.

 Το μέτρο ως αρχή ισορροπίας και περιορισμού συγκροτεί τον πυρήνα αυτής της οργάνωσης. Δεν περιορίζεται στην αισθητική ή στην φιλοσοφία, αλλά διαπερνά την πολιτική, την ηθική και την χωρική οργάνωση. Το μέτρο δε σημαίνει στασιμότητα. Σημαίνει αναλογία, ισορροπία και αυτοπεριορισμό. Η Πόλη ως πολιτική κοινότητα οργανώνεται με βάση ακριβώς αυτή την αρχή. Η Κλίμακα, το μέγεθος, τα όρια και η διάρθρωση των λειτουργιών δεν είναι τεχνικές επιλογές αλλά εκφράσεις πολιτικής και κοσμοθεωρίας.

 Στην αρχαία Ελληνική πόλη ο χώρος δεν είναι ουδέτερος. Είναι φορέας αξιών. Η δελφική ρήση «μηδέν άγαν» δεν αφορά μόνο την ατομική συμπεριφορά. Αποτελεί έκφραση μιας συνολικής κοσμοθεωρίας που απορρίπτει την υπέρβαση των ορίων. Η υπέρβαση (ύβρις) συνιστά διατάραξη της κοσμικής και κοινωνικής τάξης. Στο πλαίσιο αυτό,το όριο δεν νοείται ως περιορισμός της ελευθερίας, αλλά ως προϋπόθεση της αρμονίας.

 2.2 Η πόλη ως πεπερασμένη πολιτική κοινότητα.

 Στα «πολιτικά» ο Αριστοτέλης ορίζει την πόλη ως κοινότητα που αποσκοπεί στο «ευ ζειν». Η πόλη δεν είναι απλό εργαλείο επιβίωσης ,αλλά θεσμικό και χωρικό πλαίσιο ευδαιμονίας. Καθοριστικής σημασίας είναι η άποψη για το μέγεθος της πόλης. Πρέπει να είναι επαρκές ώστε να εξασφαλίζεται η αυτάρκεια, αλλά όχι τόσο μεγάλο ώστε να καθίσταται αδύνατη η πολιτική συμμετοχή και η αμοιβαία αναγνώριση των πολιτών. Η πόλη πρέπει να έχει λοιπόν τέτοιο μέγεθος ώστε να είναι αυτάρκης αλλά και διοικήσιμη. Η κλίμακα επομένως έχει πολιτική σημασία. Η υπερβολική μεγέθυνση υπονομεύει την ίδια τη δυνατότητα της πόλης να λειτουργεί ως πολιτική κοινότητα. Το μέγεθος συνδέεται με τη διακυβέρνηση, την ορατότητα και τη δυνατότητα συμμετοχής. Η πόλη πρέπει να είναι «συνοπτική» δηλαδή να μπορεί να γίνεται αντιληπτή ως σύνολο. Η πόλη λοιπόν είναι οριοθετημένη, όχι μόνο φυσικά, αλλά και πολιτικά. Η ύπαρξη τειχών, δηλαδή σαφών ορίων μεταξύ άστεων και υπαίθρου, καθώς και η διάκριση δημοσίου και ιδιωτικού χώρου συγκροτούν ένα σύστημα στο οποίο η περατότητα αποτελεί προϋπόθεση ταυτοτήτων. Η έννοια της αυτάρκειας (αυτάρκεια) δεν αφορά μόνο την οικονομική αυτάρκεια, αλλά και την θεσμική και κοινωνική επάρκεια. Το όριο της πόλης σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας κοινότητας που μπορεί να αυτοδιοικείται. Η αρχαία Ελληνική πόλη χαρακτηρίζεται από φυσικά όρια και συμβολικά όρια. Η διάκριση μεταξύ άστεως και χώρας δεν είναι απλώς γεωγραφική ,αλλά πολιτική. Το όριο δημιουργεί ταυτότητα. Η πόλη είναι εντός, η ύπαιθρος εκτός. Η οριοθέτηση συγκροτεί το εμείς έναντι των άλλου. Σε αντίθεση με την νεωτερική αντίληψη της απεριόριστης επέκτασης, η αρχαία πόλη αναγνωρίζει την σημασία της περατότητας. Η πολεοδομική οργάνωση, ιδιαίτερα στο ιπποδάμειο σύστημα, αποτυπώνει μια αντίληψη αναλογίας και γεωμετρικής τάξης. Η πόλη οργανώνεται με βάση τη συμμετρία, τη διάκριση λειτουργιών και τη λογική κατανομή των χώρων.

 Η αγορά ως κεντρικός δημόσιος χώρος συγκροτεί τον πυρήνα της πολιτικής ζωής. Η χωρική οργάνωση δεν είναι ουδέτερη. Αντανακλά μια αντίληψη του κόσμου, όπου η αρμονία και η αναλογία αποτελούν αξίες. Η έννοια του μέτρου μεταφράζεται σε κλίμακα, σε αναλογία κτιρίου-δημόσιου χώρου σε ισορροπία ιδιωτικού και συλλογικού.

 2.3 Η αγορά ως χωρική έκφραση του μέτρου. 

 Η αγορά δεν είναι απλώς εμπορικός δρόμος. Είναι ο τόπος της συνάντησης, του διαλόγου και της πολιτικής πράξης. Η κεντρικότητα της υποδηλώνει την προτεραιότητα του δημοσίου χώρου έναντι της ιδιωτικής κατοικίας. Η ιδιωτική οικία παραμένει χαμηλής κλίμακας, συχνά οργανωμένη γύρω από αυλή. Η αυλή λειτουργεί ως μεταβατικός χώρος μεταξύ ιδιωτικού και δημοσίου. Η κλίμακα της κατοικίας δεν δηλώνει την επίδειξη ισχύος, αλλά την εναρμόνιση με το σύνολο. Η αναλογία μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού αποτελεί βασικό στοιχείο του μέτρου. Η πόλη δε κυριαρχείται από την ιδιωτική συσσώρευση χώρου αλλά από την πολιτική της διάσταση. 

 2.4 Μέτρο, Ύβρις και χωρική υπέρβαση. 

 Η έννοια της ύβρεως στην αρχαία σκέψη συνδέεται με την υπέρβαση των ορίων. Η υπέρβαση δεν είναι μόνο ηθικό παράπτωμα, αλλά και διαταραχή της κοσμικής τάξης. Η υπερβολή, η αμετρία και η απληστία θεωρούνται απειλές για την ισορροπία. Μεταφερόμενη στο πεδίο του χώρου η ύβρις ,θα μπορούσε να νοηθεί ως υπερβολική μεγέθυνση, ως άρνηση ορίων ,ως απορρύθμιση της αναλογίας. Η αρχαία πόλη συγκροτείται ακριβώς μέσω της αποφυγής της υπερβολής.

 2.5 Η κλίμακα ως προϋπόθεση πολιτικής. 

 Η δυνατότητα των πολιτών να γνωρίζονται και να συμμετέχουν ενεργά αποτελεί προϋπόθεση δημοκρατικής λειτουργίας. Η κλίμακα της πόλης δεν είναι τεχνικό αλλά πολιτικό ζήτημα. Η υπερμεγέθη πόλη απειλεί τη συνοχή. Η ανωνυμία, η απώλεια συλλογικής ταυτότητας και η αποσύνδεση του πολίτη από τον δημόσιο χώρο συνιστούν μορφές κρίσης. Αντίθετα η πεπερασμένη πόλη επιτρέπει την ανάπτυξη σχέσεων εγγύτητας και πολιτικής ευθύνης. 2.6 Το μέτρο ως κοινωνική αρχή. Το μέτρο στην αρχαία Ελληνική πόλη δεν είναι απλώς περιγραφική διαπίστωση. Αποτελεί κανονιστική αρχή. Ορίζει το πως πρέπει να οργανώνεται ο χώρος ώστε να υπηρετεί τη κοινότητα. Η έννοια της αναλογίας (λόγος) διατρέχει την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική, αλλά και τη θεσμική οργάνωση. Η ισορροπία μεταξύ μερών και όλου, μεταξύ ατόμων και κοινότητας, μεταξύ ιδιωτικού και δημοσίου, συνιστά δομική προϋπόθεση της πόλης, Η ανάδειξη του μέτρου και του ορίου στην αρχαία ελληνική πόλη δεν αποσκοπεί στη ρομαντική εξιδανίκευση. Αντιθέτως λειτουργεί ως θεωρητικό εργαλείο κατανόησης μεταξύ κλίμακας, πολιτικής και χωρικής οργάνωσης.

