Η Επιστροφή του Έθνους ως Κοινωνική Προστασία: Μια Μεταμαρξιστική Κριτική του Καπιταλισμού

από Francesco Petrone - 09/10/2026

Πηγή: Φραντσέσκο Πετρόνε

Μεταξύ των πιο αντισυμβατικών στοχαστών, μια κριτική του καπιταλισμού που ονομάζεται μετα-μαρξιστική εξαπλώνεται, ανακαλύπτοντας ξανά το έθνος. Ονομάζεται μετα-μαρξιστική επειδή χρησιμοποιεί τη λογική της σύγκρουσης του Μαρξ, αλλά καταλήγει σε διαφορετικά συμπεράσματα. Ενώ η ανάλυσή της μπορεί να φαινόταν ορθολογική τον 19ο αιώνα, δεν έχει αντέξει τη μεταμόρφωση του καπιταλισμού. Αν η λύση στην υπεραξία κάποτε φαινόταν να είναι η πιο δίκαιη αναδιανομή, μετά το σημείο καμπής του 1989, αυτή η κριτική δεν στέκει πλέον. Ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν κατέρρευσε, αλλά κέρδισε την ταξική πάλη, νικώντας τους αντιπάλους του.

Από εκείνη τη στιγμή και μετά, έκανε αυτό που ο Μαρξ δεν είχε προβλέψει. Η εκμετάλλευση δεν συμβαίνει πλέον μόνο στο εργοστάσιο, αλλά διαλύεται με έναν ολοκληρωτικό τρόπο εκτός εργασίας. Δεν θέλει μόνο τον χαμηλόμισθο εργαζόμενο, αλλά θέλει να αποδομήσει τον πολίτη διαβρώνοντας την πόλη. Ο νεοκαπιταλισμός θέλει άτομα χωρίς να ανήκουν, επειδή χωρίς να ανήκουν, είναι κανείς ιδανικός καταναλωτής και τέλειος εργάτης: κινητός, προσαρμόσιμος, χωρίς αντίσταση.
Οι μετα-μαρξιστές έχουν κατανοήσει ότι το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο την εκμετάλλευση, αλλά η αποξένωση προκύπτει όταν ένα άτομο χάνει τις πολιτιστικές, κοινωνικές και εδαφικές του ρίζες, χάνει την ταυτότητά του και αισθάνεται αποξενωμένο από τον εαυτό του και τον κόσμο λόγω του ξεριζωμού του.

Τὸ ἱστορικὸ κοσμοσύστημα καὶ τὸ ἔθνος

Δημοσθένης  Μιχόπουλος 

Μία ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες συγχύσεις τῆς νεώτερης ἱστοριογραφίας εἶναι ἡ σχεδὸν αὐτονόητη ταύτιση τοῦ ἔθνους μὲ τὸ ἔθνος-κράτος.

Τὰ δύο ὅμως δὲν εἶναι τὸ ἴδιο.

Τὸ ἱστορικὸ ἔθνος μπορεῖ νὰ προϋπάρχει τοῦ κράτους γιὰ αἰῶνες. Μπορεῖ νὰ χάσει τὴν πολιτική του κυριαρχία καὶ νὰ συνεχίσει νὰ ὑπάρχει. Διατηρεῖ μνήμη, παραδόσεις, γλῶσσα, πίστη, πολιτισμικὴ ἐμπειρία καὶ κυρίως συνείδηση ἱστορικῆς συνέχειας.

Οἱ Ἕλληνες δὲν ἔπαψαν νὰ ἀποτελοῦν ἱστορικὴ κοινότητα ἐπειδὴ δὲν διέθεταν ἀνεξάρτητο κράτος κατὰ τὴν ὀθωμανικὴ περίοδο. Τὸ ἴδιο φαινόμενο συναντᾶται, μὲ διαφορετικὲς βεβαίως ἱστορικὲς διαδρομές, στοὺς Ἀρμενίους, στοὺς Ἑβραίους καὶ σὲ ἄλλους λαούς.

Τὸ νεωτερικὸ ἔθνος-κράτος εἶναι διαφορετικὸ φαινόμενο.

Ἀπὸ τὸν 18ο καὶ κυρίως τὸν 19ο αἰῶνα, τὸ κράτος δὲν περιορίζεται στὸ νὰ διοικεῖ ἕναν πληθυσμό. Ἐπιχειρεῖ νὰ δημιουργήσει μία ἑνιαία ἐθνικὴ συνείδηση. Τὸ σχολεῖο, ἡ διοίκηση, ὁ στρατός, ἡ τυποποίηση τῆς γλώσσας καὶ ἡ ἐθνικὴ ἱστοριογραφία γίνονται μηχανισμοὶ παραγωγῆς κοινῆς ταυτότητας.

Διαχρονικό έθνος ή ιστορική ρήξη; Η μετωπική σύγκρουση Κοντογιώργη – Μαργαρίτη στα Χανιά για την αρχαιότητα, τον ναζισμό, το ρωμαϊκό δίκαιο και τη δημοκρατία

26/09/2026

agonaskritis.gr

Στο επίκεντρο ενός πυκνού επιστημονικού και φιλοσοφικού διαλόγου που διεξήχθη στο Πνευματικό Κέντρο Χανίων, υπό την αιγίδα της Εταιρείας Κρητικών Σπουδών – Ιδρύματος Καψωμένου και της Περιφέρειας Κρήτης, αναμετρήθηκαν δύο θεμελιωδώς διαφορετικές αντιλήψεις για την εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών, τη συγκρότηση της συλλογικής ταυτότητας και τη φύση της δημοκρατίας.

Με αφετηρία τη στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Η ελληνική πολιτισμική ταυτότητα στην τροχιά του 21ου αιώνα», ο ομότιμος καθηγητής και πρώην πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, Γιώργος Κοντογιώργης, ανέπτυξε το θεωρητικό οικοδόμημα της «κοσμοσυστημικής γνωσιολογίας», προτείνοντας μια ριζική επανεξέταση της σχέσης κράτους και κοινωνίας.

Η ανάλυσή του, η οποία αποδομεί το κυρίαρχο δυτικό αφήγημα της νεωτερικότητας και επαναπροσδιορίζει τον ιστορικό ρόλο του ελληνικού κόσμου ως πρωτοπορίας της καθολικής ελευθερίας, προκάλεσε την έντονη αντίδραση του καθηγητή Ιστορίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Γιώργου Μαργαρίτη, ανοίγοντας ένα ευρύ μέτωπο αντιπαράθεσης γύρω από τα όρια της ιστορικής συνέχειας και τις υλικές προϋποθέσεις των πολιτικών θεσμών.

