"Οδύσσεια" του Νόλαν

Δημοσθένης Κούρτοβικ 

«Δεν θα μπορούσα ν' απαντήσω μονολεκτικά. μ' ένα ναι ή ένα όχι, στο ερώτημα αν μου άρεσε η "Οδύσσεια" του Κρίστοφερ Νόλαν. Είδα εκεί μερικά ενδιαφέροντα πράγματα στο σενάριο και μια εικαστικά καθηλωτική σκηνοθεσία. Αλλά, όταν τα μάτια μου ξεθόλωσαν από το εκθαμβωτικό και καταιγιστικό θέαμα των σχεδόν τριών ωρών, το συγκινησιακό αποτύπωμα που μου άφησε η ταινία ήταν μάλλον ρηχό.

Σπεύδω να διευκρινίσω ότι καθόλου δεν μ' ενόχλησε η συμπεριληπτική λογική του Νόλαν που έκανε την Ωραία Ελένη μαύρη, αν και δυσκολεύομαι να καταλάβω τι ουσιαστικό πρόσφερε στην ταινία αυτή η επιλογή και οπωσδήποτε θα ήταν καλύτερα αν ο ρόλος είχε δοθεί σε μια πραγματικά ωραία μαύρη ηθοποιό (εκτός αν ο Νόλαν θέλησε ν' ακολουθήσει και σ' αυτό φεμινιστικές αντιλήψεις περί "γυναικείου κάλλους"). Δεν μ' ενόχλησε ούτε η απόφαση του Νόλαν, αυτή καθ' εαυτή, να προβάλει σύγχρονες αντιλήψεις και προβληματισμούς στο αρχαίο έπος - αυτό κάνουν όλοι οι καλλιτέχνες και συγγραφείς που διασκευάζουν αρχετυπικούς μύθους.

Το μεγάλο πρόβλημα της ταινίας, αυτό που σχεδόν ακυρώνει τις προθέσεις του Νόλαν, είναι κατά τη γνώμη μου ο αφόρητος και άκαιρος ρεαλισμός της κινηματογραφικής γλώσσας του. Όσες αλλαγές και αν κάνει κάποιος στο ομηρικό έπος, όσες καινούργιες ερμηνείες και αν του δώσει, πρόκειται για μια ιστορία γεμάτη τέρατα, μάγισσες, θεοφάνειες, θεογενείς νύμφες. Αν κάποιος δεν αποφασίσει να τα παραλείψει όλα αυτά (όπως έκανε ο Ουμπέρτο Παζολίνι πριν δύο χρόνια στη δική του εκδοχή, την "Επιστροφή"), πρέπει να βρει έναν τρόπο ώστε ο εγγενής ρεαλισμός της κινηματογραφικής εικόνας να μη συγκρούεται με την υποβλητικότητα και πολυσημία της μυθολογικής αφήγησης. Αλλιώς θα την αποστεγνώσει από τους χυμούς της και θα οδηγήσει ακούσια τον θεατή να τη σκέφτεται με πολύ διαφορετικούς όρους. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Ο Οδυσσέας είναι επτά χρόνια ερωτικός αιχμάλωτος της Καλυψώς στο νησί της. Η Καλυψώ είναι νύμφη, δηλαδή θεότητα. Αλλά ο Νόλαν την κάνει μια χοϊκή, αν και όμορφη ώριμη γυναίκα (η Σαρλίζ Θερόν είναι εδώ γοητευτικότερη απ' ό,τι στα νιάτα της). Έτσι όμως ο θεατής αρχίζει να διερωτάται για πράγματα που δεν θα τον απασχολούσαν διαβάζοντας το αρχαίο έπος: πώς βρέθηκε η Καλυψώ σ' αυτό το ερημονήσι, πώς επιβιώνει τόσα χρόνια ολομόναχη κτλ. Με τη ρεαλιστική Καλυψώ της ταινίας να σβήνει τη μυθολογική Καλυψώ, όλο αυτό το επεισόδιο μοιάζει ξεκάρφωτο. Είναι ένα αμήχανο σεναριακό επινόημα για να υποκαταστήσει της μακρά διήγηση που κάνει ο Οδυσσέας στο παλάτι των Φαιάκων.

Ακόμη πιο απογοητευτική είναι η σκηνή με τη νέκυια, την επίσκεψη του Οδυσσέα στον Άδη. Όχι μόνο λείπουν οι συναντήσεις του με τη μητέρα του και τον Αχιλλέα (ίσως οι συγκλονιστικότερες στιγμές του έπους), αλλά και οι νεκροί που εμφανίζονται είναι ενοχλητικά υλικές και τονισμένα πεζές φιγούρες, ειδικά ο Τειρεσίας απεικονίζεται σαν ένας άμορφος σάρκινος μπόγος, ένα ατσούμπαλο και ρακένδυτο γερόντιο. Η όλη σκηνή δεν μεταδίνει καμία συγκίνηση. Λειτουργεί απλώς ως σύνοψη, για λόγους οικονομίας (διάρκεια της ταινίας και της αντοχής των θεατών), όσων μέλλεται να συμβούν στον Οδυσσέα και τους συντρόφους του.