 3.Η σύγχρονη Ελληνική πόλη. Ιστορική και θεσμική ανάλυση. Η μεταπολεμική Ελλάδα και η αντιπαροχή. 

 3.1 Η μετάβαση στη νεωτερικότητα

 μετασχηματίζει ριζικά τη σχέση πόλης και ορίου. Η βιομηχανική ανάπτυξη και η καπιταλιστική συσσώρευση εισάγουν μια διαφορετική λογική. Η μεγέθυνση δεν αποτελεί πλέον απειλή αλλά στόχο. Η πόλη μετατρέπεται σε μηχανισμό οικονομικής παραγωγής. Η επέκταση και η πυκνότητα μειώνεται με όρους απόδοσης και κερδοφορίας. Το όριο παύει να είναι κανονιστική αρχή και γίνεται εμπόδιο που πρέπει να υπερβαθεί. Στην Ελληνική περίπτωση αυτή η μετάβαση λαμβάνει ιδιαίτερη μορφή. Η μεταπολεμική ανάπτυξη δεν οργανώνεται μέσω ισχυρού σχεδιασμού, αλλά μέσω διάχυτης μικροϊδιοκτησίας και ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα ιδιωτικό μοντέλο αστικής ανάπτυξης όπου η μεγιστοποίηση του συντελεστή δόμησης αντικαθιστά την αρχή του μέτρου. Ειδικότερα στη μεταπολεμική Αθήνα η λογική της μεγιστοποίησης, της απεριόριστης ανάπτυξης υποκαθιστά το μέτρο ως ρυθμιστικό πλαίσιο. Η μεταπολεμική Ελλάδα αντιμετώπισε πρωτοφανείς κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις. Η καταστροφή των πόλεων, η προσφυγική και εσωτερική μετανάστευση καθώς και η ανάγκη ταχείας οικονομικής ανασυγκρότησης δημιούργησαν ασφυκτική πίεση στην αστική κατοικία. Η Αθήνα και κατά δεύτερο λόγο η Θεσσαλονίκη εξελίχθηκαν σε μητροπολιτικά κέντρα που προσέλκυσαν τεράστιο αριθμό μεταναστών από την ύπαιθρο, κυρίως από τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία και τα νησιά. Η πίεση αυτή δεν αντιμετωπίστηκε με κεντρικό σχεδιασμό αστικής ανάπτυξης αλλά με πολιτικές που ενίσχυαν την μικροϊδιοκτησία και την εμπορική αξιοποίηση της γης. Η αντιπαροχή, που εισήχθη στην δεκαετία του 1950,αποτέλεσε κύριο εργαλείο της στέγασης ενώ παράλληλα διέγραψε κάθε οργανικότητα στη δομή των πόλεων. Η ιστορική αυτή συγκυρία, όπου η ανάγκη για στέγαση συνέπεσε με θεσμικές αδυναμίες δημιούργησε το έδαφος για τη πολεοδομική ομογενοποίηση της χώρας.

 Η Αθήνα έγινε πρότυπο, όχι ως μητροπολιτική πόλη αλλά ως αστικός τύπος ανάπτυξης που επεκτάθηκε σε όλη την Ελλάδα. Η Ελληνική πόλη δε μπορεί να ιδωθεί χωριστά από τους θεσμούς που τη διέπουν. Η αντιπαροχή, η μικροϊδιοκτησία και οι κανονισμοί δόμησης διαμορφώνουν τη δυνατότητα ή την αδυναμία της πόλης να λειτουργεί ως χώρος κοινωνικής συνύπαρξης και πολιτικής συμμετοχής. Η τοπική αυτοδιοίκηση για παράδειγμα, ως κατ’ εξοχήν λαϊκός και εγγύτερος προς τον πολίτη θεσμός, θα μπορούσε θεωρητικά να αποτελέσει αντίβαρο στις άναρχες δυνάμεις της μεταπολεμικής οικοδομικής έκρηξης. Ωστόσο στην Ελληνική περίπτωση, η δομική της εξάρτηση από ένα ισχυρό συγκεντρωτικό κράτος περιόρισε δραστικά τη δυνατότητα ουσιαστικής παρέμβασης. Οι δήμοι στερούνταν οικονομικής αυτοτέλειας, πολεοδομικών αρμοδιοτήτων και θεσμικών εργαλείων σχεδιασμού, καθώς ο χωρικός προγραμματισμός και οι βασικές αποφάσεις λαμβάνονταν σε κεντρικό επίπεδο. Η κρατική ανοχή-και συχνά ενθάρρυνση της αντιπαροχής ως μηχανισμού ανάπτυξης, σε συνδυασμό με την αδυναμία των τοπικών αρχών να επιβάλλουν εναλλακτικά πρότυπα σχεδιασμού η να διαφυλάξουν τον δημόσιο χώρο, μετέτρεψε τη αυτοδιοίκηση σε παθητικό και όχι ενεργό διαμορφωτή της αστικής πολιτικής. Ετσι ο θεσμός που θα μπορούσε να υπερασπιστεί τη ιδιαίτερη ταυτότητα κάθε πόλης, παρέμεινε εγκλωβισμένος σε ένα διοικητικό πλαίσιο περιορισμένης αυτονομίας, αδυνατώντας να αντιταχθεί αποτελεσματικά στην ομογενοποίηση και την αλλοίωση του Ελληνικού αστικού τοπίου. 

Η κρίση των πόλεων λοιπόν είναι πρώτα κρίση θεσμών και δευτερευόντως κρίση κτιρίων. Όταν ο θεσμός επιβραβεύει την εξάντληση του οικοπέδου και την τυποποιεί η πόλη χάνει την ταυτότητά της. Η ομογενοποίηση των Ελληνικών πόλεων, η υπερδόμηση και η απώλεια δημοσίου χώρου δεν είναι τυχαίες, είναι αποτέλεσμα θεσμικής επιλογής.

 4.Η αντιπαροχή. Θεσμός και μηχανισμός ανάπτυξης

Η αντιπαροχή είναι η συμφωνία μεταξύ ιδιοκτήτη και ή οικοπέδου και κατασκευαστή,σύμφωνα με την οποία ο ιδιοκτήτης παραχωρεί το οικόπεδο του και αποκτά μερίδιο σε κτίσματα, κυρίως σε διαμερίσματα που χτίζονται επ’ αυτού. Αυτός ο μηχανισμός αποτέλεσε την βάση της αστικής ανάπτυξης στην Ελλάδα. Αν και η αντιπαροχή υπήρξε γνωστή και πριν το Β’ Παγκόσμιο πόλεμο ως πρακτική έγινε καθολικά διαδεδομένη και εξελίχθηκε κυρίως στη μεταπολεμική περίοδο, από τη δεκαετία του 1950 και μετά όταν η ανάγκη για μαζική στέγαση και ο οικοδομικός «οργασμός» οδήγησαν στη μαζική εφαρμογή της σε Αθήνα και άλλες Ελληνικές πόλεις. Στην ουσία δεν υπήρξε μια «ενιαία» μεταγενέστερη νομοθεσία που να καθιέρωνε την αντιπαροχή ως νέο ξεχωριστό θεσμό. Η πρακτική της ενσωματώθηκε στο ευρύτερο νομοθετικό και φορολογικό πλαίσιο οικοδομής και ιδιοκτησίας.

 Οι βασικές νομοθετικές προϋποθέσεις και ορισμός παραμένουν ενσωματωμένοι στους όρους δόμησης, στις ρυθμίσεις της οριζόντιας ιδιοκτησίας και στις πολεοδομικές διατάξεις που εφαρμόστηκαν από το κράτος κατά τη μεταπολεμική περίοδο. Η αντιπαροχή έπαιξε κεντρικό ρόλο στην αναπτυξιακή έκρηξη των δεκαετιών του 1950 και του 1960. Λειτούργησε ως μηχανισμός χρηματοδότησης και οικοδομικής δραστηριότητας χωρίς να απαιτείται μεγάλος τραπεζικός δανεισμός ή κρατική χρηματοδότηση.