Το ιστορικό σκηνικό στο Πνευματικό Κέντρο Χανίων και το διακύβευμα του 21ου αιώνα

Γ. Κοντογιώργης: Εθνική ταυτότητα και Ελευθερία

Ολόκληρη η εκδήλωση:

Κεντρικό ερώτημα της ομιλίας: ποιος έχει την ευθύνη του έθνους - το κράτος ή η κοινωνία;

Ομιλία του ομότιμου καθηγητή και πρώην πρύτανη του Παντείου Πανεπιστημίου Γιώργου Κοντογιώργη με θέμα «Εθνική ταυτότητα και ελευθερία. Η πολιτισμική ταυτότητα ως σημείο αντίστασης στην ηγεμονία. Η μετάβαση από το έθνος του κράτους στο έθνος της κοινωνίας ως αντίδοτο στις εξελίξεις τον 21ο αιώνα», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο Χανίων, στο πλαίσιο της Συζήτησης Στρογγυλής Τράπεζας «Η ελληνική πολιτισμική ταυτότητα στην τροχιά του 21ου αιώνα».

Στην ομιλία εξετάζονται η συλλογική και πολιτισμική ταυτότητα, η διάκριση εθνότητας και έθνους και η σύνδεση της εθνικής ταυτότητας με την ελευθερία. Κεντρικός άξονας είναι το ερώτημα ποιος αποφασίζει για το περιεχόμενο και την πολιτική ευθύνη του έθνους και, ειδικότερα, η διάκριση ανάμεσα στο «έθνος του κράτους» και στο «έθνος της κοινωνίας».

Παράλληλα αναπτύσσονται ζητήματα που αφορούν τη δημοκρατία, την πολιτική συμμετοχή, τη σχέση ατομικής και συλλογικής ελευθερίας και την ιστορική διαδρομή του ελληνικού πολιτισμού. Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Γιώργος Κοντογιώργης επανέρχεται ιδιαίτερα στη σχέση κοινωνίας και πολιτικού συστήματος και στην έννοια της δημοκρατίας.

Η εκδήλωση διοργανώθηκε από την Εταιρεία Κρητικών Σπουδών - Ίδρυμα Καψωμένου, σε συνεργασία με την Περιφέρεια Κρήτης - Περιφερειακή Ενότητα Χανίων και άλλους πολιτιστικούς και επιστημονικούς φορείς.

Γ. Κοντογιώργης: Εθνική ταυτότητα και Ελευθερία

Ολόκληρη η εκδήλωση: 

Κεντρικό ερώτημα της ομιλίας: ποιος έχει την ευθύνη του έθνους - το κράτος ή η κοινωνία;

Ομιλία του ομότιμου καθηγητή και πρώην πρύτανη του Παντείου Πανεπιστημίου Γιώργου Κοντογιώργη με θέμα «Εθνική αυτότητα και ελευθερία. Η πολιτισμική ταυτότητα ως σημείο αντίστασης στην ηγεμονία. Η μετάβαση από το έθνος του κράτους στο έθνος της κοινωνίας ως αντίδοτο στις εξελίξεις τον 21ο αιώνα», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο Χανίων, στο πλαίσιο της Συζήτησης Στρογγυλής Τράπεζας «Η ελληνική πολιτισμική ταυτότητα στην τροχιά του 21ου αιώνα».

Έθνος, κράτος και δημοκρατία. Ποιος αποφασίζει για την κοινωνία; - Γ. Κοντογιώργης

Ποιος αποφασίζει τι είναι εθνικό: το κράτος, ο εκάστοτε ηγέτης ή η ίδια η κοινωνία;

Συνέντευξη του ομότιμου καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης και πρώην πρύτανη του Παντείου Πανεπιστημίου Γιώργου Κοντογιώργη στην τηλεόραση της Ναυτεμπορικής, με τη δημοσιογράφο Ιρένα Αργύρη, στις 25 Ιουλίου 2026.

Στη συζήτηση εξετάζονται η έννοια του έθνους και η διάκρισή του από την εθνότητα και τον εθνικισμό, η σχέση έθνους και κράτους, καθώς και η διαφορά ανάμεσα στο «έθνος του κράτους» και στο «έθνος της κοινωνίας».

«Δεν υπάρχει κράτος μαντάμ!»

Γράφει ο Γιάννης Παπαμιχαήλ*

 

 

 Με αφορμή το citizen vigilante

  

 

«Δεν υπάρχει κράτος μαντάμ!», είναι το μότο με το οποίο έκλεινε το τραγούδι διασκευή, σε στίχους Παντελή Αμπαζή, με τίτλο «Madame».
΄
Τι εννοούσε ο ποιητής; Εννοούσε ότι δεν υπάρχει εθνικό κράτος. Εκείνο που διαθέτει το μονοπώλιο της βίας για να προστατεύει τους εγχώριους πολίτες του από κάθε απειλή τόσο εξωτερική, όσο και εσωτερική. Εθνικό κράτος, δηλαδή εκείνο που φροντίζει ως κράτος πρόνοιας τους πολίτες, με τις ανάλογες υπηρεσίες στους τομείς λόγου χάρη της υγείας, της παιδείας ή της δικαιοσύνης. Ωστόσο, κράτος υπάρχει και παραϋπάρχει! Μόνο που δεν είναι πλέον εθνικό. Είναι μορφή διεθνοποιημένης πολιτικής εξουσίας, άτυπου αυτοκρατορικού τύπου, με τοπικούς τοποτηρητές που ονομάζονται «πολιτική ηγεσία του τόπου». Κάποτε αναφανδόν μαφιοποιημένοι, οι παραπάνω τοποτηρητές προσχηματικά εξακολουθούν να εμφανίζονται ως «εκλεγμένοι από το λαό», δηλαδή από μια κοινή γνώμη που αν δεν απέχει από τις εκλογές διότι έχει σιχαθεί τις απατηλές «ψευτοδημοκρατικές» διαδικασίες, χειραγωγείται πολύ εύκολα, καθοδηγείται από τα ΜΜΕ και τις δημοσκοπήσεις και «επιλέγει» βάση των προειλημμένων αποφάσεων των ελίτ. 

Υπάρχει λοιπόν ένα παγκοσμιοποιημένο υποκατάστατο του πρώην εθνικού κράτους, με δικαστές καθοδηγούμενους από την εκάστοτε πολιτική εξουσία και οπωσδήποτε αρκετά «προοδευτικούς», ώστε να καταπατούν ανερυθρίαστα ακόμα και τα στοιχειώδη δικαιώματα στην προστασία και στη δικαιοσύνη των πολιτών της κοινωνίας από την οποία προέρχονται. Το ίδιο βέβαια ισχύει και για τα σώματα ασφαλείας που, σε μια μαφιοποιημένη κοινωνία της αρπαχτής, μαφιοποιούνται τα ίδια με μεγάλη ταχύτητα. Το ιδεολογικό πλαίσιο της παγκόσμιας συμπεριληπτικής κοινωνίας – ξενοδοχείο, χωρίς πολιτικά σύνορα (ονομάζεται επίσης με «ανοιχτά σύνορα») και πάμπολλες ανθρωπιστικές ΜΚΟ να προασπίζονται μετά μανίας και με το αζημίωτο, τόσο τον ανοιχτό χαρακτήρα των συνόρων, όσο και τα νομικά «ανθρώπινα δικαιώματα» όλων εκείνων που στην πολιτικά ορθή διάλεκτο ονομάζονται «πρόσφυγες», (ενώ πρόκειται για επιδοτούμενους από διάφορες «open society» λαθρομετανάστες), έχουν συγκροτήσει τις ηθικο-πολιτικές νοοτροπίες του πλήθους των κατά φαντασίαν «πολιτών του κόσμου». Στο μυαλό όλων των ημιμαθών δυτικών ιδιωτών έχει εδραιωθεί το σύγχρονο πολιτικό τοπίο: Τα γκέτο των σύγχρονων δυτικών και δυτικοευρωπαϊκών μητροπόλεων έχουν γίνει ένα δείγμα νομοτελειακής «φυσικής» εξέλιξης.

