Η Επιστροφή του Έθνους ως Κοινωνική Προστασία: Μια Μεταμαρξιστική Κριτική του Καπιταλισμού

από Francesco Petrone - 09/10/2026

Πηγή: Φραντσέσκο Πετρόνε

Μεταξύ των πιο αντισυμβατικών στοχαστών, μια κριτική του καπιταλισμού που ονομάζεται μετα-μαρξιστική εξαπλώνεται, ανακαλύπτοντας ξανά το έθνος. Ονομάζεται μετα-μαρξιστική επειδή χρησιμοποιεί τη λογική της σύγκρουσης του Μαρξ, αλλά καταλήγει σε διαφορετικά συμπεράσματα. Ενώ η ανάλυσή της μπορεί να φαινόταν ορθολογική τον 19ο αιώνα, δεν έχει αντέξει τη μεταμόρφωση του καπιταλισμού. Αν η λύση στην υπεραξία κάποτε φαινόταν να είναι η πιο δίκαιη αναδιανομή, μετά το σημείο καμπής του 1989, αυτή η κριτική δεν στέκει πλέον. Ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν κατέρρευσε, αλλά κέρδισε την ταξική πάλη, νικώντας τους αντιπάλους του.

Από εκείνη τη στιγμή και μετά, έκανε αυτό που ο Μαρξ δεν είχε προβλέψει. Η εκμετάλλευση δεν συμβαίνει πλέον μόνο στο εργοστάσιο, αλλά διαλύεται με έναν ολοκληρωτικό τρόπο εκτός εργασίας. Δεν θέλει μόνο τον χαμηλόμισθο εργαζόμενο, αλλά θέλει να αποδομήσει τον πολίτη διαβρώνοντας την πόλη. Ο νεοκαπιταλισμός θέλει άτομα χωρίς να ανήκουν, επειδή χωρίς να ανήκουν, είναι κανείς ιδανικός καταναλωτής και τέλειος εργάτης: κινητός, προσαρμόσιμος, χωρίς αντίσταση.
Οι μετα-μαρξιστές έχουν κατανοήσει ότι το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο την εκμετάλλευση, αλλά η αποξένωση προκύπτει όταν ένα άτομο χάνει τις πολιτιστικές, κοινωνικές και εδαφικές του ρίζες, χάνει την ταυτότητά του και αισθάνεται αποξενωμένο από τον εαυτό του και τον κόσμο λόγω του ξεριζωμού του.

Η πρώτη αναφορά είναι ο Καρλ Πολάνι, Ούγγρος ιστορικός και συγγραφέας του βιβλίου «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός», μιας κριτικής της αυτορρυθμιζόμενης αγοράς. Ο Πολάνι απορρίπτει την ιδέα ότι η ελεύθερη αγορά είναι φυσική. Είναι ένα τεχνητό ιστορικό κατασκεύασμα. Η αγορά πρέπει να επανενταχθεί στην κοινωνία. Αν αφεθεί ανεξέλεγκτη, μετατρέπει τα πάντα σε εμπορεύματα, ακόμη και σε γη και ανθρώπους. Για να αμυνθεί, η κοινωνία επινοεί προστασίες όπως συνδικάτα, κράτος πρόνοιας και σύνορα. Το έθνος ήταν το πρώτο.
Πρέπει να θυμόμαστε ότι έκλεισε τα σύνορά της στα αγαθά και τη φυγή κεφαλαίων και τα άνοιξε στην εσωτερική αλληλεγγύη. Μέσα στο έθνος, η εργασία ήταν πιο πολύτιμη επειδή υπήρχαν νόμοι, συνδικάτα, κατώτατοι μισθοί και υγειονομική περίθαλψη. Η παγκόσμια αγορά, ωστόσο, αναζητά πάντα πού κοστίζει λιγότερο η εργασία. Το έθνος μετέτρεψε ένα πλήθος σε μια κοινότητα αλληλεγγύης. Στην αρχή, υπήρχε το χωριό, το οποίο παρείχε προστασία, αλλά ήταν μικρό. Η παγκόσμια αγορά, ωστόσο, είναι πολύ μεγάλη και δεν προστατεύει κανέναν. Το έθνος ήταν η πρώτη οντότητα αρκετά μεγάλη για να διατηρήσει την αγορά και αρκετά μικρή για να κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους. Χωρίς έθνος, κανείς δεν θα ήξερε πού να απευθυνθεί όταν η αγορά τον συνθλίβει.

Ο Christopher Lasch εστιάζει στις καταστροφικές επιπτώσεις της καταναλωτικής κοινωνίας, του οικονομισμού και της απώλειας ηθικών και κοινοτικών ορίων. Για τον Lasch, ο καπιταλισμός και η εμπορευματοποίηση εισβάλλουν στην ιδιωτική σφαίρα, μεταμορφώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις και αποδυναμώνουν τις τοπικές κοινότητες και τις παραδόσεις αμοιβαίας βοήθειας.