 Ο ιδιοκτήτης προσέφερε το οικόπεδο και ο κατασκευαστής έχτιζε την πολυκατοικία με τα διαμερίσματα ως αντάλλαγμα. Αυτό επέτρεπε μαζική ανέγερση πολυκατοικιών σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και άλλες πόλεις δημιουργώντας χιλιάδες θέσεις εργασίας στους τομείς της οικοδομής, της οικοδομικής υλικοτεχνικής αλυσίδας και της αστικής υποδομής. Μέσα από την αντιπαροχή ,οι Ελληνικές πόλεις γνώρισαν ραγδαία επέκταση. Γειτονιές που προηγουμένως ήταν μονοκατοικίες μετατράπηκαν σε πολυκατοικίες. Η πρακτική αυτή συνέβαλε στην ομογενοποίηση της αστικής μορφής διευκολύνοντας την επέκταση δικτύων ύδρευσης, αποχέτευσης συγκοινωνίας και ηλεκτροδότησης. Παράλληλα η αντιπαροχή ενίσχυσε την αστική αγορά γης και οικοπέδων, δημιουργώντας ένα νέο κεφάλαιο για τον κλάδο των κατασκευών. Αποτέλεσε καθοριστικό μηχανισμό στέγασης και αστικοποίησης στην μεταπολεμική Ελλάδα. Η αντιπαροχή στην Ελλάδα ήταν μια μορφή στρεβλής ανάπτυξης. Λειτούργησε ως βασικός μοχλός αστικής ανάπτυξης αλλά ταυτόχρονα παρέκλινε κεφάλαια από παραγωγικούς τομείς. Μεγάλο μέρος επενδυτικών κεφαλαίων κατευθύνθηκε στην ανέγερση πολυκατοικιών, δημιουργώντας βραχυπρόθεσμο οικονομικό όφελος (κατασκευαστική δραστηριότητα, θέσεις εργασίας),αλλά μη παραγωγικό κεφάλαιο για την εθνική οικονομία. Αυτό σημαίνει ότι μεγάλο μέρος του πλούτου συγκεντρώθηκε σε έναν μη εξαγώγιμο και μη παραγωγικό κλάδο, με περιορισμένη συμβολή στην αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής ή της αγροτικής παραγωγικότητας. Η αντιπαροχή ενίσχυσε αστικές υπηρεσίες και κατασκευές, δημιουργώντας μια «οικονομία της πόλης» που βασίζονταν κυρίως στην κατανάλωση και την επένδυση σε ακίνητα, ενώ η βιομηχανία, η μεταποίηση και η αγροτική παραγωγή παρέμειναν υπό-επενδυμένοι, γεγονός που καθυστέρησε την ισχυρή παραγωγική ανάπτυξη και την εθνική οικονομική αυτονομία. Τα κεφάλαια που κατατέθηκαν σε οικονομικές επενδύσεις συνέβαλαν στη δημιουργία πλούτου για λίγους, κυρίως για ιδιοκτήτες γης και κατασκευαστές, ενώ οι ευρύτερες κοινωνικές μάζες παρέμειναν περιορισμένες σε πρόσβαση σε παραγωγικά μέσα και θέσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας. Αυτό ενίσχυσε τις ταξικές ανισότητες συνδέοντας την χωρική ομογενοποίηση των πόλεων με κοινωνική και οικονομική ανισότητα. 

 Συμπερασματικά η αντιπαροχή ήταν διπλής όψεως. Από τη μια προκάλεσε ραγδαία οικονομική ανάπτυξη και βραχυπρόθεσμα οικονομικά οφέλη και από την άλλη στέρησε κεφάλαια από οικονομικούς τομείς (βιομηχανία, βιοτεχνία, αγροτική παραγωγή) και δημιούργησε μια οικονομία εστιασμένη στην κατανάλωση και στην κατασκευή και οχι στη δημιουργία πλούτου με μεγαλύτερη εθνική προστιθέμενη αξία. Ήταν μια στρεβλή ανάπτυξη με υψηλή οικονομική δραστηριότητα σε συγκεκριμένο κλάδο, κοινωνικές ανισότητες και περιορισμένη ενίσχυση της πραγματικής παραγωγής.

 5.Απώλεια της Αστικής Ιδιοπροσωπίας.

 5.1 Από την τοπική διαφοροποίηση στη Πανελλαδική ομογενοποίηση. 

 Μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα οι Ελληνικές πόλεις διέθεταν έντονη μορφολογική, κλιματική και πολιτισμική διαφοροποίηση.

 Η αρχιτεκτονική τους αντανακλούσε:

 ● γεωγραφικές συνθήκες,

 ● τοπικά υλικά

 ● οικονομική βάση 

 ● ιστορικές επιρροές

 ● κοινωνική δομή

 Η πόλη της Ηπείρου δεν έμοιαζε με την Πελοπόννησο. Οι νησιώτικοι οικισμοί δεν έμοιαζαν με τα Θεσσαλικά κέντρα. Η τοπική αρχιτεκτονική δεν ήταν μόνο αισθητική επιλογή. Η πόλη εξέφραζε τον τόπο. Η έννοια του χώρου από γεωγραφική σκοπιά, αναφέρεται σε μια απτή, μετρήσιμη διάσταση. Είναι γεωγραφικά δεδομένος και αντικειμενικά προσδιορίσιμος. Ωστόσο ο χώρος αποκτά πραγματική οντότητα μόνο με τη παρουσία και τη δράση του ανθρώπου. Μέσα από τη συνεχή παρέμβαση η επιστήμη προχώρησε από τον αμιγώς γεωγραφικό χώρο στην έννοια του τόπου -ενός πολυδιάστατου βιωμένου και κοινωνικά σημασιοδοτημένου περιβάλλοντος. Ο τόπος υπερβαίνει την απτή του διάσταση. Ενω ο χώρος μπορεί να μετρηθεί, ο τόπος είναι ταυτόχρονα άυλος. Ενσωματώνει μνήμες, παραδόσεις, ιστορία, πολιτισμό και συναισθήματα. Αποτελεί ένα ζωντανό συνδυασμό ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Η αυλή, η πλατεία, ο δρόμος, το παλιό κτίριο δεν είναι απλώς γεωγραφικά σημεία. Φέρουν μαζί τους ιστορία, ανθρώπινες σχέσεις, πολιτισμική μνήμη. Αυτή η αλληλεπίδραση ανθρώπου και χώρου δημιουργεί τον τόπο ως συλλογική εμπειρία, η οποία καθορίζει την ταυτότητα της πόλης, της γειτονιάς, του πολιτισμού. Χωρίς τον τόπο δεν υπάρχει πόλη, καθώς απουσιάζει η σύνδεση των ανθρώπων με το περιβάλλον τους. Χωρίς τόπο καταρρέουν οι κοινωνικές σχέσεις, η μνήμη και η πολιτισμική συνέχεια. Ο τόπος λειτουργεί έτσι ως κρίκος που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, επιτρέποντας στην πόλη να εξελιχθεί χωρίς να χάσει την ιστορική και κοινωνική ταυτότητα. Κατοικώντας τον τόπο ως ολότητα αναδεικνύεται η σημασία της προστασίας της ταυτότητας των πόλεων της ιστορικής μνήμης και της βιωμένης εμπειρίας των κατοίκων. Η εφαρμογή της αντιπαροχής μετά τη δεκαετία του 1950 είχε ως αποτέλεσμα την τυποποίηση και ομογενοποίηση των Ελληνικών πόλεων με απώλεια τη βιωμένη διάσταση του τόπου. Οι πολυκατοικίες, οι ίδιες πανελλαδικά, διαγράφουν τις τοπικές διαφοροποιήσεις και υποβαθμίζουν την αυθεντική εμπειρία του τόπου. Η πολυκατοικία είναι το σύμβολο της μεταπολεμικής Ελληνικής πόλης. Αποτελεί παράδειγμα της θεσμικής υπέρβασης του μέτρου. Αν και αποτέλεσε λύση στέγασης, η επανάληψη της ως κυρίαρχη μορφή οικοδόμησης έχει δημιουργήσει πανελλαδική ομοιομορφία με την τυποποιημένη κάτοψη και ύψος, το συνεχές χωρίς ανάσα οικοδομικό μέτωπο και την αποξένωση του δημόσιου χώρου. Η πολυκατοικία είναι το σύγχρονο παιδί της αντιπαροχής. Δείχνει ότι η υπέρβαση του μέτρου δεν είναι αισθητική παράλειψη. Το πρόβλημα δεν είναι η μορφή αυτή καθαυτή, αλλά η θεσμική λογική που τη επέβαλε πανελλαδικά, χωρίς αναφορά στην τοπική ιστορία, το κλίμα και την κοινωνία. 