Μπορεί να είναι πρότυπο για την Ελλάδα το αναπτυξιακό μοντέλο της Ασίας;

24/02/2026

EPA/FRANCK ROBICHON

ΣΚΛΑΒΟΥΝΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

Τί είναι το αναπτυξιακό κράτος; Το κράτος που ανήκει στο Έθνος και όχι στις κυρίαρχες οικονομικές ελίτ. Ένα μάθημα από την ανατολή που επανέρχεται στο προσκήνιο με την δραματική κατάρρευση της παγκοσμιοποίησης.

Το αναπτυξιακό κράτος είναι ένα κράτος στρατηγικά προσανατολισμένο στην εθνική οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, το οποίο: διαθέτει ισχυρή, αυτόνομη και αξιοκρατική γραφειοκρατία, καθορίζει μακροπρόθεσμες εθνικές προτεραιότητες, κατευθύνει το χρηματοπιστωτικό σύστημα προς παραγωγικούς σκοπούς, διατηρεί λειτουργική συνεργασία με την αγορά χωρίς να υποτάσσεται σε αυτή.

Κεντρική του αρχή είναι ότι το κράτος ανήκει στο έθνος — στην ιστορία, στη μνήμη και στο μέλλον του — και όχι σε επιμέρους οικονομικά συμφέροντα. Η θεωρητική και πρακτική μορφή του αναπτυξιακού κράτους αναδείχθηκε κυρίως στην Ανατολική Ασία. Θα δούμε τις περιπτώσεις της Ιαπωνίας και της Κορέας.

Αρχικά στην Ιαπωνία, ιδιαίτερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το κράτος συγκρότησε ένα πρότυπο εθνικά κατευθυνόμενης ανάπτυξης με βασικό θεσμό το Ministry of International Trade and Industry (MITI). Η προπολεμική ιδεολογία του kokutai (εθνική οντότητα) μετασχηματίστηκε σε αναπτυξιακό εθνικισμό. Το κράτος θεωρήθηκε “φύλακας” της εθνικής ταυτότητας και της συλλογικής ευημερίας. Η οικονομική πρόοδος αντιμετωπίστηκε ως συνέχεια της ιστορικής αποστολής του έθνους.

Η γνωσιολογία των συλλογικών ταυτοτήτων – Οι νεότερες προσεγγίσεις και η ελληνική ταυτότητα

από Γιώργος Κοντογιώργης

-17 Δεκεμβρίου 2010

Γιώργος Κοντογιώργης

1. Το έθνος ως έννοια

α. Η κρατούσα άποψη θεωρεί ότι η έννοια του έθνους «αποτελεί σχετικά σύγχρονο δημιούργημα και μια κοινωνική οντότητα μόνο στο βαθμό που παίρνει τη μορφή του σύγχρονου εδαφικά προσδιορισμένου κράτους, δηλαδή του 'εθνικού κράτους'». «Όλα τα έθνη είναι σχετικά πρόσφατα και σχετικά τεχνητά δημιουργήματα. Αυτό ισχύει και για το ελληνικό έθνος που δεν υπήρχε πριν από τον 19ο αιώνα». Η έννοια του “ελληνικού έθνους” δεν αποτελεί σε τελική ανάλυση παρά (τεχνητό) δημιούργημα του νεοελληνικού κράτους-έθνους. Επομένως, τα έθνη που ισχυρίζονται ότι προϋπήρξαν του «κράτους-έθνους έχουν μία ψευδή αντίληψη του ιστορικού παρελθόντος»1.

Η άποψη αυτή, την οποία συνοψίζει ο Έρικ Χομπσμπάουμ ανεξαρτήτως των επιμέρους διαφοροποιήσεών της, αποδέχεται ότι το έθνος αποτελεί στις χώρες του “κέντρου” τεχνητή κατασκευή, ή, αναλόγως, επινόηση2 και, υποθέτω, σε ότι αφορά στην «περιφέρεια», φαντασιακή πρόσληψη3, που της μετακενώθηκε από το «κέντρο».

Μία βελτιωμένη εκδοχή του δόγματος αυτού, ανάγει το έθνος ως έννοια στις διεργασίες που συνέβησαν, σε ό,τι αφορά στις μεταμορφώσεις του κράτους, από την εποχή του Διαφωτισμού και οι οποίες απέληξαν στη διαμόρφωση του κράτους έθνους. Οπωσδήποτε όμως δεν αφίσταται από τη θεμελιώδη παραδοχή ότι το κράτος συγκροτεί το έθνος.

Από το επιχείρημα της “σχολής” αυτής, συνάγουμε ότι το έθνος δεν θεωρείται αυτοφυές και, επομένως, συμφυές γνώρισμα του κοινωνικού γεγονότος, αλλά “εμφύτευμα” που εγκατέστησε το κράτος στο μυαλό της κοινωνίας, που σκοπόν έχει την άντληση της συναίνεσής της ή, αλλιώς, νομιμοποίησης, στο σύστημα της πολιτικής κυριαρχίας που διακινεί. Συναρτάται, επομένως, με την αντίληψη ότι το κράτος αποτελεί το ταυτολογικό ισοδύναμο της πολιτείας. Ώστε, το κράτος αυτό, στο μέτρο που μονοπωλεί, τελικά, το πολιτικό σύστημα, αναλαμβάνει εξολοκλήρου και την ευθύνη του δημιουργήματός του, του έθνους. Το κράτος, εν προκειμένω, αυτοεπενδυόμενο τον φυσικό φορέα του έθνους, αυτοπροσδιορίζεται, επίσης, ως εντολοδόχος της ιδέας αυτής και όχι της κοινωνίας4. Συμβαίνει, όμως, με τον τρόπο αυτό, να ακυρώνει το αντιπροσωπευτικό πρόσημο, που εγγράφει για τον εαυτό του, αφού αναλαμβάνει να ασκήσει αρμοδιότητες που προσιδιάζουν, σε τελική ανάλυση, στις ιδιότητες τόσο του εντολέα (εν προκειμένω του έθνους) όσο και του εντολοδόχου (του έθνους).

