Η Σχέση ως πράξη αντίστασης.
Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη
Ίσως μία από τις πιο πολιτικές πράξεις της εποχής μας να συμβαίνει σε χώρους που σπάνια αναγνωρίζουμε ως πολιτικούς. Στον έρωτα, στη φιλία, στην παρέα, στο τραπέζι γύρω από το οποίο συναντιόμαστε, στις σχέσεις μέσα στις οποίες μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύουμε ποιοι είμαστε.
Η Hannah Arendt είχε αντιληφθεί ήδη από τα μέσα του περασμένου αιώνα τη βαθιά πολιτική σημασία της μοναξιάς. Στις 'Απαρχές του Ολοκληρωτισμού" παρατηρεί ότι εκείνο που προετοιμάζει τους ανθρώπους για την ολοκληρωτική κυριαρχία είναι το γεγονός ότι η μοναξιά, κάποτε μια οριακή εμπειρία, είχε αρχίσει να γίνεται καθημερινή κατάσταση για ολοένα μεγαλύτερα τμήματα της κοινωνίας.
Η παρατήρηση αυτή υπερβαίνει κατά πολύ το συναίσθημα του να αισθάνεται κάποιος μόνος. Η μοναξιά, για την Arendt, αφορά τη σταδιακή απώλεια του κοινού κόσμου. Του χώρου ανάμεσα στους ανθρώπους όπου συναντιόμαστε, μιλάμε, ανταλλάσσουμε εμπειρίες, ελέγχουμε τις αντιλήψεις μας μέσα από τις αντιλήψεις των άλλων και αποκτούμε τη δυνατότητα να δράσουμε από κοινού.
Ο απομονωμένος άνθρωπος χάνει σταδιακά αυτά τα σημεία αναφοράς. Η πραγματικότητα γίνεται περισσότερο ιδιωτική. Η δυσπιστία μεγαλώνει. Η δυνατότητα κοινής δράσης περιορίζεται. Και μαζί της περιορίζεται κάτι βαθύτερο. Η εμπειρία ότι μπορούμε, μαζί με άλλους ανθρώπους, να επηρεάσουμε τον κόσμο στον οποίο ζούμε. Που πάει να πει πως πίσω από την μοναξιά που μπορει να ορίζεις ως "αυτονομία" ή "δεν εχω ανάγκη κανεναν" κρυφογελάει ο κάθε Κασιδιάρης.
Αυτή η σκέψη αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα. Ζούμε σε μια εποχή πρωτοφανούς επικοινωνίας και ταυτόχρονα βαθιάς σχεσιακής αβεβαιότητας. Οι άνθρωποι επικοινωνούν αδιάκοπα, εκτίθενται συνεχώς στις ζωές των άλλων, διαθέτουν τεράστια δίκτυα επαφών και παρ’ όλα αυτά συχνά δυσκολεύονται να βρουν χώρους πραγματικής οικειότητας, εμπιστοσύνης και ανήκειν. Η επικοινωνία πολλαπλασιάστηκε, αλλά ο κοινός κόσμος δεν ακολούθησε πάντοτε την ίδια πορεία.
Κάπου εδώ η σχέση αποκτά μια απροσδόκητη πολιτική σημασία.
Κάθε ουσιαστική σχέση δημιουργεί έναν μικρό κοινό κόσμο. Δύο άνθρωποι φέρνουν μέσα του διαφορετικές ιστορίες, επιθυμίες, φόβους, μνήμες και τρόπους να αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Μαθαίνουν να συνυπάρχουν χωρίς να χρειάζεται ο ένας να απορροφήσει τον άλλον. Μαθαίνουν να διαφωνούν, να επιστρέφουν μετά τη σύγκρουση, να αναγνωρίζουν το λάθος τους, να ακούνε κάτι που δεν είχαν σκεφτεί.
Υπάρχει κάτι βαθιά δημοκρατικό σε αυτή την εμπειρία. Η δημοκρατία προϋποθέτει ανθρώπους ικανούς να αντέξουν την ύπαρξη του Άλλου. Να δεχθούν ότι μια διαφορετική οπτική δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην απειλή. Να μπορούν να ακούσουν χωρίς να χρειάζεται αμέσως να ακυρώσουν. Να παραμένουν στον ίδιο κοινό χώρο ακόμη και όταν διαφωνούν για το πώς πρέπει να είναι αυτός ο χώρος.
Αυτή ακριβώς την ικανότητα καλλιεργεί και η πραγματική φιλία. Ο φίλος μάς προσφέρει μια από τις πρώτες εμπειρίες πολιτικής πολλαπλότητας: ένας άνθρωπος μπορεί να είναι διαφορετικός από εμάς και παρ’ όλα αυτά να παραμένει σημαντικός για εμάς. Μέσα στη φιλία εξασκούμαστε στη διαφορά, στην αμοιβαιότητα, στην εμπιστοσύνη, στην ανοχή της ασυμφωνίας. Δημιουργούμε μια μικρή περιοχή του κόσμου όπου η διαφορά δεν χρειάζεται να καταλήξει σε εχθρότητα.
Το ίδιο συμβαίνει με την παρέα. Ένα τραπέζι γύρω από το οποίο συναντιούνται άνθρωποι μπορεί να φαίνεται ασήμαντο μπροστά στις μεγάλες δυνάμεις της Ιστορίας. Κι όμως, γύρω από τέτοια τραπέζια δημιουργούνται δεσμοί, ανταλλάσσονται εμπειρίες, δοκιμάζονται ιδέες, γεννιούνται ερωτήματα. Εκεί κάποιος θα παρατηρήσει ότι λείπεις. Κάποιος θα σε ρωτήσει τι σου συμβαίνει. Κάποιος μπορεί να αμφισβητήσει αυτό που θεωρούσες αυτονόητο. Κάποιος θα σου θυμίσει ότι η πραγματικότητα δεν τελειώνει στη δική σου εκδοχή της. Αυτός ο κοινός χώρος είναι πολιτικά πολύτιμος ακριβώς επειδή διακόπτει την απομόνωση.