 5.2 Η Αθήνα ως παράδειγμα και πρόβλημα.

 Μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο και τον εμφύλιο, η Αθήνα εξελίχθηκε σε απόλυτο διοικητικό, οικονομικό και πληθυσμιακό κέντρο της χώρας.

 Η εσωτερική μετανάστευση κατεύθυνε τεράστιους πληθυσμούς προς την πρωτεύουσα, η οποία μετατράπηκε σε με μηχανή απορρόφησης της κοινωνικής κινητικότητας. Η πολεοδομική ανάπτυξη, βασισμένη στην αντιπαροχή και την μικροϊδιοκτησία παρήγαγε ένα συγκεκριμένο αστικό πρότυπο Πυκνή δόμηση συνεχές οικοδομικό μέτωπο και εξάντληση του συντελεστή δόμησης. Η Αθήνα δεν αποτελεί απλώς πρωτεύουσα. Αποτέλεσε πρότυπο ανάπτυξης. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το Αθηναϊκό μοντέλο δεν περιορίστηκε στην μητροπολιτική του κλίμακα. Μεταφέρθηκε μεσω του ενιαίου θεσμικού πλαισίου και της ίδιας οικοδομικής λογικήςσε πόλεις με εντελώς διαφορετική ιστορική και κοινωνική δομή. Η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, ο Βόλος, το Ηράκλειο αλλά και μικρότερα αστικά κέντρα, αναπτύχθηκαν με την ίδια δομική λογική. 

 ● Εξάντληση οικοπέδου 

 ● Τυποποιημένη πολυκατοικία 

 ● Αριθμητική προσέγγιση του χώρου.

 Η ιδιαιτερότητα του τόπου δεν καθόριζε πλέον τη μορφή. Την μορφή την καθόριζε ο μηχανισμός. Η υπερπυκνότητα, η περιβαλλοντική επιβάρυνση και η έλλειψη δημόσιου χώρου αποτέλεσαν συνέπειες του μοντέλου. Η Αθήνα καθιέρωσε ένα «κανονικό» τρόπο αστικής ανάπτυξης. Οποιαδήποτε άλλη μορφή-χαμηλή δόμηση, τοπική αρχιτεκτονική, διαφοροποίηση,-θεωρήθηκε καθυστέρηση. 

Η μητροπολιτική συγκέντρωση θεωρήθηκε πρόοδος και μετατράπηκε σε πολιτισμική κανονικοποίηση. Η πόλη δεν όφειλε πλέον να εκφράζει τον τόπο. Όφειλε να εκφράζει τη σύγχρονη ανάπτυξη.

 5.3 Ταυτότητα, τόπος και αστική μνήμη. 

Η απώλεια της πολιτισμικής πολυφωνίας. Η πόλη δεν είναι μόνο χώρος κατοίκησης. Είναι αποθήκη συλλογικής μνήμης. Τα κτήρια, οι δρόμοι, οι κλίμακες, τα υλικά συγκροτούν ένα σύστημα αναφοράς που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίζει τον εαυτό της. Η προπολεμική πόλη διέθετε αυτή τη μνημονική συνέχεια. Η μορφή της αφηγούνταν την ιστορία της. Η μαζική κατεδάφιση νεοκλασικών και παραδοσιακών κτισμάτων στο όνομα της ανάπτυξης διέκοψε τη μορφολογική της συνέχεια. Η νέα τυποποιημένη πολυκατοικία δεν ενσωμάτωνε την ιστορία του τόπου ,αλλά τον κανονισμό. Η μνήμη αντικαταστάθηκε από την επανάληψη. Η τοπική αρχιτεκτονική ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με το κλίμα, τον προσανατολισμό, τα υλικά, αλλά και την κοινωνικές σχέσεις.Η μεταπολεμική πολυκατοικία είναι αφηρημένος τόπος. Μπορεί να τοποθετηθεί παντού χωρίς ουσιαστική μεταβολή. Ο τόπος υποχώρησε μπροστά στο γενικευμένο χώρο. Η απώλεια της ταυτότητας δεν είναι απλώς αισθητική φθορά. Είναι συνέπεια θεσμικής ομογενοποίησης. Όταν ο κανόνας είναι ενιαίος το αποτέλεσμα είναι ενιαίο. Όταν ο μηχανισμός παραγωγής είναι ο ίδιος η μορφή επαναλαμβάνεται. Η πολιτισμική πολυφωνία απαιτεί θεσμική διαφοροποίηση.

 Στην Αρχαία πόλη, το μέτρο ήταν συνδεδεμένο με το συγκεκριμένο. Με το μέγεθος της κοινότητας, με τα όρια του τόπου, με την αναλογία μεταξύ ανθρώπου και κλίμακας. Στη σύγχρονη πόλη το μέτρο αντικαταστάθηκε με από την αριθμητική μεγιστοποίηση. Η ομογενοποίηση των Ελληνικών πόλεων δεν είναι απλώς απώλεια μορφών. Είναι απώλεια σχέσης με τον τόπο. Στην μεταπολεμική Ελλάδα έχουμε το εξής παράδοξο: Ενώ οι Ελληνικές πόλεις ξεχώριζαν για τη διαφορετικότητα τους, θεσμικά η σύγχρονη Ελλάδα παρήγαγε πόλεις που μοιάζουν μεταξύ τους. Η αντιπαροχή και το ενιαίο πολεοδομικό πλαίσιο λειτούργησαν ως μηχανισμός εθνικής αστικής ομογενοποίησης. Η πόλη έγινε κλώνος των Αθηνών. Όπως αναφέρει ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης στον πρόλογο του βιβλίου του ‘’Πόλεων και τοπίου παιδεία’’:

 «Πρόκειται για πόλεις του τσιμέντου όχι του πράσινου, σκληρές, σκυθρωπές, όχι γελαστές, γερασμένες παρόλο που είναι νέες, της νύχτας, παρά της μέρας, της αφιλοκαλίας και όχι της φιλοκαλίας, οπτικής και ακουστικής μόλυνσης παρά καθαρότητας και ηρεμίας. Μονολειτουργικές παρά πολυλειτουργικές,των εμπορικών κέντρων και των αυτοκινήτων παρά των δημόσιων χώρων και των ανθρώπων. Χωρίς ανθρώπινο μέτρο, χωρίς το μέτρο των παιδιών, το κύριο κριτήριο της βιωσιμότητας μιας πόλης, αλλά και ενός από τα κύρια θεμέλια του πολιτισμού μας το μέτρο. Από το παν μέτρον άριστον κάναμε τη μετάβαση στο κάκιστον, στην κακιστοκρατία. Δεν έχει ένα τρόπο να σταθείς και να βλέπεις το χρόνο να περνά. Βλέπεις μόνο να περνούν αυτοκίνητα και ένα ανακυκλούμενο κύκλο καταστροφής, ανοικοδόμησης και εκ νέου καταστροφής. Είναι πόλεις που δεν ξαποσταίνουν, δεν κ Ελληνική πόλη ξεκουράζονται γιατί χτίζονται εφήμερα όπως οι τέντες στις στέπες ή στην έρημο. Πολυκατοικίες χωρίς ρυθμό, άρρυθμες, χωρίς σχήμα, άσχημες, πολυκατοικίες καλύβες. Αντίθετα, χιλιετίες πριν, ο Εμπεδοκλής έλεγε ότι ¨οι Έλληνες χτίζουν ένα σπίτι σαν να μην επρόκειτο να πεθάνουν ποτέ¨. Η αιωνιότητα του χθες και το εφήμερο του σήμερα. Πρόκειται για τον θάνατο, το τέλος των πόλεων στον τόπο που η σύνθεση του Άστεως και της χώρας γέννησε αυτό το πολιτισμικό και πολιτικό προϊόν που ήταν η πόλις. Ο χώρος της Δημοκρατίας, γιατί χωρίς πόλεις δεν υπάρχει δημοκρατία, δεν υπάρχουν πολίτες» 

5.4 Η ομογενοποίηση ως μορφή Ύβρεως.