Πώς αφυδάτωσαν και εξασθένησαν την Ελλάδα… | Μέρος Α’

Από Στέλιος Ελληνιάδης

Είχε δυνατότητες η Ελλάδα να πάει καλύτερα; Είχε, αλλά θα έπρεπε και όλοι οι θεοί του Ολύμπου να είναι μαζί της ή τουλάχιστον να μην της βάζουν τρικλοποδιές. Αλλά αυτοί, ακόμα κι αν όλοι συμφωνούσαν μεταξύ τους, πράγμα όχι πιθανό με βάση όσα έχουμε διαβάσει, δεν υπήρχαν πια στη ζωή του τόπου παρά μόνο σαν μυθικά πρόσωπα, αγάλματα και φιγούρες σε αγγεία.

Έπρεπε, λοιπόν, να τα καταφέρουμε μόνοι μας, οι Έλληνες, κόντρα όχι σε φανταστικούς θεούς, αλλά σε τέρατα με πραγματική δύναμη που είχαν -και έχουν- τη μορφή κρατών, κυβερνήσεων και ατόμων που επεμβαίνουν αυταρχικά και εξουσιάζουν τους άλλους, τους λιγότερο ισχυρούς, χρησιμοποιώντας εκτός από όπλα, δέλεαρ και πανουργία, εντόπιους συνεργούς που κατά την πολιτική ορολογία ονομάζονται ξενόδουλοι, δωσίλογοι, πράκτορες και λακέδες της ξενοκρατίας.

Αυτές ήταν και παραμένουν οι μεγάλες ανίκητες πληγές του τόπου. Και των άλλων τόπων, χωρών και λαών, επίσης.

Η επανάσταση του 1821 ήταν ένα πολύ μεγάλο γεγονός όχι μόνο για τον ελληνικό πληθυσμό. Ήταν μεγάλο για τα Βαλκάνια, ήταν μεγάλο και για τον κόσμο όλο καθώς ήταν πρωτοποριακό στη σύλληψη και την εκτέλεσή του. Ενώ η αποικιοκρατία ήταν στα φόρτε της, δεν είχαν ακόμα ξεκινήσει συνειδητά και οργανωμένα οι λαοί να αντιδρούν, να αντιστέκονται και, πολύ περισσότερο, να διεκδικούν τη δημιουργία ανεξάρτητων κρατών, κάτι που φαινόταν σχεδόν ουτοπικό. Σε μία εποχή που οι ανταγωνιστικές μεταξύ τους μεγάλες δυνάμεις συμφωνούσαν και συντονίζονταν, με μεγάλο πρωθιερέα τον Αυστριακό Μέτερνιχ, στο να αποτρέψουν την εκδήλωση αυτονομιστικών κινημάτων ακόμα κι αν στρέφονταν κατά των εχθρών τους με το φόβο ότι τέτοιου είδους εξεγέρσεις θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν αντίστοιχα επαναστατικά κινήματα στις δικές τους αποικίες, ακόμα και μέσα στις ίδιες τις μητροπόλεις.

Η Ελλάδα έγινε κράτος παρά τη θέληση των μεγάλων δυνάμεων, συγκυριακά, αρκετές δεκαετίες πριν από την ίδρυση των σημαντικότερων κρατών της Ευρώπης, όπως της Γερμανίας και της Ιταλίας που συγκροτήθηκαν 40 χρόνια αργότερα, αλλά και των περισσότερων κρατών του κόσμου!

Το "κράτος" του Καποδίστρια. Μια συγκριτική αποτίμηση σε σχέση με την απολυταρχία της εποχής και την εκλόγιμη μοναρχία του κράτους έθνους

 Γιώργος Κοντογιώργης,

1. Η προσέγγιση του "κράτους" του Ιωάννη Καποδίστρια εγείρει σειρά προκαταρκτικών ζητημάτων τα οποία χρήζουν διευκρίνισης.

 Πρώτον, ως προς την έννοια "κράτος" και, γενικότερα, ως προς τις έννοιες που συμπλέκονται με αυτό, όπως του πολιτικού συστήματος, της δικαιοσύνης κλπ.

 Δεύτερον, ως προς το περιεχόμενο δύο θεμελιωδών συνιστωσών του "κράτους" του Κυβερνήτη: του προσωρινού, το οποίο εγκαθίδρυσε προκειμένου να διαχειρισθεί τη μετάβαση στην ανεξαρτησία και να δυνηθεί να οργανώσει τι θεσμικές του παραμέτρους, και της θεμέλιας πολιτειακής του ιδέας. 

Τρίτον, ως προς το μέτρο της κρίσεως, με το οποίo θα αξιολογηθεί και θα ταξινομηθεί το "κράτος" του Καποδίστρια στη γνωσιολογία των πολιτειών.

Η διευκρίνιση των εννοιών που συνάπτονται με το "κράτος" είναι αναγκαία καθόσον η νεοτερική κοινωνική επιστήμη εμφανίζει μια εντυπωσιακή, ευεξήγητη όμως γνωσιολογική υστέρηση, η οποία συνάδει με το πρώιμο ανθρωποκεντρικό στάδιο, που διέρχεται ο κόσμος μας. Υστέρηση, η οποία δημιουργεί μια άνευ προηγουμένου σύγχυση, με σημαίνουσες επιπτώσεις στην αντίληψη του παρελθόντος, στην σήμανση του παρόντος και, περαιτέρω, στην προβληματική της επίλυσης των βιούμενων προβλημάτων ή της πρόσληψης του μέλλοντος. 

Η έννοια του κράτους στη νεοτερική "επιστήμη" ενθυλακώνει ως φύσει ταυτόσημα, δηλαδή ως οργανικές συνιστώσες του, απολύτως διαφορετικά φαινόμενα, όπως το πολιτικό σύστημα, η δικαιοσύνη, η δημόσια διοίκηση, τα σώματα ασφαλείας και άμυνας κλπ.

 Εντούτοις, η προσέγγιση αυτή, είναι ορθή, στο μέτρο που απλώς ορίζει τις σημερινές πρωτο-ανθρωποκεντρικές πραγματικότητες ή, επίσης, εκείνες της δεσποτείας που προηγήθηκε. 

Περί "ιδιωτικής πρωτοβουλίας" και "ελεύθερης αγοράς" και "μικ...ρού κράτους"

Του Κώστα Κουτσουρέλη 

Καταιγισμός δασμών, περιφρόνηση υπερεθνικών οργανισμών και ρυθμίσεων, απανωτές κατραπακιές στην ανεξάρτητη τάχα Fed, διά της βίας επαναπατρισμός μονάδων παραγωγής, εμπορικοί εκβιασμοί εις βάρος συμμάχων και εταίρων, τώρα και μερική εθνικοποίηση μεγαλοεταιρειών όπως η Intel.

Διασκεδάζει κανείς βλέποντας πώς η νέα αμερικανική κυβέρνηση ξηλώνει πόντο πόντο το πλουμιστό πανί της φιλελεύθερης ιδεολογίας, όλα αυτά τα φαντασιώδη περί "ιδιωτικής πρωτοβουλίας" και "ελεύθερης αγοράς" και "μικρού κράτους". Το Atlantic έφτασε στο σημείο να αποκαλεί τον Τραμπ σε σημερινό του άρθρο... "σοσιαλιστή"!

