Η αθέατη κοινωνική κρίση/ρωγμή πίσω από τις εξεγέρσεις.
Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη
Κάτι βαθύτερο από μια συνηθισμένη πολιτική δυσαρέσκεια διατρέχει τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Από τις κινητοποιήσεις για το κόστος ζωής και τη στέγαση μέχρι τις απεργίες, τις αγροτικές διαμαρτυρίες και τις εξεγέρσεις των νέων, αναδύεται ένα κοινό αίσθημα. Ο κόσμος μέσα στον οποίο καλούνται οι άνθρωποι να ζήσουν γίνεται ολοένα περισσότερο αβίωτος.
Αν επιχειρούσαμε να κατανοήσουμε τι πραγματικά συμβαίνει, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε οκτώ βασικές διαστάσεις αυτής της ευρωπαϊκής κοινωνικής αναταραχής.
1. Δεν εξεγείρονται μόνο εναντίον κυβερνήσεων. Εξεγείρονται εναντίον ενός τρόπου ζωής.
- Η εργασία δεν εξασφαλίζει πλέον αξιοπρεπή διαβίωση.
- Η κατοικία μετατρέπεται από κοινωνικό αγαθό σε επενδυτικό προϊόν.
- Η εκπαίδευση δεν εγγυάται κοινωνική κινητικότητα.
- Ο ελεύθερος χρόνος, οι σχέσεις και η οικογενειακή ζωή θυσιάζονται στην επιβίωση.
- Η υπόσχεση ότι «αν προσπαθήσεις αρκετά, θα τα καταφέρεις» χάνει την αξιοπιστία της.
Οι άνθρωποι δεν εξεγείρονται μόνο επειδή έχουν λιγότερα. Εξεγείρονται επειδή αισθάνονται ότι τους αφαιρείται η δυνατότητα να ζήσουν μια ανθρώπινη ζωή.
2. Η κρίση είναι και κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης.
- Η εμπιστοσύνη προς τους πολιτικούς θεσμούς αποδυναμώνεται.
- Οι κυβερνήσεις εναλλάσσονται, αλλά οι βασικές οικονομικές επιλογές συχνά παραμένουν ίδιες.
- Οι πολίτες αισθάνονται ότι οι αποφάσεις για τη ζωή τους λαμβάνονται χωρίς ουσιαστική συμμετοχή τους.
- Η δημοκρατία βιώνεται ως μια περιοδική εκλογική διαδικασία και όχι ως πραγματική δυνατότητα συλλογικού αυτοκαθορισμού.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο «ποιος μας κυβερνά;», αλλά «πόση εξουσία έχουμε πραγματικά πάνω στη ζωή μας;»
3. Η εξέγερση είναι και μια αντίδραση στην επιβεβλημένη μοναξιά.
Για δεκαετίες, ο κυρίαρχος πολιτισμός εκπαίδευσε τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους ως αποκλειστικά υπεύθυνο για την επιτυχία ή την αποτυχία του.
- Αν είσαι άνεργος, δεν προσπάθησες αρκετά.
- Αν δεν μπορείς να πληρώσεις το ενοίκιο, δεν διαχειρίζεσαι σωστά τα χρήματά σου.
- Αν εξαντλείσαι, δεν έχεις μάθει να διαχειρίζεσαι το άγχος σου.
- Αν δεν μπορείς να αυτονομηθείς, κάτι δεν κάνεις καλά.
Έτσι, οι κοινωνικές αντιφάσεις μετατρέπονται σε προσωπικές ανεπάρκειες. Η συλλογική διαμαρτυρία μπορεί να αντιστρέψει αυτή τη διαδικασία.
Το «δεν τα καταφέρνω» γίνεται «δεν είμαι μόνος». Και το «δεν είμαι μόνος» μπορεί να γίνει «μπορούμε μαζί».
4. Οι νέες γενιές εξεγείρονται απέναντι σε ένα μέλλον που τους έχει αφαιρεθεί.
- Οι νέοι καλούνται να σπουδάσουν περισσότερο για να εργαστούν με μεγαλύτερη επισφάλεια.
- Η οικονομική αυτονομία μετατίθεται διαρκώς στο μέλλον.
- Η δημιουργία οικογένειας γίνεται οικονομικά δυσκολότερη.
- Η κλιματική κρίση ενισχύει την αίσθηση ενός αβέβαιου αύριο.
- Η υπόσχεση ότι κάθε γενιά θα ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη έχει κλονιστεί.
Πρόκειται για τη διάρρηξη ενός άτυπου κοινωνικού συμβολαίου, σύμφωνα με το οποίο η προσπάθεια του παρόντος θα ανταμειβόταν με ένα καλύτερο μέλλον.
5. Η κοινωνική οργή επιχειρείται να στραφεί εναντίον των μεταναστών και των μουσουλμάνων.
Ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς πολιτικής διαχείρισης της κοινωνικής δυσαρέσκειας είναι η μετατόπιση της ευθύνης.
- Η στεγαστική κρίση αποδίδεται στους μετανάστες και όχι στις πολιτικές κατοικίας και στην κερδοσκοπία.