 Υπέρβαση ορίων και απώλεια μέτρου στην σύγχρονη Ελληνική Πόλη. Στην Αρχαιοελληνική σκέψη, η ύβρις δεν σημαίνει απλώς αλαζονεία. Σήμαινε υπέρβαση του ορίου. Υπέρβαση του μέτρου που καθιστά δυνατή τη συνύπαρξη ανθρώπου, πόλης και κόσμου. Η ύβρις δεν ήταν η μεγαλοπρέπεια. Ήταν η αμετρία. Δεν ήταν η ανάπτυξη .Ήταν η απορρύθμιση. Στην τραγωδία η ύβρις οδηγεί σε νέμεση διότι διαρρηγνύει την κοσμική ισορροπία. Στην πόλη, η ύβρις διαρρηγνύει τη χωρική και θεσμική ισορροπία. Η έννοια αυτή είναι κρίσιμη για την κατανόηση της μεταπολεμικής Ελληνικής αστικής εμπειρίας. Η Αρχαία πόλη δεν συγκροτούνταν μόνο με λειτουργικά κριτήρια. Συγκροτούνταν με αναφορά στο μέγεθος της κοινότητας, στη δυνατότητα συμμετοχής, στην ανθρώπινη κλίμακα και στα φυσικά όρια του τόπου. Το ‘’μέτρο’’ ήταν χωρικό, πολιτικό και ηθικό ταυτόχρονα. Η υπέρβαση των ορίων δεν ήταν πρόοδος, ήταν αποσταθεροποίηση. Η θεσμοθέτηση της αντιπαροχής εισήγαγε μια νέα λογική. Τη μεγιστοποίηση της εκμετάλλευσης του οικοπέδου. Ο συντελεστής δόμησης έγινε το νέο μέτρο. Αλλά δεν ήταν μέτρο ισορροπίας. Ήταν μέτρο εξάντλησης. Η λογική δεν ήταν «πόσο χρειάζεται η πόλη», αλλά «πόσο επιτρέπεται να χτιστεί» Η διαφορά είναι θεμελιώδης.

 Η ομογενοποίηση των πόλεων συνιστά ύβρη με δυο τρόπους: 

 α)Ύβρις προς τον τόπο 

 Η ίδια τυπολογία εφαρμόζεται σε διαφορετικά κλίματα, μορφολογίες και ιστορικά περιβάλλοντα.

 β)Ύβρις προς το όριο. 

 Η συνεχής υπέρβαση κλίμακας, ύψους και πυκνότητας οδηγεί σε απώλεια αναλογίας μεταξύ ανθρώπου και πόλης. Η πόλη γίνεται συμπαγής μάζα χωρίς ανάσα. Ο δημόσιος χώρος περιορίζεται. Η κλίμακα μεταβάλλεται. Η υπέρβαση δεν είναι εντυπωσιακή, είναι αθροιστική. Και ακριβώς για αυτό το λόγο γίνεται βαθιά. Η ύβρις δεν δηλώθηκε ατομική ως αλαζονεία. Εκδηλώθηκε ως θεσμικός μηχανισμός. Το σύστημα επιβράβευσε την εξάντληση, κανονικοποίησε την υπέρβαση και μετέτρεψε την πόλη σε αριθμητικό πεδίο. 

Η κρίση της πόλης δεν είναι αισθητική. Είναι κρίση θεσμικής αυτοσυγκράτησης. Στην τραγωδία η ύβρις ακολουθείται από τη νέμεση. Στην πόλη, η νέμεση δεν εμφανίζεται δραματικά αλλά σταδιακά με την περιβαλλοντική υποβάθμιση, την κυκλοφοριακή ασφυξία, την έλλειψη πρασίνου, την ανωνυμία, την απώλεια ταυτότητας και την κοινωνική αποξένωση. Η σύγχρονη Ελληνική πόλη βιώνει μια νέμεση. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπήρξε ύβρις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί να επανέλθει το μέτρο. Η επαναφορά του μέτρου δεν σημαίνει επιστροφή στο παρελθόν. Σημαίνει αναθεώρηση συντελεστών δόμησης, ενίσχυση του δημόσιου χώρου, τοπική θεσμική διαφοροποίηση, κλιματολογική και μορφολογική προσαρμογή και επανασύνδεση με την κλίμακα του ανθρώπου. Το μέτρο δεν είναι ρομαντισμός. Είναι προϋπόθεση βιωσιμότητας. Η μεταπολεμική ομογενοποίηση των Ελληνικών πόλεων μπορεί να ιδωθεί ως ιστορική μετάβαση από την πόλη του μέτρου στην πόλη της μεγιστοποίησης. Η ύβρις δεν είναι η πολυκατοικία, είναι η απουσία ορίου. Και χωρίς όριο η πόλη χάνει όχι μόνο την ταυτότητα της-αλλά και τη δυνατότητα αυτορρύθμισης. 

 6.Η πόλη ως πεδίο διαμόρφωσης πολιτικής και ταξικής συνείδησης. 

 Η κρίση των πόλεων δεν είναι μόνο μορφολογική ή θεσμική αλλά και κοινωνικοπολιτική και ταξική. Η αντιπαροχή λειτούργησε ως θεσμός κυρίως προς όφελός ιδιόκτητων οικοπέδων και κατασκευαστών αφήνοντας περιορισμένο χώρο στην πλειονότητα των κατοίκων. Η αντιπαροχή δεν είναι ουδέτερος μηχανισμός αλλά έχει σαφώς ταξικό πρόσημο.

 α. οικονομική ανισότητα:

 οι ιδιοκτήτες οικοπέδων που επωφελούνται υπερβολικά, ενώ οι χρήστες των διαμερισμάτων αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην ποιότητα και στην προσβασιμότητα.

 β. Συγκέντρωση κέρδους σε λίγους:

 κατασκευαστές και ιδιοκτήτες αποτελούν τον κύριο αποδέκτη της οικονομικής υπεραξίας της αστικής ανάπτυξης. 

 γ. περιορισμένη κοινωνική συμμετοχή.

 Η πλειοψηφία των κατοίκων δεν συμμετέχει στη διαμόρφωση του χώρου οδηγώντας σε αποξένωση και αδυναμία της συλλογικής δράσης. Η αντιπαροχή λειτούργησε έτσι ως εργαλείο ταξικής αναδιανομής υπέρ των οικονομικά ισχυρών οδηγώντας σε μορφολογική και κοινωνική ομογενοποίηση που συρρίκνωνε το δημόσιο και κοινοτικό πεδίο. Επιπλέον η πόλη δεν αποτελεί απλώς χώρο κατοικίας ή οικονομικής δραστηριότητας. Είναι ζωντανό πολιτικό και κοινωνικό πεδίο, όπου διαμορφώνονται σχέσεις εξουσίας, κοινωνικές δομές και ταξική συνείδηση. Κάθε αστικός χώρος φέρει εγγενούς πολιτικές διαστάσεις, καθώς η διαρρύθμιση, η πρόσβαση σε δημόσιους χώρους, η μορφή και η χρήση του αστικού ιστού επηρεάζουν την κοινωνική εμπειρία και τις συλλογικές αντιλήψεις. Η πόλη είναι πεδίο κοινωνικής εμπειρίας. 

Η καθημερινή ζωή σε αυτήν διαμορφώνει την κοινωνική συνείδηση των κατοίκων. 

 ● Δημόσιος χώροι και αλληλεπίδραση:

 οι πλατείες, οι δρόμοι, οι πεζόδρομοι και οι κοινοτικές υποδομές αποτελούν τόπους όπου αναπτύσσονται κοινωνικές σχέσεις, συλλογικές δράσεις και συμμετοχή στα κοινά. Η απουσία ή ο περιορισμός τους οδηγεί σε αποξένωση και αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής. 

 ● Γειτονιά και κοινότητα: Η καθημερινή αλληλεπίδραση με τους γείτονες διαμορφώνει αίσθημα ταυτότητας και κοινής ευθύνης συμβάλλοντας στη διαμόρφωση συλλογικών αξιών και στάσεων. 