Κούφια λόγια προφανώς. Ό,τι κι αν λένε οι ιδεολόγοι, η κοφτή αντιπαράθεση του δημόσιου και του ιδιωτικού είναι προσχηματική. Από τη φύση της η νεωτερική οικονομία προϋποθέτει το κράτος με έναν τρόπο που κανείς προνεωτερικός σχηματισμός δεν γνώριζε. Ακόμη και ο δυτικός καπιταλισμός ταυτίζεται ιστορικά με τη γιγάντωση του δημόσιου τομέα. Έχω ξαναβάλει τα νούμερα τα σχετικά με τις ΗΠΑ: από 8% του ΑΕΠ το 1880, σήμερα οι δημόσιες δαπάνες έχουν εκτοξευθεί στο 45%. 

Αντιφάσεις και επιτεύγματα του Ελληνικού εθνικού κράτους

Γ’ και τελευταίο Μέρος της μελέτης Το Ελληνικό Έθνος ως μετα-αυτοκρατορική μορφή: Απόπειρα συγκριτικής μακροϊστορίας

Μάριος Νοβακόπουλος

Α’ Μέρος: Έθνη, Πολιτισμοί και Αυτοκρατορίες

Β’ Μέρος: Η αδυναμία μίας Ανατολικής Ολοκλήρωσης

Μορφή και ιδέα του ελληνικού κράτους

Η ιδέα ενός ενιαίου ελληνικού έθνους κράτους, όπως συστάθηκε μετά την Επανάσταση του 1821, ήταν πρωτοφανής για την πολυχιλιετή ιστορία του Ελληνισμού. Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος ήταν διαιρεμένος σε πόλεις κράτη και φυλετικά βασίλεια, ενώ παρ’ ότι το ρεύμα του πανελληνισμού (Ισοκράτης κλπ) προσέβλεπε στην ηγεμονία της Μακεδονίας με στόχο την λήξη των αδελφοκτόνων πολέμων και την αντιμετώπιση του εξωτερικού εχθρού, ό Φίλιππος και ο Αλέξανδρος δεν έφτιαξαν ένα συγκεντρωτικό ελληνικό κράτος, το οποίο να περιλαμβάνει οργανικά τις ελληνικές πολιτείες του νότου. Η απόλυτη πολιτική ενότητα του Ελληνισμού επιτυγχάνεται με την ρωμαϊκή κατάκτηση, η οποία επικρατεί σε όλες τις ελληνικές χώρες και τα βασικότερα ελληνιστικά βασίλεια. Με την απώλεια της ρωμαϊκής κοιτίδας στους βαρβάρους και τον ένδοθεν εξελληνισμό της ανατολικής αυτοκρατορίας, το λεγόμενο Βυζάντιο μετασχηματίζεται σε ένα οιονεί ελληνιστικό βασίλειο, παρά τη διατήρηση του ρωμαϊκού ονόματος και της συνημμένης συλλογικής ταυτότητας πολιτικής ιδεολογίας. Ο κλασσικισμός των Βυζαντινών αναγεννήσεων, σε συνδυασμό με την απώλεια του πολυεθνικού χαρακτήρα της αυτοκρατορίας μετά τον 13ο αιώνα, οδηγούν σε μία αναβίωση του ελληνικού ονόματος και μία πιο «στενή» κατανόηση του κράτους ως εθνικού ελληνορθοδόξου βασιλείου. Τούτο θα ισχύσει περισσότερο στην αυτοκρατορία της Νίκαιας, με τους συνειδητά ελληνιστές βασιλείς Ιωάννη Γ’ Βατάτζη και Θεόδωρο Β’ Λάσκαρη (που ονόμαζε την μικρασιατική επικράτειά του Ελλάς), και λιγότερο στην αυτοκρατορία των Παλαιολόγων, όπου μετά την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους το 1261 η ρωμαϊκή ιδέα αναζωογονείται.

Μετά την άλωση του 1453, οι υπόδουλοι Έλληνες (οι κυρίως ελληνόφωνοι μεταβυζαντινοί Ρωμαίοι ορθόδοξοι) θα προσδοκούν στον «μαρμαρωμένο βασιλιά», ο οποίος θα πάρει την Πόλη. Η ρωμαϊκή αυτοκρατορία δηλαδή της Ανατολής, θα γίνει, έμμεσα και ακούσια, το πρώτο αληθινό ελληνικό κράτος και θα δώσει την ιδέα της ιδεώδους, χαμένης πολιτείας προς ανασύσταση στους Έλληνες επαναστάτες. Το όραμα του Ρήγα για την Ελληνική Δημοκρατία μπορεί να ήταν πολυεθνικό και φιλελεύθερο, κατά την έμπνευση της Γαλλικής επανάστασης, αλλά γεωγραφικά και συμβολικά δεν αποτελούσε παρά μία ανασύσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, εκσυγχρονισμένης κατά τις αρχές της διακυβέρνησης και των πολιτικών δικαιωμάτων. Το «σχέδιον μέγα» της Φιλικής Εταιρείας προέβλεπε γενική εξέγερση των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, πυρπόληση του οθωμανικού στόλου και φόνο του σουλτάνου. Μπορεί μεν η Μεγάλη Ιδέα να αποκρυσταλλώθηκε ως όραμα μετά τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους, με σημείο αναφοράς τη διάσημη αγόρευση του Κωλέττη στη Βουλή, και το Βυζάντιο να βρήκε τη νόμιμη θέση του στην ιστοριογραφία με το συνθετικό έργο του Παπαρρηγόπουλου, αλλά το περιεχόμενο της βυζαντινής αναγέννησης και της δια του Βυζαντίου συνέχειας αρχαίας και νέας Ελλάδος σε κάθε περίπτωση προϋπήρχε, από τον καιρό του Νεοελληνικού Διαφωτισμού τουλάχιστον – και σε πιο ασαφή μορφή ακόμη νωρίτερα.

Το άφευκτο δίλημμα και η γεωπολιτική εκκρεμότητα του Ελληνισμού

Η επιστροφή του κράτους

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Η εποχή μας είναι μεταβατική. Μια από τις πλευρές της, που αναδεικνύουν αρκετοί δημοσιολογούντες,είναι η διαφαινόμενη επιστροφή του κράτους ως κεντρικού παράγοντα των διεθνών σχέσεων και της εσωτερικής ζωής διαφόρων χωρών. Μέχρι πρόσφατα οι ελίτ ανά τον κόσμο θεωρούσαν ότι το κλασικό νεωτερικό κράτος με τα αυστηρά ελεγχόμενα σύνορα, την μεγάλη φορολογία και τους περιοριστικούς κανονισμούς έπρεπε να εξαφανισθεί. Σήμερα το εκκρεμές φαίνεται να μετακινείται από τις ελεύθερες αγορές και τα διαπερατά σύνορα στην διεκδίκηση της εθνικής κυριαρχίας και στην επιστροφή ενός ισχυρού κράτους.