Ο Ζαν-Κλοντ Μισέα, Γάλλος φιλόσοφος, στο δοκίμιό του «Το αδιέξοδο της οικονομίας», με υπότιτλο «Σχετικά με την αδυναμία προσπέρασης του καπιταλισμού από την αριστερά», υποστηρίζει ότι η αριστερά έχει στραφεί αριστερά για να προσπεράσει τον καπιταλισμό, αλλά έχει αποτύχει επειδή επιδιώκει τα ίδια φετίχ με τον καπιταλισμό: οικονομία, ανάπτυξη, εξέλιξη. Εκτός του ότι ο καπιταλισμός είναι καλύτερος σε αυτό. Ο Μισέα θέλει να επιστρέψει στις ρίζες. Ανακατασκευάζει την πλήρη ενσωμάτωση της αριστεράς με τον φιλελευθερισμό που ισχυρίζεται ότι καταπολεμά, και με τον δυτικό ορθολογισμό και τον Διαφωτισμό. Για αυτόν, η συμμαχία του 19ου αιώνα μεταξύ σοσιαλισμού και καπιταλισμού ενάντια στον αντιδραστικό παραδοσιακό τρόπο ζωής πρέπει να ξεπεραστεί επειδή η νεωτερικότητα έχει περάσει το όριο πέρα ​​από το οποίο ο ξεριζωμός γίνεται μόνο καταστροφικός. Ο προοδευτικός ρόλος του καπιταλισμού ενάντια σε κάθε παράδοση έχει εξαφανιστεί. Ο καπιταλισμός έχει μια έμφυτη τάση προς την άκριτη εξύμνηση της αποτελεσματικότητας και της ατομικής ανταγωνιστικότητας, την πρόοδο ως μόνιμη κινητοποίηση. Επιτίθεται στη μεταφυσική της προόδου, την ουσία κάθε αστικής αντίληψης.

Σε μια πρόσφατη συνέντευξή του, ο Μισέα λέει: από τότε που η αριστερά έχει πειστεί ότι ο μόνος ορίζοντας είναι ο καπιταλισμός, η οικονομική της πολιτική είναι αδιαχώριστη από αυτήν της φιλελεύθερης δεξιάς. Ο φιλόσοφος αποκάλυψε τον κοσμοπολιτισμό δηλώνοντας ότι δεν είναι αριστερός. Η ιστορική αριστερά υπερασπίστηκε τις κοινότητες, τα εργοστάσια, τις γειτονιές της εργατικής τάξης. Ο νέος προοδευτισμός υπερασπίζεται το δικαίωμα του ατόμου να μην ανήκει σε καμία κοινότητα. Αυτό ακριβώς θέλει το κεφάλαιο: εργάτες χωρίς συλλογικούς δεσμούς. Να παρουσιάσει ως χειραφέτηση αυτό που είναι η εξατομίκευση.

Ο φιλόσοφος Αντρέ Γκορζ μας υπενθυμίζει ότι ο καπιταλισμός είναι ένα ολοκληρωτικό κοινωνικό γεγονός. Αν το κλειδί για τον φιλελευθερισμό είναι το δικαίωμα του καθενός να παράγει, να πουλάει και να αγοράζει όλα όσα μπορούν να παραχθούν ή να πωληθούν, πιθανώς ακόμη και ναρκωτικά, χημικά όπλα, σεξουαλικές υπηρεσίες ή παρένθετες μητέρες, είναι σαφές ότι είναι απρόθυμος να δεχτεί όρια ή ταμπού. Θα τείνει, όπως είπε ο Μαρξ, να βυθίσει όλες τις ανθρώπινες αξίες στα παγωμένα νερά του εγωιστικού υπολογισμού. Ο καπιταλισμός έχει κατανοήσει ότι η ισχυρότερη προστασία της κοινότητας είναι η κοινή κουλτούρα. Όσο οι άνθρωποι αισθάνονται μέρος μιας κοινότητας με ηθική, όρια και παραδόσεις, δεν θα αγοράσουν τα πάντα ούτε θα δεχτούν τα πάντα.