 Η πόλη ως πεδίο κοινωνικής εμπειρίας επηρεάζει τη διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Ο δημόσιος χώρος, η ιστορική συνοικία και τα πολιτισμικά μνημεία ενισχύουν την αίσθηση κοινής ταυτότητας και πολιτικής συμμετοχής. Επίσης οι διαφορές στη πρόσβαση σε χώρους, υπηρεσίες και υποδομές αναδεικνύουν ταξικά και πολιτικά ζητήματα ενώ διαμορφώνουν διαφορετικές εμπειρίες και της δημοκρατίας και των θεσμών. Στη σημερινή παγκοσμιοποιημένη εποχή η πόλη μπορεί να θεωρηθεί ως το σύγχρονο εργοστάσιο παραγωγής κοινωνικών σχέσεων, πολιτικής συνείδησης και ταξικής διάκρισης. Όπως στο εργοστάσιο οργανώνει τη διαδικασία παραγωγής έτσι και η πόλη διαμορφώνει τις σχέσεις εξουσίας, τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και τις ταξικές ιεραρχίες.

 Η πόλη λοιπόν παράγει:

 ● κοινωνική συνείδηση: 

Ο αστικός χώρος, με τη μορφολογία, τη χρήση και την πρόσβαση σε δημόσιους χώρους, διαμορφώνει τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τη θέση τους στη κοινωνία.

 ● Ταξικές σχέσεις: 

Η οργάνωση της πόλη, η συγκέντρωση πλούτου, η κατοικία, οι υποδομές και η πρόσβαση στην αγορά εργασίας αναπαράγουν ταξικές διακρίσεις και ενισχύουν τις ανισότητες. 

 ● Πολιτική συνείδηση: 

Η πόλη μέσα από δημόσιους χώρους, γειτονιές και συλλογικές εμπειρίες διαμορφώνει δυνατότητες συμμετοχής ή υποταγής, ανάλογα με το βαθμό πρόσβασης και ελέγχου που έχουν οι κάτοικοι στους κοινωνικούς πόρους. 

 ● Με τον τρόπο αυτό η πόλη λειτουργεί σαν εργοστάσιο κοινωνικής αναπαραγωγής, όπου οι θεσμοί, η πολεοδομία και οι κοινωνικές πολιτικές καθορίζουν ποιοί ωφελούνται, ποιοί αποκλείονται και πως διαμορφώνεται η συλλογική συνείδηση. Στη μεταπολεμική Ελλάδα, η αντιπαροχή λειτούργησε ακριβώς με αυτό τον τρόπο. Δημιούργησε κερδοσκοπικά κέντρα για λίγους, ενώ οι υπόλοιποι κάτοικοι είδαν το δημόσιο χώρο και τη συλλογική τους ζωή να περιορίζονται, ενισχύοντας την ταξική ομογένεια και τη δομή κοινωνικών ανισοτήτων. 

 7.Από τη Στρεβλή Ανάπτυξη στην Ταυτοτική Ανασυγκρότηση της Πόλης. 

Ενώ η αντιπαροχή πρόσφερε βραχυπρόθεσμα σημαντική οικονομική πρόοδο ενεργοποιώντας τη οικοδομική δραστηριότητα και δημιουργώντας άμεσες θέσεις εργασίας, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες υπήρξαν βαθύτερες και πιο σύνθετες. Η εκτεταμένη κατεδάφιση ιστορικών κτισμάτων, η ομογενοποίηση της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας και η αποδυνάμωση της πολεοδομικής ιδιαιτερότητας οδήγησαν σε απώλεια της ταυτότητας των ελληνικών πόλεων. Η πόλη από φορέας μνήμης και πολιτισμικής συνέχειας μετατράπηκε σε ουδέτερο κατασκευαστικό προϊόν, αποκομμένο από ιστορικές, κοινωνικές και μορφολογικές ρίζες. Η απώλεια δεν ήταν μόνο αισθητική ή συμβολική. Είχε και οικονομικές επιπτώσεις. Σε μια εποχή όπου η παγκόσμια οικονομία στρέφεται προς την ποιότητα, τη διαφοροποίηση και την εμπειρία, η ισοπέδωση της τοπικής ιδιαιτερότητας στερεί από τις πόλεις ένα κρίσιμο συγκριτικό πλεονέκτημα. 

Η σύγχρονη αναπτυξιακή στρατηγική δεν μπορεί πλέον να βασίζεται στη μαζική και ποσοτική οικοδομική επέκταση, αλλά στην ανάδειξή της ταυτότητας και της μοναδικότητας κάθε τόπου. 

 Η πόλη μπορεί να μετατραπεί σε ουσιαστικό αναπτυξιακό εργαλείο μέσα από: 

 ● την ανάκτηση και προστασία της αρχιτεκτονικής και ιστορικής κληρονομιάς, ως στοιχείου πολιτιστικής υπεραξίας.

 ● Την ενίσχυση της τοπικής παραγωγής προϊόντων υψηλής ποιότητας, είτε στον πρωτογενή τομέα είτε στη μικρή μεταποίηση, συνδέοντας την πόλη με την ευρύτερη γεωγραφική της ενότητα. 

 ● Την ανάδειξη της τοπικής ιστορίας και πολιτισμού, μέσα από μουσεία, πολιτιστικά δίκτυα, εκπαιδευτικές δράσεις και θεματικές διαδρομές. 

 ● Την Προβολή της ντόπιας γαστρονομίας ως ζωντανής πολιτισμικής έκφρασης που συνδέει το παρόν με το παρελθόν.

 ● Την ανάπτυξη ηπίου και ποιοτικού τουρισμού βασισμένο στην αυθεντικότητα και όχι στη μαζικότητα. 

 Σε αυτό το πλαίσιο, η ταυτότητα δεν αποτελεί ρομαντική αναπόληση του παρελθόντος, αλλά στρατηγικό πόρο. Η πόλη που αναγνωρίζει και ενεργοποιεί τη μνήμη, την ιστορία και την τοπική της ιδιαιτερότητα μπορεί να οικοδομήσει ένα βιώσιμο αναπτυξιακό μοντέλο, κοινωνικά δίκαιο και οικονομικά ανθεκτικό. Αν η μεταπολεμική περίοδος χαρακτηρίστηκε από την ποσοτική μεγέθυνση χωρίς ποιοτικό σχεδιασμό, η σύγχρονη πρόκληση είναι η ποιοτική ανασυγκρότηση με κέντρο των άνθρωπο, τον τόπο και την πολιτισμική συνέχεια. Η σύγχρονη θεωρία της περιφερειακής και αστικής ανάπτυξης έχει μετατοπιστεί από τα εξωγενή κεφαλαιοκρατικά μοντέλα προς την έννοια της ενδογενούς ανάπτυξης. Σύμφωνα με αυτή, η βιώσιμη οικονομική πρόοδος δεν επιτυγχάνεται μέσω μαζικών επενδύσεων που αγνοούν τις ιδιαιτερότητες ενός τόπου αλλά μέσω της ενεργοποίησης των εσωτερικών πόρων του. Της ιστορίας, της πολιτισμικής μνήμης της κοινωνικής συνοχής, της τοπικής παραγωγικής γνώσης. 

 Σε αυτό το πλαίσιο αναδεικνύεται και η έννοια της «οικονομίας της ταυτότητας». Η ταυτότητα δεν αντιμετωπίζεται ως απλό πολιτισμικό χαρακτηριστικό, αλλά ως παραγωγικό κεφάλαιο. Η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία, η πολεοδομική δομή, η γαστρονομία, οι παραδόσεις, ακόμη και η ιδιαίτερη κοινωνική ιστορία μιας πόλης, συνιστούν μορφές άυλου κεφαλαίου που μπορούν να μετατραπούν σε αναπτυξιακό πόρο.

Η διαφοροποίηση αποτελεί πλέον συγκριτικό πλεονέκτημα σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία που τείνει να προς την ομογενοποίηση.

 Η μεταπολεμική αντιπαροχή λειτούργησε αντίστροφα προς αυτή τη λογική. Προώθησε την τυποποίηση, την επανάληψη, την ομοιομορφία. Μακροπρόθεσμα όμως, η απώλεια της τοπικής ταυτότητας σημαίνει απώλεια δυναμικού ενδογενούς ανάπτυξης. Η πόλη που μοιάζει με όλες τις άλλες στερείται αφηγηματικής δύναμης, τουριστικής μοναδικότητας και πολιτισμικής διαφοροποίησης. 