Ο Οδυσσέας του Νόλαν.

Χαρίτων Χαριτωνίδης 

Μια από τις πιο τολμηρές επιλογές του Νόλαν είναι ο ίδιος ο Οδυσσέας –και δεν είδα να γίνεται κουβέντα για αυτό από τους ομηραμύντορες. 

Όταν έμαθα ότι ο Νόλαν διάλεξε τον Ματ Ντέιμον για Οδυσσέα, απογοητεύτηκα βαθιά. Ο Ματ Ντέιμον είναι «καλό παιδί,» «αγνή καρδιά,» «καθαρό βλέμμα». Πού είναι αεικίνητο μάτι του Οδυσσέα, που σκανάρει και ζυγίζει τα πάντα στο λεπτό; Πού είναι τα σαρκαστικά ζυγωματικά, το μυτερό γενάκι, δηλαδή τα  σ τ ε ρ ε ο τ υ π ι κ ά  χαρακτηριστικά του δαιμόνιου; Διότι όταν βρισκόμαστε στον ομηρικό κόσμο,  ο φ ε ί λ ο υ μ ε  να είμαστε στερεοτυπικοί –ρωτήστε τον Μίλμαν Πάρρυ.

Αυθαιρετεί ο Νόλαν απέναντι στον ήρωα του Ομήρου;

Ύστερα όμως θυμήθηκα ότι την ίδια απογοήτευση ένιωθα με τις απεικονίσεις του Οδυσσέα στα αρχαιοελληνικά αγγεία. Δεν έβλεπα αυτό που φανταζόμουν από τους στίχους  –και το οποίο ενσάρκωσε μια για πάντα ο Κερκ Ντάγκλας σ’ εκείνη την κατά τ’ άλλα μέτρια ταινία. Αντί για «Κερκ Ντάγκλας» έβλεπα έναν μάλλον αγαθό γενειοφόρο.

Και θυμήθηκα κάτι ακόμα, που συνήθως ξεχνάμε. Ο Οδυσσέας του Ομήρου είναι μεν ο «πολύτροπος,» ο «πολυμήχανος,» ο «πολύμητις,» και όλα αυτά τα επίθετα που εξαίρουν την ευφυΐα του…

Πού το χάνει ο Νόλαν στην “Οδύσσειά” του

ΞΕΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

Ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, η “Οδύσσεια” του Ομήρου, ένα έπος, ενέπνευσε διαχρονικά όλο τον πολιτισμό στον κόσμο, για τον πλούτο της γλώσσας, των νοημάτων, των ανθρώπινων χαρακτήρων, κατορθωμάτων, αδυναμιών και των λεπτών αποχρώσεων της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, βουτηγμένο σ’ ένα κόσμο που αναδύεται μέσα από πληθώρα μυθολογικών στοιχείων, θεϊκών παρεμβάσεων, δεισιδαιμονιών και μοναδικών μεταμορφώσεων.

Το μοναδικό αυτό αριστούργημα, που δε σταμάτησε ποτέ να διδάσκεται, προσπάθησε να διασκευάσει ο Κρίστοφερ Νόλαν (Christopher Nolan), διακεκριμένος Βρετανός σκηνοθέτης που έχει δώσει αρκετές και ιδιαίτερες κινηματογραφικές στιγμές (“Οπενχάιμερ”, κ.α.). Εν πολλοίς τα κατάφερε.

Ο Νόλαν δίνει ένα έπος σε τρεις ώρες, ένα στοίχημα απίθανα δύσκολο για να πετύχει, και ένα όραμα ακόμα πιο δύσκολο για να ερμηνευθεί. Ο Νόλαν δεν αφήνει απείραχτο το κείμενο, το κάνει ουσιαστικό δικό του, δίνει μία δική του εκδοχή για τον Οδυσσέα, βλέπει στον ήρωα, με μία υπαρξιακή πεσιμιστική διάσταση, το σύγχρονο άνθρωπο, την παραίτησή του, τη λήθη του, τον τρόπο που οδεύει στο τέλος του πολιτισμού όπως τον ξέραμε, και ενός καινούργιου που διακρίνει να έρχεται.