Η Arendt συνέδεσε την πολιτική δύναμη με τη δυνατότητα των ανθρώπων να δρουν από κοινού. Η δύναμη γεννιέται ανάμεσα στους ανθρώπους όταν συναντιούνται, μιλούν και αποφασίζουν να πράξουν μαζί. Από αυτή την άποψη, η απομόνωση δεν αποτελεί απλώς προσωπική δυστυχία. Αποδυναμώνει και την ίδια τη δυνατότητα του συλλογικού.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πολιτική σημασία ακόμη και του έρωτα.
Ο έρωτας μας φέρνει αντιμέτωπους με μια από τις δυσκολότερες αλήθειες της ανθρώπινης ύπαρξης, ότι δηλαδή δεν είμαστε αυτάρκεις. Ένας άλλος άνθρωπος μπορεί να γίνει σημαντικός για τη ζωή μας χωρίς να βρίσκεται υπό τον έλεγχό μας. Μπορεί να μας μετακινήσει, να μας αποκαλύψει πλευρές του εαυτού μας, να μας αναγκάσει να εγκαταλείψουμε την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς εξάρτηση, τρωτότητα και ανάγκη.
Οπότεμ σε έναν πολιτισμό που εξυψώνει την αυτονομία, την ατομική επίδοση, την αυτοβελτίωση και την αδιάκοπη κατασκευή του εαυτού, αυτή η παραδοχή έχει κάτι ανατρεπτικό. "Σε χρειάζομαι. Σε εμπιστεύομαι. Σου επιτρέπω να με επηρεάσεις." Η σχέση, όταν είναι ζωντανή, αντιστέκεται επίσης στη λογική της αντικατάστασης που έχει εισχωρήσει σε μεγάλο μέρος της σύγχρονης ζωής. Οι άνθρωποι αποκτούν αξία μέσα από την ιστορία που δημιουργούμε μαζί τους. Ο φίλος γίνεται αναντικατάστατος επειδή κουβαλά ένα κομμάτι της ζωής μας. Ο αγαπημένος άνθρωπος αποκτά μοναδικότητα επειδή ανάμεσά μας έχει δημιουργηθεί ένας κόσμος που δεν υπήρχε πριν από τη συνάντησή μας.
Φυσικά, οι σχέσεις δεν είναι από μόνες τους απελευθερωτικές. Μπορούν να γίνουν χώροι ελέγχου, φόβου, βίας και συμμόρφωσης. Και η αγάπη δεν υποκαθιστά τους θεσμούς, την πολιτική συμμετοχή ή τη συλλογική δράση. Άλλωστε η ίδια η Arendt διαχώριζε προσεκτικά την ιδιωτική οικειότητα από την πολιτική σφαίρα.
Υπάρχει όμως μια βαθύτερη συγγένεια. Για να υπάρξει κοινός κόσμος χρειάζονται άνθρωποι που διαθέτουν την ικανότητα της σχέσης. Που μπορούν να εμπιστευτούν χωρίς να παραδοθούν, να διαφωνήσουν χωρίς να καταστρέψουν, να ζητήσουν βοήθεια χωρίς να ντραπούν, να προσφέρουν χωρίς να κυριαρχήσουν, να θέσουν όρια χωρίς να εξαφανίσουν τον άλλον. Άνθρωποι που έχουν μάθει ότι κανείς δεν κατέχει μόνος του ολόκληρη την πραγματικότητα.
Γι’ αυτό ο έρωτας, η φιλία, η παρέα και η σχέση αποκτούν σήμερα μια απροσδόκητη πολιτική σημασία. Κάθε φορά που δύο άνθρωποι δημιουργούν ανάμεσά τους πραγματική εμπιστοσύνη, η απομόνωση υποχωρεί λίγο.
Όταν αυτοί οι κόσμοι πολλαπλασιάζονται, γεννιούνται κοινότητες.
Και μέσα στις κοινότητες μπορεί να γεννηθεί η αλληλεγγύη, η συλλογική εμπιστοσύνη, η αίσθηση ότι ο κόσμος δεν είναι κάτι που απλώς μας συμβαίνει, αλλά κάτι στο οποίο μπορούμε να συμμετέχουμε.
Ίσως λοιπόν η επανάσταση να μην αρχίζει πάντοτε με μια μεγάλη πράξη. Μπορεί να αρχίζει όταν κάποιος αποφασίζει να μείνει πραγματικά κοντά σε έναν άλλον άνθρωπο. Όταν ακούει. Όταν εμπιστεύεται. Όταν νοιάζεται. Όταν δημιουργεί δεσμό εκεί όπου η εποχή παράγει αποσύνδεση. Γιατί απέναντι σε κάθε δύναμη που χρειάζεται ανθρώπους φοβισμένους, καχύποπτους και μόνους, η σχέση διατηρεί ζωντανή μια άλλη ανθρώπινη δυνατότητα: να δημιουργούμε έναν κόσμο ανάμεσά μας. Και μέσα σε αυτόν τον κοινό κόσμο μπορεί να γεννηθεί το πιο πολιτικό από όλα τα ανθρώπινα ενδεχόμενα. Η πεποίθηση ότι μαζί μπορούμε να αρχίσουμε κάτι καινούργιο.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.