Η χρηματοπιστωτική κρίση απομυθοποίησε το δόγμα περί αυτορρυθμιζόμενων αγορών. Η πανδημία μας υπενθύμισε την ανάγκη για ένα αποτελεσματικό εθνικό σύστημα υγείας, ενώ οι γεωπολιτικές αναταραχές αναβαθμίζουν την αξία της εθνικής άμυνας και ασφάλειας έναντι της οικονομικής ευμάρειας, που έχει περάσει σε δεύτερο πλάνο. Κυρώσεις απέναντι σε αντίπαλα κράτη, έλεγχοι σε εξαγωγές και εισαγωγές, παντοειδείς επιδοτήσεις είναι στην ημερησία διάταξη. 

Το ζητούμενο πάντως δεν φαίνεται να είναι η αυτάρκεια και η πλήρης επιστροφή στις παλιές μορφές υποκατάστασης των εισαγωγών. Στόχος είναι ο συνδυασμός ενός υψηλού βαθμού κρατικού ελέγχου σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας (για παράδειγμα στις τράπεζες) με ταυτόχρονη αξιοποίηση της ατομικής πρωτοβουλίας και διατήρηση του ανοίγματος στην παγκόσμια αγορά. Υπάρχει διεθνώς ένα συνεχές ανάμεσα σε αποτελεσματικούς και με αναπτυξιακό προσανατολισμό κρατικούς ελέγχους και σε αναποτελεσματικές και διεφθαρμένες κρατικές πρακτικές. Στο ένα άκρο βρίσκεται η Σιγκαπούρη και σε ικανοποιητικό βαθμό και η Κίνα, ενώ στο άλλο κράτη όπως η Αίγυπτος και το Καζακστάν. 

Γιατί όμως αρκετά κράτη-και δυτικά-αδυνατούν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα των καιρών και ποιες είναι οι βασικές προϋποθέσεις για να παίξουν τα κράτη έναν διευρυμένο ρόλο στις νέες συνθήκες; Η βασικότερη προϋπόθεση για μια επιτυχή επιστροφή του κράτους στην κοινωνική ζωή είναι η διατήρηση του μονοπωλίου της άσκησης της έννομης βίας από μέρους του. Πώς προέκυψε όμως ιστορικά η μονοπώληση αυτή; 

Στις προνεωτερικές συνομαδώσεις  μικρής κλίμακας η ρύθμιση της κοινωνικής συμπεριφοράς επιτυγχάνονταν με την τελετουργική χρήση περιορισμένης βίας καθώς και με κυρώσεις κατά των παραβατών, όπως η απομόνωση και ακόμη και ο εξοστρακισμός τους ή έστω η γελοιοποίηση τους από την κοινότητα στο σύνολο της. Συγκεκριμένα οι τελετουργίες λειτουργούσαν προληπτικά. Αποσκοπούσαν με την ομοιοπαθητική χρήση μικρής δόσης βίας (ανθρωποθυσίες ή ζωοθυσίες) να επιβεβαιώσουν, μέσω του θυσιαστικού μηχανισμού του αποδιοπομπαίου τράγου, την συνοχή της κοινωνίας μικρής κλίμακας και να αποσείσουν έτσι την άμετρη βία του πολέμου πάντων κατά πάντων. Οι αυθόρμητες, διάχυτες και μη οργανωμένες κυρώσεις πάλι στις κοινωνίες μικρής κλίμακας λειτουργούσαν κατασταλτικά, όχι προλαμβάνοντας το κακό όπως οι θυσιαστικές τελετουργίες, αλλά τιμωρώντας το εκ των υστέρων. 

Οι νεωτερικές μεταχριστιανικές κοινωνίες μεγάλης κλίμακας διατηρούν το χριστιανικό κεκτημένο της κατάργησης της τελετουργικής βίας (όχι όμως και το αυτοθυσιαστικό πνεύμα του χριστιανισμού).Προεξάρχοντα ρόλο στην ρύθμιση της κοινωνικής συμπεριφοράς σε αυτές τις κοινωνίες έχουν οι οργανωμένες κυρώσεις (χρηματικά πρόστιμα, φυλάκιση κ.λπ.),που επιβάλλουν ειδικού χαρακτήρα θεσμοί, τα δικαστήρια, και όχι η κοινότητα στο σύνολο της. Το κράτος στις νεωτερικές κοινωνίες απαγορεύει την βεντέτα και την αντεκδίκηση, διατηρώντας το μονοπώλιο της  έννομης  βίας. 

Τα έθνη-κράτη και τα κράτη-πολιτισμοί

από Ευάγγελος Κοροβίνης

Ο σύγχρονος κόσμος περιγράφονταν μέχρι πρόσφατα ως συγκροτούμενος από έθνη-κράτη που βρίσκονται σε διαρκή ανταγωνισμό μεταξύ τους. Τα τελευταία χρόνια, όμως, ορισμένα κράτη (ιδίως η Κίνα, η Ρωσία και η Ινδία) προσπαθούν να φέρουν στην επιφάνεια την πολιτισμική τους κληρονομιά και να οριοθετηθούν ως διακριτά και ιδιαίτερα κράτη-πολιτισμοί.

Στα πλαίσια των εθνών-κρατών το κράτος απορροφά και υποκαθιστά το έθνος. Η εθνικότητα ταυτίζεται με την κρατική υπηκοότητα. Το έθνος ως πολιτισμικό υποκείμενο αδειάζει από το περιεχόμενο του. Μοναδική σχεδόν επιδίωξη του έθνους-κράτους γίνεται η διαρκής αύξηση των καταναλωτικών δυνατοτήτων των πολιτών. Το νεωτερικό έθνος-κράτος εμφανίζεται ως ουδέτερο απέναντι στα ζητήματα του πολιτισμού, αλλά στην ουσία στηρίζει μια μορφή «αρνητικού» ατομοκεντρικού πολιτισμού, ο οποίος προσδιορίζει ως ευ ζην την ιδιωτική απόλαυση και θεοποιεί το χρήμα. Στα πλαίσια αυτά τα έθνη-κράτη καθίστανται εγγενώς επεκτατικά και κατακτητικά, καθώς η επιθυμία και η καταναλωτική βουλιμία είναι ακόρεστες.