Η καταστροφή, τα επιτεύγματα του παρελθόντος, οι ηρωισμοί του κεντρικού χαρακτήρα, περνούν υπό αίρεση, αναστοχασμό. “Τι έκανα; “Τι κατάφερα;”, αναρωτιέται ο Οδυσσέας όταν βλέπει την καταστροφή που προκάλεσε μία, εκ των πραγμάτων, ευφυέστατη ιδέα του για να κατακτήσουν οι Έλληνες την Τροία μετά από δεκαετή πολιορκία. Τα πάντα γύρω του καίγονται, οι πάντες σφάζονται, η οργή και η οδύνη του πολέμου εκτυλίσσεται σαν ταινία που ο ίδιος πρωταγωνιστεί, συνειδητοποιώντας αυτά που προκάλεσε.

Ο Όμηρος στο τελωνείο της ιδεολογίας

από Γιώργος Τασούδης

Τα μεγάλα έργα έχουν το προνόμιο να συνομιλούν με κάθε εποχή. Δεν είναι λοιπόν παράδοξο ο κινηματογράφος να επιχειρεί να συνομιλήσει με τον Όμηρο. Αντιθέτως, αυτό αποδεικνύει ότι, σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά, τα ομηρικά έπη εξακολουθούν να συγκινούν, να εμπνέουν και να προκαλούν δημιουργούς σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο προβληματισμός αρχίζει όταν η συνάντηση με ένα κλασικό έργο μετατρέπεται σε προσπάθεια διόρθωσής του. Όταν προηγείται η ιδεολογία και ακολουθεί η ανάγνωση του κειμένου, το αποτέλεσμα δεν είναι ερμηνεία αλλά προβολή των δικών μας βεβαιοτήτων πάνω σε έναν άλλον κόσμο.

Η πρόσφατη δήλωση ότι ο Όμηρος «δεν αφιερώνει αρκετό χρόνο στις γυναίκες» δεν αποκαλύπτει κάποιο κενό του Ομήρου. Αποκαλύπτει μια χαρακτηριστική συνήθεια της εποχής μας: να αξιολογούμε τα μεγάλα έργα όχι μέσα από το δικό τους πνευματικό σύμπαν, αλλά μέσα από τις ιδεολογικές προϋποθέσεις του παρόντος.

Το ερώτημα, όμως, είναι βαθύτερο. Είναι άραγε έργο του αναγνώστη να μαθητεύσει στο κείμενο ή να απαιτήσει από το κείμενο να μαθητεύσει στις δικές του αντιλήψεις;

Ο Όμηρος δεν αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως εκπροσώπους ομάδων, φύλων ή κοινωνικών κατηγοριών. Τους αντιμετωπίζει ως πρόσωπα. Γι' αυτό και η αξία τους δεν μετριέται από τον αριθμό των στίχων που τους αφιερώνει, αλλά από το βάθος της παρουσίας τους και από το αποτύπωμα που αφήνουν στην πορεία του έπους και στην ψυχή του αναγνώστη. Ο Όμηρος δεν γράφει με όρους ποσοστώσεων· γράφει με όρους δραματικής αλήθειας.

Η «Οδύσσεια» του Νόλαν: όταν ο ελληνικός Όμηρος γίνεται αμερικανικός μύθος

Ο Κρίστοφερ Νόλαν δημιούργησε ένα εντυπωσιακό κινηματογραφικό έπος. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, για έναν Έλληνα θεατή δεν είναι εάν η ταινία είναι «πιστή» στις πανοπλίες και στα πρόσωπα, αλλά εάν διατηρεί τον ηθικό, πολιτικό και μεταφυσικό πυρήνα της Οδύσσειας.

Οι πρώτες κριτικές για την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι σχεδόν θριαμβευτικές. Οι περισσότεροι κριτικοί συμφωνούν ότι πρόκειται για ένα οπτικό και τεχνικό επίτευγμα: μια κινηματογραφική εμπειρία τεράστιας κλίμακας, με επιβλητικά τοπία, πραγματικά πλοία, σωματικές μάχες, τέρατα, θεούς και έναν Οδυσσέα σημαδεμένο από τον πόλεμο.

Ο Guardian μιλά για ένα συγκλονιστικό έπος ανδρών, τεράτων και ηθικής μεταμόρφωσης. Το Vulture τοποθετεί την ταινία στο φυσικό καταληκτικό σημείο ολόκληρης της κινηματογραφικής πορείας του Νόλαν, ενώ η Washington Post υποστηρίζει ότι η ομορφιά της ταινίας κάνει πολλές από τις προηγούμενες αντιπαραθέσεις να μοιάζουν δευτερεύουσες. Την ίδια στιγμή, όμως, ακόμη και οι θετικές κριτικές αναγνωρίζουν ότι ο σκηνοθέτης διατηρεί ορισμένα στοιχεία του Ομήρου και μετασχηματίζει ριζικά άλλα.