- Η εργασιακή ανασφάλεια παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα της μετανάστευσης και όχι των σχέσεων εργασίας και των οικονομικών επιλογών.
- Η υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών αποδίδεται στην παρουσία ξένων πληθυσμών και όχι στις πολιτικές χρηματοδότησης και οργάνωσής τους.
- Οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί παρουσιάζονται συλλήβδην ως πολιτισμική ή κοινωνική απειλή.
Δεν πρόκειται για μια ενιαία συνωμοσία όλων των ελίτ, αλλά για μια πολιτική στρατηγική που αξιοποιείται από συγκεκριμένες δυνάμεις και ενισχύεται από τμήματα του δημόσιου λόγου.
Έτσι, η κοινωνική σύγκρουση μετατρέπεται από κάθετη -ανάμεσα στην κοινωνία και στις δομές συγκέντρωσης του πλούτου και της εξουσίας- σε οριζόντια, ανάμεσα στους ίδιους τους κοινωνικά αδύναμους.
Ο εργαζόμενος καλείται να θεωρήσει εχθρό τον μετανάστη που εργάζεται δίπλα του. Και η κοινωνική αγανάκτηση, αντί να αμφισβητήσει τις σχέσεις εξουσίας, μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη υπεράσπισής τους.
6. Η εξέγερση δεν είναι αυτομάτως χειραφετητική.
Η κοινωνική οργή δεν έχει από μόνη της προοδευτικό ή δημοκρατικό περιεχόμενο.
- Μπορεί να γεννήσει αλληλεγγύη, αλλά και μίσος.
- Μπορεί να ενισχύσει τη δημοκρατία, αλλά και τον αυταρχισμό.
- Μπορεί να στραφεί εναντίον των κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά και εναντίον των πιο αδύναμων.
- Μπορεί να δημιουργήσει ένα συμπεριληπτικό «Εμείς» ή ένα αποκλειστικό «Εμείς» που χρειάζεται διαρκώς εχθρούς.
Γι' αυτό το αποφασιστικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος εξεγείρεται, αλλά και εναντίον τίνος, για ποιον σκοπό και μαζί με ποιους.
7. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η μετάβαση από την εξέγερση στη συλλογική συγκρότηση.
Είναι ευκολότερο να συμφωνήσουν οι άνθρωποι σε όσα απορρίπτουν παρά στον κόσμο που θέλουν να δημιουργήσουν.
- Η κοινή αγανάκτηση δεν συνεπάγεται κοινό όραμα.
- Η συμμετοχή σε μια διαδήλωση δεν δημιουργεί αυτομάτως σχέσεις εμπιστοσύνης.
- Η απόρριψη των θεσμών δεν απαντά από μόνη της στο πώς θα οργανωθεί μια δημοκρατικότερη κοινωνία.
- Η απουσία ανθεκτικών συλλογικών δομών μπορεί να οδηγήσει σε νέα απογοήτευση.
Η εξέγερση μπορεί να διακόψει την κανονικότητα. Δεν αρκεί, όμως, από μόνη της για να δημιουργήσει μια διαφορετική κανονικότητα.
Η χειραφέτηση απαιτεί κοινότητες, αλληλεγγύη, δημοκρατική οργάνωση, δημόσια αγαθά και θεσμούς που να επιτρέπουν στους ανθρώπους να αποφασίζουν ουσιαστικά για τη ζωή τους.
8. Το πραγματικό διακύβευμα: να ξαναγίνουμε ένα συλλογικό «Εμείς».
Οι ευρωπαϊκές κινητοποιήσεις θέτουν ένα ερώτημα που υπερβαίνει τις επιμέρους διεκδικήσεις τους.
- Μπορούν οι άνθρωποι να ξαναχτίσουν σχέσεις εμπιστοσύνης;
- Μπορούν να αναγνωρίσουν τα κοινά τους συμφέροντα πέρα από τις διαιρέσεις που τους επιβάλλονται;
- Μπορούν να μετατρέψουν την προσωπική τους δυσφορία σε συλλογική συνείδηση;
- Μπορούν να δημιουργήσουν δημοκρατικούς θεσμούς και κοινότητες που να αντέχουν πέρα από τη στιγμή της διαμαρτυρίας;
- Μπορούν να πάψουν να αντιμετωπίζουν την κοινωνική αδικία ως προσωπική αποτυχία ή συλλογικό ελάττωμα;
Γιατί το ουσιαστικό πρόβλημα των σύγχρονων κοινωνιών δεν είναι μόνο η ανισότητα. Είναι και η βαθιά διάρρηξη των δεσμών που θα επέτρεπαν στους ανθρώπους να την αντιμετωπίσουν από κοινού.
Η εξέγερση είναι η στιγμή που οι άνθρωποι παύουν να αποδέχονται τον κόσμο όπως είναι. Η χειραφέτηση αρχίζει όταν αποκτούν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν έναν διαφορετικό κόσμο μαζί.
Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο ερώτημα της εποχής μας: αν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες διαθετουν όχι μόνο αρκετή οργή για να εξεγερθούν, αλλά και αρκετή εμπιστοσύνη στον συλλογικό τους εαυτό ώστε να πιστέψουν ότι μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.