 Αντίθετα μια στρατηγική ανασυγκρότησης μπορεί να βασιστεί σε τρεις άξονες:

 1. Χωρική και αρχιτεκτονική αποκατάσταση-προστασία και επανένταξη της ιστορικής κληρονομιάς στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον. 

 2. Σύνδεση πόλης-παραγωγής-ενίσχυση τοπικών προϊόντων ποιότητας, αγροδιατροφικών δικτύων, μικρές μεταποιήσεις και δημιουργικών βιοτεχνιών. 

 3. Πολιτισμική και κοινωνική ενεργοποίηση-αξιοποίηση της τοπικής ιστορίας, της γαστρονομίας, των πολιτιστικών διαδρομών και της συλλογικής μνήμης ως στοιχείων κοινωνικής συνοχής και οικονομικής δραστηριότητας. 

 Η συμβολική οικονομία μπορεί επίσης να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των πόλεων. Η έννοια της συμβολικής οικονομίας αναφέρεται στις δραστηριότητες που παράγουν αξία όχι μόνο μέσω υλικών προϊόντων, αλλά κυρίως μέσω συμβόλων, εικόνων αφηγήσεων και πολιτισμικών σημασιών. Περιλαμβάνει τον πολιτισμό, τη δημιουργική βιομηχανία, την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική ταυτότητα, τα τον τουρισμό εμπειρίας, τη γαστρονομία, τα φεστιβάλ, ακόμη και τη φήμη μιας πόλης. Είναι εργαλείο ενδογενούς ανάπτυξης, μέσω κοινωνικής συνοχής, μηχανισμός επανασύνδεσης πόλης-πολιτών και φορέας πολιτισμικής αυτογνωσίας. Δεν πρόκειται απλώς για στρατηγική branding. Πρόκειται για επανανοημοδότηση της πόλης ως ζωντανού οργανισμού. 

 Για να συμβάλει όμως καθοριστικά στην ανάπτυξη των πόλεων, πρέπει να πληρούνται δύο προϋποθέσεις. 

 1. Να βασίζεται στην αυθεντική ταυτότητα και όχι σε επιφανειακή ευαισθητοποίηση. 

 2. Να εντάσσεται σε ένα θεσμικό πλαίσιο κοινωνικής δικαιοσύνης και συμμετοχικού σχεδιασμού. 

 Η πόλη επομένως μπορεί να μετατραπεί από πεδίο παθητικής κατανάλωσης και οικονομικής εκμετάλλευσης σε χώρο παραγωγής αξίας με βάση την ταυτότητα. Η μετάβαση αυτή προϋποθέτει νεο θεσμικό πλαίσιο, αποκέντρωση αρμοδιοτήτων και ενεργό συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας. Μόνο τότε ο τόπος παύει να είναι απλώς γεωγραφικός χώρος και ανακτά τον χαρακτήρα του ως πολιτισμική και παραγωγική οντότητα. Είναι κυρίως πολιτικό ζήτημα που απαιτεί νέα αναπτυξιακή και πολιτική παιδεία.

 Η αντιπαροχή θεμελιώθηκε σε ένα άτυπο αλλά ισχυρό κοινωνικό συμβόλαιο. Το κράτος παρέχει ανοχή και θεσμική ευελιξία, οι ιδιοκτήτες γης προσέφεραν οικόπεδα, οι κατασκευαστές παρήγαγαν κατοικίες και οι κοινωνίες αποδέχτηκαν την οικοδομική πυκνότητα ως αντάλλαγμα για ιδιωτικό όφελος. Το δημόσιο συμφέρον ωστόσο περιορίστηκε σε δευτερεύοντα ρόλο. Ο δημόσιος χώρος, η αισθητική ποιότητα και η ιστορική συνέχεια δεν αποτέλεσαν κεντρικούς άξονες του συμβολαίου αυτού. Σήμερα απαιτείται μια νέα θεμελίωση των σχέσεων μεταξύ πόλης, πολιτών και θεσμών. 

Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο οφείλει να μετατοπίσει το κέντρο βάρους:

 ● Από την ατομική πρόοδο στη συλλογική υπεραξία. 

 ● Από την ποσοτική οικοδόμηση στη ποιοτική ανασυγκρότηση

 ● Από τη συγκεντρωτική λήψη αποφάσεων στη συμμετοχική πολεοδομία. 

 Η πόλη δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα, αλλά ως κοινό αγαθό. Ο δημόσιος χώρος, η πολιτιστική κληρονομιά και η τοπική ταυτότητα αποτελούν συλλογικό κεφάλαιο, το οποίο δεν μπορεί να υποτάσσεται αποκλειστικά στη λογική της αγοράς. 

Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο συνεπάγεται:

 1. Ενίσχυση της τοπικής αυτοδιοίκησης με ουσιαστική οικονομική και θεσμική αυτονομία. 

 2. Θεσμοθέτηση συμμετοχικών διαδικασιών σχεδιασμού, όπου οι πολίτες συνδιαμορφώνουν το μέλλον της πόλης τους. 

 3.Προτεραιότητα στην κοινωνική κατοικία και στη μικτή χρήση γης, ώστε να αποφεύγεται ο χωρικός διαχωρισμός και η ταξική απομόνωση.

 4.Σύνδεση αστικού σχεδιασμού με παραγωγική στρατηγική, που ενισχύει τοπικά δίκτυα παραγωγής, πολιτισμού και καινοτομίας. 

Η επανανοημοδότηση της πόλης ως τόπου και όχι ως απλού οικοπέδου προς εκμετάλλευση συνιστά βαθιά πολιτική πράξη. Πρόκειται για μετάβαση από ένα μοντέλο ανάπτυξης βασισμένο στην ιδιωτική συσσώρευση σε ένα μοντέλο που επιδιώκει τη συλλογική ευημερία, την κοινωνική συνοχή και τη βιώσιμη οικονομία. Αν η μεταπολεμική πόλη υπήρξε προϊόν ενός συμβολαίου ανοχής στην άναρχη μεγέθυνση, η σύγχρονη πόλη οφείλει να θεμελιωθεί σε ένα συμβόλαιο ποιότητας, μνήμης και δημοκρατικής συμμετοχής. Μόνο έτσι μπορεί να αποκατασταθεί η σχέση τόπου, κοινωνίας και πολιτισμού και να διαμορφωθεί μια αναπτυξιακή στρατηγική με ιστορική συνείδηση και κοινωνική δικαιοσύνη.

 8.Πρόταση Θεσμικής και Πολεοδομικής Επαναθεμελιωσης των Ελληνικών Πόλεων. 

 Η κρίση των ελληνικών πόλεων δεν είναι μόνο μορφολογική. Είναι θεσμική, κοινωνική και αναπτυξιακή. Συνεπώς, η επαναθεμελίωση δεν μπορεί να περιοριστεί σε αποσπασματικές παρεμβάσεις αισθητικής βελτίωσης και ή μεμονωμένες αναπλάσεις. Απαιτείται ένα νέο συνεκτικό πλαίσιο που θα αναδιατάσσει τις σχέσεις κράτους-,τοπικής αυτοδιοίκησης, αγοράς και κοινωνίας.

 8.1Θεσμική Ανασυγκρότηση:

 Από τον Συγκεντρωτισμό στη Τοπική Αυτονομία. Η ουσιαστική αναγέννηση των πόλεων προϋποθέτει 

 ● Αποκέντρωση πολεοδομικών αρμοδιοτήτων με σαφές κοινωνικό πλαίσιο και μηχανισμούς ελέγχου.

 ● Οικονομική αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης ώστε να μπορεί να σχεδιάζει μακροπρόθεσμα και όχι να λειτουργεί διαχειριστικά. 

 ● Θεσμοθέτηση υποχρεωτικής κοινωνικής διαβούλευσης σε κρίσιμες παρεμβάσεις αστικού σχεδιασμού. 

 ● Δημιουργία τοπικών παρατηρητηρίων πόλης για τη συνεχή αξιολόγηση της ποιότητας ζωής της κοινωνικής συνοχής και της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας. 

