ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΡΗΤΗ - ΠΡΟΣΧΩΡΩ ΣΤΟ ΙΣΛΑΜ - ΤΟΥΡΚΕΥΩ

Μιχάλη Κατσανεβάκη 

ΑΠΌΣΠΑΣΜΑΤΑ

      

          Ο Scevalier  το 1699 γράφει δια την Κρήτη τα εξής :

 «την ύπαιθρον χώραν κατοικούσι και καλλιεργούσι οι ιθαγενείς Κρήτες. Τόσον όμως πιέζονται και καταδυναστεύονται υπό των Τούρκων, ώστε πολλοί εξ αυτών δια να σωθώσι από τα δεινά και από την πληρωμή του χαράτς, είδος κεφαλικού φόρου γίνονται μουσουλμάνοι».

         Ο Pouqueville λέγει ότι :

 «εκατό χιλιάδες χριστιανοί επλήρωναν το χαράτς κατ’ αρχάς, αλλά μετά τόσης θηριωδίας μεταχειρίστηκαν αυτούς οι κατακτητές, ώστε πλέον των 60000 εξισλαμίσθησαν».

     Η εξωμοσία γινόταν είτε από άτομα μεμονωμένα, είτε από ολόκληρες οικογένειες, είτε ολόκληρα χωριά, σε όλη την Κρήτη. Π.χ. στο Αξέντι Ηρακλείου, όπου περί το 1740, εξωμότησε όλο το χωριό μαζί με τον παπά και το 1881 είχε 70 οικογένειες μόνο  Μουσουλμάνων. 

Στο Νομό Χανίων έτσι έγινε στους Στράτους, Φλώρια, Κατσοματάδος, Μυλωνές, και Σάσαλο Σελίνου. Στην περιοχή της Σητείας  στα χωριά Βαβέλοι (Νέα Πραισός), Δάφνη, Λαμνώνι, Ζάκανθος και Κατελιώνας. Τα ίδια έγιναν σε πολλά χωριά της Αμπαδιάς στο Ρέθυμνο, στην Μεσαρά κλπ.

Μετά  την εξωμοσία ακολουθούσαν τελετές που ολοκληρωνόταν με τη περιτομή του νέου μουσουλμάνου.  Γράφει ο F.W. Sieber  (1789-1844) : 

Οι Τουρκοκρήτες και η παρουσία τους στα παράλια της Μικράς Ασίας, μέσα από τις πηγές (Α΄ μέρος)

Εθνολογικός χάρτης της Κρήτης το 1861. Τούρκικος πληθυσμός με κόκκινα, Ελληνικός πληθυσμός με μπλε. Πηγή

Της Μαρίας Βεϊνόγλου* από τον νέο Ερμή τον Λόγιο τ. 7

Α΄

Λίγα πράγματα είναι γνωστά για τους Τουρκοκρήτες κι αυτά δεν ξεπερνούν χρονικά τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν, πλέον, με την κορύφωση του Κρητικού Ζητήματος, σχεδόν οι μισοί αναγκάστηκαν να εκπατρισθούν. Οι άλλοι μισοί παρέμειναν στην Κρήτη μέχρι το 1923, οπότε, σύμφωνα με τους όρους της Συμφωνίας της Λωζάννης, αντηλλάγησαν αναγκαστικά. Ελάχιστες αναφορές γι’ αυτούς από κει και πέρα. Ακόμα κι αυτές οι διεθνείς συμβάσεις-ακολουθήματα της Συμφωνίας Ανταλλαγής του 1923 (η 9η Δήλωση, η Σύμβαση της Αγκύρας του 1925, η Συμφωνία Αθηνών του 1926), μήτε που τους κατονομάζουν. Κι όμως, οι Τουρκοκρήτες αποτελούν το φάσμα που πλανάται και προβληματίζει όλα τα τραπέζια συζητήσεων εκείνης της εποχής… Αλλά και για την αρχική τους εγκατάσταση, έως το 1922, επί του μικρασιατικού εδάφους, δεν διαθέτουμε ξεκάθαρη εικόνα και, μολονότι οι πηγές μας παρέχουν αρκετά στοιχεία, αυτά δεν έχουν συνολικά εκτιμηθεί. Τι απέγιναν οι Τουρκοκρήτες; Ποιοι είναι και πού βρίσκονται σήμερα αυτοί των οποίων τη συνολική ιστορία κανείς δεν συσχέτισε με την τύχη του Μικρασιατικού Ελληνισμού; Ποια η δράση τους στα μικρασιατικά παράλια έως το 1922;

Η παρούσα εργασία επιθυμεί να συμβάλει σε μια σύντομη σκιαγράφηση των Τουρκοκρητών που εγκαταστάθηκαν στον μικρασιατικό χώρο, φιλοδοξώντας να παράσχει μιαν όσο το δυνατόν εναργέστερη εικόνα για την τύχη και τη δράση τους εκεί. Γνωρίζουμε ότι δεν θα είναι πλήρης, αλλά πιστεύουμε πως δεν θα αποκλίνει από την κατεύθυνση προς την οποία υποδεικνύουν οι ίδιες μας οι πηγές. Έτσι, ενώ θεωρήσαμε σκόπιμο να προτάξουμε τα απαραίτητα στοιχεία για τον εθνοτικό τους χαρακτήρα έως το 1922, κρίναμε απαραίτητο να αναφερθούμε και στον εξέχοντα ρόλο τους στις ιστορικές εξελίξεις στην Κρήτη, καθώς η κατανόησή του αποτελεί κλειδί για συμπεριφορές και στάσεις που εκδηλώνονται ακολούθως, ατομικά ή συλλογικά. Στο σημείο αυτό, χρησιμοποιήσαμε και υλικό που παρέσχε παλαιότερο δημοσίευμα του περιοδικού Άρδην (Ιαν.-Φεβ. 1998), ενώ για το επόμενο στάδιο, που αφορά την παρακολούθηση όσων Τουρκοκρητών μετοίκησαν στην Τουρκία, συμβουλευθήκαμε τον ελληνόφωνο Τύπο της Σμύρνης, το Α(ρχείο) Π(ροφορικής) Π(αράδοσης) του Κ(έντρου) Μ(ικρασιατικών) Σ(πουδών)και το Ιστορικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών. Στη δεύτερη περίπτωση, ομολογουμένως, ήσαν λιγότερο πολυσύχναστα τα μονοπάτια.