Από ελληνική σκοπιά, αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον ζήτημα.

Όχι αν ένας ξένος σκηνοθέτης «δικαιούται» να κινηματογραφήσει την Οδύσσεια. Ούτε αν κάθε ηθοποιός έχει την υποτιθέμενη εμφάνιση ενός ανθρώπου της μυκηναϊκής εποχής. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι:

Τι απομένει από τον ελληνικό Όμηρο όταν το έργο περνά μέσα από την κοσμοθεωρία του σύγχρονου Χόλιγουντ;

Ο Όμηρος ήταν Έλληνας — αλλά δεν είναι ιδιοκτησία μας

Ναι, ο Όμηρος ήταν Έλληνας. Ή, ακριβέστερα, το όνομα «Όμηρος» συμπυκνώνει μια μακρά ελληνική επική παράδοση, η οποία διαμορφώθηκε στην ελληνική γλώσσα, μέσα στον θρησκευτικό, κοινωνικό και πολιτικό κόσμο των αρχαίων Ελλήνων.

Ο αποσυμβολισμός της Οδύσσειας

Βαγγέλης Παππάς

Αναμφισβήτητα, η Οδύσσεια αποτελεί ένα πανανθρώπινο εγχειρίδιο αυτογνωσίας το οποίο παραμένει άγνωστο σε πολλούς από εμάς. Μια εμπειρία που καθρεφτίζει τον αέναο αγώνα μας για την επιστροφή στην Ιθάκη, δηλαδή την κατάκτηση ίσως του μοναδικού στόχου κάθε ενός από εμάς: την συνάντηση και την ένωση με την ψυχή μας, έπειτα από τις πνευματικές περιπέτειες μιας ολόκληρης ζωής.

Ο εικαστικός Βαγγέλης Παππάς παρουσιάζει το μεγάλο ταξίδι του ανθρώπου πίσω από το κείμενο του Ομήρου.

Ο Όμηρος και το Ομηρικό ζήτημα

Ο Όμηρος και το Ομηρικό ζήτημα

Το 800 π.Χ. ο Όμηρος είχε ήδη γράψει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, τα δύο θαυμάσια αριστουργήματα. Η ελληνική γλώσσα και τα δυο αυτά επικά ποιήματα συγκαταλέγονται στους παράγοντες εκείνους που κρατούσαν ενωμένες τις πάμπολες πόλεις κράτη της Ελλάδας. (Ασίμωφ, το χρονικό του κόσμου)

Όλη η αρχαιοελληνική γραμματεία συνδέεται με τα δύο μεγάλα έπη, τα οποία σηματοδοτούν την απαρχή της (Ζακλίν ντε Ρομιγύ)

Ο Τρωϊκός πόλεμος διαδραματίστηκε το 1200 π.Χ. ενώ τα έπη γράφτηκαν 400 χρόνια μετά. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός στο διάστημα των 400 αυτών χρόνων κατέρρευσε και πολλά άλλαξαν. Ωστόσο, διάφοροι τροβαδούροι τραγουδούσαν την ιστορία του πολέμου στις αυλές των βασιλιάδων και στους δρόμους σε όλο αυτό το διάστημα. Διαπιστώθηκε μάλιστα ότι τα αρχαιολογικά δεδομένα που αναφέρονται στα έπη κάλυπταν πολλούς αιώνες.

Το 1795 ο γερμανός F. Α. Wolf δημοσιεύει την πραγματεία Prolegomena ad Homerum, στα λατινικά, στην οποία υποστηρίζει ότι καθένα από τα ποιήματα αποτελεί ένα περισσότερο ή λιγότερο επιτυχές αμάγαλμα ενοτήτων που προέρχονται από διαφορετικές χρονολογίες. Την εποχή του Πεισιστράτου στην Αθήνα, στα μέσα του 6ου αιώνα , τα άσματα κατά την άποψη αυτή, κατεγράφησαν για πρώτη φορά και συνενώθηκαν. Από αυτήν την εκ των υστέρων συνένωση προέκυψαν, κατά τον Wolf η Ιλιάς και η Οδύσσεια.

Επομένως, δεν υπάρχει μόνο ένας δημιουργός.

Εντούτοις, καθένα από τα δύο ποιήματα αποτελεί ένα σύνολο τόσο ως προς την σύνθεση όσο και ως προς την έμπνευση. (Ζακλίν ν. Ρομιγύ)

Πιο αναλυτικός και πιο κατηγορηματικός αρνητής της θεωρίας του F. A. Wolf είναι ο Στυλιανός Αλεξίου.

Η Οδύσσεια 3D Animation (Ελληνικοί Υπότιτλοι)