 Η πόλη πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πολιτικό και κοινωνικό υποκείμενο και όχι ως διοικητική υποδιαίρεση.

 8.2 Πολεοδομική Μεταρρύθμιση: 

Από την πυκνότητα στην ποιότητα. Η μεταπολεμική ανάπτυξη βασίστηκε στη μεγιστοποίηση του συντελεστή δόμησης. 

Η νέα θεμελίωση απαιτεί: 

 ● Μείωση υπερβολικών πυκνοτήτων και επαναξιολόγηση των ορίων δόμησης με κριτήρια της ποιότητας ζωής 

 ● Προτεραιότητα στη μικτή χρήση γης, ώστε να αποφεύγεται η μονολειτουργικότητα και η χωρική απομόνωση.

 ● Δίκτυο συνεχών και λειτουργικών δημοσίων χωρων (πλατειες, πρασινο, πεζοδρομήσεις) που ενισχύουν τη συλλογικότητα. 

 ● Προστασία και αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς όχι ως διακοσμητικού στοιχείου αλλά ως οργανικού μέρους της σύγχρονης ζωής. Στις νέες πόλεις πρέπει να σταματήσει η κατανάλωση εδάφους, η τοποφαγία. Πρέπει να αναπαράγουν έδαφος, τόπο. 

 8.3 Οικονομική Στρατηγική Πόλης: 

Από την Οικοδομική Πρόσοδο στην Παραγωγική Ανασύνθεση. Η πόλη πρέπει να επανασυνδεθεί με την παραγωγή: 

 ● Στήριξη τοπικών παραγωγικών οικοσυστημάτων (αγροδιατροφή, δημιουργικές βιοτεχνίες, πολιτιστική βιομηχανία)

 ● Ανάπτυξη ποιοτικού και βιώσιμου τουρισμού βασισμένου στη ταυτότητα 

 ● Κίνητρα για ανακαίνιση και επανάχρηση υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος αντί νέας άναρχης δόμησης. 

 ● Δημιουργία αστικών συνεργατικών σχημάτων και κοινωνικής οικονομίας. Η ανάπτυξη οφείλει να είναι διαφοροποιημένη και όχι εξαρτημένη από τη κτηματαγορά. 

 8.4 Κοινωνική Διάσταση: 

Η πόλη ως κοινό αγαθό. Η επαναθεμελίωση δεν μπορεί να αγνοεί την κοινωνική δικαιοσύνη: 

● Πολιτικές κοινωνικής και προσιτής κατοικίας.

 ● Ανάσχεση φαινομένων εκτοπισμού (gentrification). 

 ● Ενίσχυση της γειτονιάς ως βασικής μονάδας κοινωνικής ζωής.

 ● Επαναφορά της έννοιας του μέτρου και των ορίων της πόλης όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και λειτουργικά. Οι νέες πόλεις οφείλουν να δημιουργούν μεταξύ των κατοίκων αισθήματα συντροφικότητας και αλληλεγγύης.

 9.Νέες Λαϊκές πολιτικές με Επίκεντρο τις Πόλεις ως Υποκείμενα Πολιτικού Μετασχηματισμού. 

 Η κρίση των Ελληνικών πόλεων δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με τεχνοκρατικές ρυθμίσεις ή αποσπασματικές πολεοδομικές διορθώσεις. Εφόσον η πόλη υπήρξε πεδίο συσσώρευσης κεφαλαίου και αναπαραγωγής ταξικών ανισοτήτων, η υπέρβαση του μεταπολεμικού μοντέλου απαιτεί νέες λαϊκές πολιτικές που θα επανασχεδιάσουν τις πόλεις και θα τις επανατοποθετήσουν στο επίκεντρο του κοινωνικού μετασχηματισμού. Τα πολιτικά υποκείμενα αυτής της διαδικασίας πρέπει να είναι φορείς μιας άλλης, νέας αναπτυξιακής παιδείας και μιας Ελληνικής πολιτικής παιδείας.

 Η πόλη δεν είναι απλώς χώρος κατοίκησης. Είναι τρόπος συγκρότησης κοινωνικών σχέσεων, συλλογικής μνήμης και πολιτικής συνείδησης. Ως εκ τούτου μπορεί να λειτουργήσει ως υποκείμενο πολιτικής δράσης όταν οι κάτοικοι της αποκτούν θεσμική και ουσιαστική δυνατότητα παρέμβασης στο σχεδιασμό και στη διαχείριση της.

 Το μεταπολεμικό μοντέλο αντιμετώπισε την πόλη ως αντικείμενο εκμετάλλευσης, οικόπεδο προς αξιοποίηση, κτίσμα προς πώληση, γη για κεφαλαιοποίηση. Οι νέες λαϊκές πολιτικές οφείλουν να μετατρέψουν την πόλη σε συλλογικό πολιτικό υποκείμενο, όπου οι πολίτες συμμετέχουν ενεργά στη λήψη αποφάσεων, η γη και ο δημόσιος χώρος προστατεύονται ως κοινά αγαθά και η τοπική οικονομία υπηρετεί τους πολλούς και όχι τους κερδοσκόπους. 

 Η αστική μορφή δεν είναι ουδέτερη. Αντανακλά συσχετισμούς δύναμης.

 Οι λαϊκές πολιτικές με επίκεντρο την πόλη περιλαμβάνουν: 

 ● Δικαίωμα στην κατοικία ως κοινωνικό δικαίωμα και όχι ως εμπόρευμα. 

 ● Δικαίωμα στο δημόσιο χώρο, προσβάσιμο και ζωντανό. 

 ● Συμμετοχικό προϋπολογισμό και σχεδιασμό, ώστε οι κάτοικοι να καθορίζουν τις προτεραιότητες 

 ● Ανάπτυξη συνεργατικών και κοινοτικών μορφών οικονομίας σε επίπεδο γειτονιάς. Η πόλη γίνεται έτσι εργαστήριο δημοκρατίας.

 Δημιουργεί πολίτες που συμμετέχουν ενεργά στη δημόσια ζωή και όχι παθητικούς ψηφοφόρους, φορολογούμενους, τηλεθεατές. 

 Οι νέες λαϊκές πολιτικές δεν περιορίζονται σε χωρικές παρεμβάσεις αλλά συνδέουν τον αστικό σχεδιασμό με ενίσχυση της τοπικής παραγωγής και της μεταποίησης, τη στήριξη αγροδιατροφικών δικτύων που συνδέουν πόλη και ύπαιθρο, την προώθηση πολιτιστικών και δημιουργικών δραστηριοτήτων και την αξιοποίηση της ταυτότητας ως συλλογικού αναπτυξιακού κεφαλαίου. Με αυτό τον τρόπο η πόλη γίνεται κέντρο ενδογενούς ανάπτυξης και όχι εξάρτημα της κτηματαγοράς.

 Τέλος η ανάκτηση της ταυτότητας δεν αποτελεί απλώς μια αισθητική επιλογή. Είναι πράξη πολιτικής αυτογνωσίας. Οι πόλεις που επανασυνδέονται με την ιστορία και τον τόπο τους αποκτούν αυτοπεποίθηση και συνοχή. Η πολιτισμική συνέχεια λειτουργεί ως βάση κοινωνικής αλληλεγγύης και δημοκρατικής συμμετοχής. 

 Οι μέχρι σήμερα πολιτικές είναι εκφράσεις ενός μοντέλου που ευνοεί την ιδιωτική συσσώρευση εις βάρους του συλλογικού συμφέροντος. Οι νέες λαϊκές πολιτικές καλούνται να αντιστρέψουν αυτή τη λογική. Να επανασχεδιάσουν και να επανασηματοδοτήσουν την πόλη ως κοινό αγαθό ,ως πεδίο δημοκρατίας, ως φορέα παραγωγικής ανασυγκρότησης και ως τόπο πολιτισμικής συνέχειας. Ο πολιτικός μετασχηματισμός της Ελληνικής κοινωνίας δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς τον μετασχηματισμό των πόλεων της. Διότι εκεί όπου συγκροτείται ο χώρος, συγκροτείται και η κοινωνία και εκεί που μεταβάλλεται η πόλη, μεταβάλλεται και η ίδια η πολιτική.

ΠΗΓΗ - Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com