Στην περίπτωση των κρατών-πολιτισμών, τώρα, διακηρυγμένος τους στόχος είναι η υπεράσπιση και αναπαραγωγή των οικείων πολιτισμικών παραδόσεων. Δεν αγνοείται η αναγκαιότητα της οικονομικής ανάπτυξης και ευρύτερα του εκσυγχρονισμού, αλλά οι επιδιώξεις αυτές θεωρούνται ως εργαλεία διασφάλισης της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας του κράτους. Αν, λοιπόν, η οικονομική ανάπτυξη είναι στην περίπτωσή των εθνών-κρατών αυτοσκοπός, για τα κράτη-πολιτισμούς είναι ένα απλό μέσον. Στόχος της αναβίωσης των προνεωτερικών πολιτισμικών παραδόσεων είναι η άμυνα απέναντι στις δυνάμεις αποσύνθεσης της κοινωνικής συνοχής, η αντίσταση απέναντι στην μηδενιστική διάβρωση που συνδέεται με την αναζήτηση της ηδονής της στιγμής Ο διάχυτος σε όλον τον πλανήτη μηδενισμός της «μεταμοντέρνας συνθήκης» απειλεί, σε αυτόν ή τον άλλο βαθμό, και τα κράτη-πολιτισμούς.

***

Τα κράτη-πολιτισμοί υπερασπίζονται σθεναρά την πολιτισμική τους ιδιαιτερότητα χωρίς να έχουν, όμως, παγκόσμιες βλέψεις και επεκτατικές διαθέσεις.

Από το παρόν της παγκοσμιοποίησης στο μέλλον της ταυτότητας

από

 Θεόδωρος Ζιάκας

 -

22 Ιανουαρίου 2022

0

518

Ο Θεόδωρος Ζιάκας αναλύει ζητήματα Παιδείας, ταυτότητας, σχέσεων Έθνος-Κράτος και πολίτη, Εκκλησίας ως συστήματος πατρίδας, σχολιάζει την ρήση του Ηράκλειτου “πόλεμος πατήρ πάντων” και καταλήγει σε ζητήματα παγκοσμιοποίησης και δυνάμεων αναίρεσης της.

Κριτικές στην εκπομπή των Σκάι-Καλύβα, "Καταστροφές και Θρίαμβοι" (Καραμπελιάς - Ασημακόπουλος -Τασιόπουλος)

Για την εκπομπή των Σκάι-Καλύβα, "Καταστροφές και Θρίαμβοι"

Γιώργος Τασιόπουλος

Καμία έκπληξη, αφού, όπως και σε κάθε δημοσίευσή του συνεχίζει ιδεολογικά στρατευμένος στο νεοφιλελεύθερο, εθνομηδενιστικό, κοσμοπολίτικο, παγκοσμιοποιητικό του πρόταγμα.

Αποσιωπά κάθε εθνική και φιλολαϊκή κατάκτηση και αναδεικνύει με μανία τη συλλογική ήττα και το διχασμό.

Ο μεγαλοϊδεατισμός των Ελλήνων, σύμφωνα με τον κ. Καλύβα, παράγει μόνο εμφυλίους, διχασμό, πτώχευση και ήττες.

Η απελευθέρωση των Ελλήνων είναι δυτικό ή καλύτερα αγγλικό δώρο. Σε αυτό συμφωνούν με τον κ. καθηγητή, ο κ. Μπήμον και άλλοι ιστορικοί της επιτροπής της κ. Αγγγελοπούλου, αλλά είναι και η επίσημη τουρκική αντίληψη.

Η Ελλάδα είναι ένα αποτυχημένο κράτος και οι βασικοί υπεύθυνοι γι΄ αυτό, οι οπλαρχηγοί του αγώνα. Το μόνο θετικό στο νεοσύστατο κράτος το βαυαρικό του DNA.

_____****______

Η κριτική από τον Βασίλη Ασημακόπουλο (Vasilis Asimakopoulos) 

Για την εκπομπή των Σκάι-Καλύβα, Καταστροφές και Θρίαμβοι

Είχα γράψει μια πρόταση-σχόλιο αμέσως μετά το 1ο επεισόδιο. Θα δω όλη τη σειρά και ίσως μετά γράψω κάτι συνολικό. Μετά και το 2ο επεισόδιο της περασμένης Παρασκευής (1830-1913), πέραν της διαφωνίας μου , είναι και μεγάλη η επιστημονική αδυναμία που εμφανίζει η σειρά.

Δεν είναι μόνον ότι απουσιάζουν από την αφήγηση καταλυτικής σημασίας γεγονότα. Αυτό που διαφημίζει αφετηριακά το κανάλι και ο παρουσιαστής-υπεύθυνος της σειράς, μια νέα δηλαδή οπτική, είναι τραγικά φτωχή και ανεπαρκέστατη.

Στο 2ο επεισόδιο, 1830-1913 δεν υπήρξε καμία αναφορά στο Κίνημα στου Γουδή (1909), στον Ελευθέριο Βενιζέλο (και μιλάμε για την εποχή μέχρι και τους Βαλκανικούς Πολέμους), σχεδόν ανύπαρκτη αναφορά στο Κρητικό ζήτημα και τις αντίστοιχες επαναστάσεις-εξεγέρσεις στην Κρήτη που συγκλονίζουν τον ελλαδικό χώρο, καμία αναφορά στο Μακεδονικό ζήτημα-Αγώνα που επίσης παίζουν καταλυτικό ρόλο και προφανώς καμία αναφορά στους Ριζοσπάστες στα Επτάνησα, γενικώς απουσιάζει το επαναστατικό εθνικο-ενωτικό κίνημα στις διάφορες εκδοχές του και η Μεγάλη Ιδέα, που ήταν η κινητήρια δύναμη στα πρώτα 100 χρόνια (από το 1821), παρά μόνο μία φορά νομίζω αναφέρθηκε και αυτή απαξιωτικά.

Δεν υπήρξε καμία αναφορά στον πολύ σημαντικό Κριμαϊκό Πόλεμο στα μέσα του 19ου αιώνα και την επιρροή που άσκησε στην Ελλάδα και το ελληνικό κράτος ειδικότερα.

Γ. Κοντογιώργης, Πώς το πολιτικό σύστημα ιδιοποιείται το κράτος και χειραγωγεί την κοινωνία

Ο Ομότιμος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και πρώην Πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου κ. Γιώργος Κοντογιώργης στις 2.4.2021 στην εκπομπή «Σε γνωρίζω από την κόψη» του τηλεοπτικού σταθμού Βεργίνα TV και στον δημοσιογράφο Αντώνη Κοκορίκο.

Η μακρά πορεία του ελληνισμού μέσα στο χρόνο: πραγματικότητα ή επινόηση;

από

 Σπύρος Κουτρούλης

 -

16 Μαρτίου 2021

0

117

Ο ελληνισμός είναι συνομήλικος με την ελληνική γλώσσα. Ό,τι έχει γραφεί στην γλώσσα αυτή, είναι το ζωντανό αλλά όχι και το μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξής του.  Συνεπώς  στο χρονικό  εύρος αυτής της γλώσσας,  δηλαδή στην διάσταση περίπου τριών χιλιάδων χρόνων ξετυλίγει την ιστορική του πορεία ως σύνολο που έχει συνείδηση της ενότητάς του.

Ο Ρ. Μπήτον σε μια πρόσφατη συνέντευξη στο περιοδικό «Φρέαρ» (Περ. «Φρέαρ», Ιούλιος 2020, τεύχος 27-28, σελ. 21) διαπιστώνει το στοιχείο της ελληνικής συνειδητοποίησης  να αναδεικνύεται κατά τους Περσικούς πολέμους, δηλαδή την  πρώτη οργανωμένη συλλογική προσπάθεια του ελληνισμού να αντισταθεί σε ένα πολλαπλάσιο εχθρό που εισβάλλει από την ανατολή. Στα ίδια συμπεράσματα δεν κατέληξαν μόνο οι παλαιότεροι ιστορικοί μας ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο Σ. Ζαμπέλιος, αλλά και οι νεότεροι ο Κ. Δημαράς, ο Ν. Σβορώνος και ο Γ. Δερτιλής. Σε αυτή την συζήτηση η συνεισφορά της γενιάς του ’30  είναι πολύτιμη: επέτυχε με το έργο της τον συγκερασμό παράδοσης και νεοτερικότητας, οικουμενισμού και ελληνισμού, η υιοθέτηση της φόρμας του μοντερνισμού και η ανανέωση της ποίησης  συνδυάστηκε με την ανακάλυψη των σημασιών που έχουν ο Μακρυγιάννης, ο Θεόφιλος, η λαϊκή παράδοση αλλά και η εκκλησιαστική λειτουργία ως διάσωση του ύφους της αρχαίας τραγωδίας.

Απέναντι σε αυτή την σχολή σκέψης διαμορφώθηκε, κυρίως μετά την άνοδο της παγκοσμιοποίησης και τις προσδοκίες που αυτή έφερε για την κατάργηση των εθνικών κρατών, μια αντίθετη σχολή σκέψης που θεωρεί τον ελληνισμό ως κατασκευή του ελληνικού κράτους και των ιστορικών του. Το συμπέρασμα αυτό όχι μόνο περιφρονεί την ιστορική πραγματικότητα αλλά παρερμηνεύει πολλούς νεότερους ιστορικούς  που κάποιοι όπως ο Ε. Γκέλλνερ παραδέχονται ότι το ελληνικό έθνος προϋπήρξε της επανάστασης του 1821. Συνεπώς δεν είναι το ελληνικό έθνος πρόσφατη κατασκευή, αλλά οι θεωρίες που ερμηνεύουν αυτό ως πρόσφατη κατασκευή.

Πως οι ελίτ μέσω του κράτους έφεραν το ελληνικό έθνος στα μέτρα τους

Καραμπελιάς Γιώργος

8 Ιανουαρίου 2021

3753

H ανισομετρία μεταξύ έθνους και κράτους στην Ελλάδα (το ελληνικό έθνος μέχρι σχετικά πρόσφατα υπερέβαινε τις διαστάσεις του κράτους) δεν είχε επιτρέψει ποτέ στο παρελθόν την πλήρη σύμπτωση έθνους και κράτους. Και παρότι οι Κύπριοι αγωνιστές δάκρυζαν όταν έψαλλαν το "σκέπασε μάνα σκέπασε", αυτή τους συμπεριφέρθηκε μάλλον σαν μητρυιά που απόδιωχνε τα παιδιά της.

Οι ελίτ του ελλαδικού κράτους, στην πλειοψηφία τους, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα 80 ή 90 χρόνια της ιστορίας του, προσπαθούσαν διαρκώς να ανακόψουν τη βούληση του εθνικού σώματος, για δημιουργία ενός ενιαίου ελληνικού κράτους που να περιλαμβάνει το σύνολο του έθνους. Πράγμα που έκαναν είτε κάτω από τη μόνιμη πίεση των μεγάλων δυνάμεων που επιθυμούσαν μια μικρή Ελλάδα άθυρμα στα χέρια τους, είτε διότι είχαν ενστερνιστεί και οι ίδιοι την ίδια ιδεολογία (η μικρά άλλα τίμιος Ελλάδα) είτε, συνηθέστερα, και για τα δύο μαζί. Αυτό το γεγονός θα μεταβάλει την υπαρκτή ήδη επί τουρκοκρατίας διαφοροποίηση των ανώτερων τάξεων και των ελίτ, με το λαϊκό σώμα σε αντίθεση μεταξύ κράτους και έθνους.

Εξ ου και η γελοιότης του σχήματος που προωθούν οι εθνοαποδομητές πως "είναι το κράτος που συγκρότησε το έθνος", όχι μόνο διότι το έθνος προϋπήρχε κατά χιλιετίες του νεοελληνικού κράτους, αλλά και διότι το κράτος, αντίθετα, προσπαθούσε να συρρικνώσει το έθνος στα δικά του μέτρα και μεγέθη. Ο πρώτος που θα δοκιμάσει να άρει αυτή την ανισορροπία, εν μέρει επιτυχώς, υπήρξε ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Αυτός είχε αναδειχθεί μέσα από την επανάσταση ενός τμήματος του αλύτρωτου ελληνισμού, πέραν του ελλαδικού κράτους, της Κρήτης, η οποία εξεβίασε κυριολεκτικώς την ένταξή της στο ελληνικό κράτος. Ο Βενιζέλος ερχόταν από έξω, γι’ αυτό και θα επιχειρήσει μιαν αντίστροφη κίνηση: να φέρει το κράτος στα μέτρα του έθνους.

Εν τέλει, αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο ευρύτερο έθνος και τον στενό ελλαδισμό των κρατικών ελίτ (συσπειρωμένων γύρω από τον βασιλιά Κωνσταντίνο) θα οδηγήσει και στην πρώτη μεγάλη εμφύλια διαμάχη, από το 1915 έως το 1923. Αυτός ο διχασμός τελικά και θα οδηγήσει στη βίαιη συρρίκνωση του έθνους, ώστε να προσαρμοστεί στα μεγέθη του κράτους, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Εμφύλιος πόλεμος 

Το 1922, η σύμπτωση έθνους και κράτους (εκτός από την Κύπρο και τη Βόρεια Ήπειρο) θα ολοκληρωθεί με την οριστική απώλεια της Μικράς Ασίας και της Κωνσταντινούπολης. Εν συνεχεία, καθώς οι Έλληνες θα έχουν χάσει κάθε μεγάλο εθνικό όραμα, θα ακολουθήσει μία μακρά περίοδος εμφύλιων διαμαχών και αντιπαραθέσεων, στη διάρκεια των οποίων το κράτος συχνά συγκρούεται με το λαϊκό σώμα, ή με ένα μεγάλο μέρος του, ακόμα και βίαια.

Αυτό  θα συμβεί κατ’ εξοχήν στη διάρκεια του εμφυλίου, αλλά και στις κινητοποιήσεις για το Κυπριακό, στα Ιουλιανά και προφανώς στη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών. Άλλωστε, αυτή η διαμάχη συνιστά εν μέρει και σύγκρουση στο εσωτερικό του λαϊκού σώματος, όπως ανάμεσα στις ελλαδικές μάζες και τις επήλυδες προσφυγικές μάζες. Επίσης, ανάμεσα στους παλαιοελλαδίτες  και τις νέες χώρες.