Ο Πάτρικ Τζ. Ντενίν, Αμερικανός θεωρητικός, είναι γνωστός για την κριτική του στον φιλελευθερισμό. Για αυτόν, δεν υπάρχουν δύο αντίθετοι εχθροί: η ανεξέλεγκτη αγορά από τη μία πλευρά και η κοσμοπολίτικη ιδεολογία από την άλλη. Είναι σύμμαχοι. Η αγορά θέλει ένα άτομο χωρίς ρίζες επειδή το μετακινεί εκεί όπου υπάρχει εργασία. Η κοσμοπολίτικη κουλτούρα λέει ότι το να είσαι χωρίς ρίζες είναι ηθικά ανώτερο. Πρέπει να πουλήσει την ιδέα ότι η απελευθέρωση από την κοινότητα είναι προοδευτική. Η συμμαχία κεφαλαίου και κοσμοπολιτισμού γεννιέται. Το κεφάλαιο απομακρύνει την τοπική ταυτότητα, ο κοσμοπολιτισμός λέει ότι είναι όμορφο να ζεις οπουδήποτε, να αγαπάς όποιον θέλεις και να μην έχεις ρίζες.Η αριστερά το ενστερνίστηκε με ενθουσιασμό.

Πολλοί συγγραφείς κατανοούν ότι το έθνος καθίσταται απαραίτητο επειδή είναι η μόνη ιστορική μορφή που συγκρατεί αυτό που ο καπιταλισμός επιδιώκει να διαχωρίσει. Χρειάζεται μια αγορά αρκετά μεγάλη για να λειτουργήσει, αλλά όχι παγκόσμια, διαφορετικά καθίσταται ανεξέλεγκτη. Μια δημοκρατία πρέπει να είναι αρκετά μικρή ώστε οι άνθρωποι να αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται, και μια κουλτούρα αρκετά πυκνή ώστε να τους κάνει να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους και όχι αποξενωμένοι σε έναν μη-τόπο. Χωρίς έθνος, παραμένει μια αποξενωτική παγκόσμια αγορά, μια ψευδοτεχνοκρατική δημοκρατία, όχι ατομική κουλτούρα. Αυτή ακριβώς είναι η τρέχουσα τάση: πλούσια σε αγαθά και δικαιώματα, αλλά χωρίς αίσθηση του ανήκειν και της αλληλεγγύης. Αυτό οδηγεί στον λαϊκισμό, την αποχή και τη μαζική ύφεση.

Ο καπιταλισμός απαιτεί ανοιχτά σύνορα για αγαθά και κεφάλαιο και τείχη για αλληλεγγύη μεταξύ των πολιτών, κλειδωμένους στη μοναξιά. Το έθνος έκανε το αντίθετο: σχετικά κλειστά σύνορα για αγαθά και φυγή κεφαλαίων, ανοιχτά για εσωτερική αλληλεγγύη. Γι' αυτό πρέπει να καταστραφεί παρουσιάζοντάς το ως στενομυαλιά.

Αυτοί οι στοχαστές δεν είναι δεξιοί επειδή υπερασπίζονται το έθνος όχι από υπερηφάνεια ή για να αντιταχθούν στους άλλους, αλλά ως εγγύηση των αδύναμων ενάντια στους ισχυρούς.

 Χωρίς έθνος, οι αδύναμοι δεν έχουν πού να στραφούν. Δεν είναι καν κλασικοί αριστεροί επειδή δεν πιστεύουν πλέον σε μια παγκόσμια κυβέρνηση εργατών. Έχουν δει ότι η παγκόσμια κυβέρνηση έχει γίνει μια κυβέρνηση Goldman Sachs με συμπεριληπτική γλώσσα. Γι' αυτό ονομάζονται μετα-μαρξιστές. Χρησιμοποιούν τη γλώσσα της σύγκρουσης του Μαρξ, αλλά για να επιτύχουν τον αντικοσμοπολιτισμό, τον οποίο ο Μαρξ έβλεπε ως προοδευτικό στόχο.

Αλλά ο διεθνισμός του Μαρξ δεν αφορούσε τους απάτριδες, τους ανθρώπους χωρίς ρίζες που αισθάνονται σαν στο σπίτι τους παντού επειδή δεν έχουν σπίτι πουθενά. Ο διεθνισμός δεν ήταν κοσμοπολιτισμός. Ο απάτριδος κοσμοπολίτης δεν έχει πατρίδα. Για τον διεθνιστή του Μαρξ, η πατρίδα είναι η τάξη. Έβαλε την ταξική συνείδηση ​​στη θέση της εθνικής συνείδησης. Το 1848, έγραψε ότι ο κοσμοπολίτης αστός καυχιέται ότι είναι πολίτης του κόσμου μόνο επειδή μπορεί να πουλήσει παντού.

Αυτό το ρεύμα ονομάζεται επίσης μεταφιλελεύθερος κοινοτισμός. Προέκυψε τη δεκαετία του 1980 ως αντίδραση στην όξυνση των ατομικών δικαιωμάτων και σε ένα δεξιό κίνημα που έβλεπε μόνο την αγορά. Λένε ότι το άτομο δεν υπάρχει πριν από την κοινότητα. Κανείς δεν είναι εγώ που αποφασίζει ελεύθερα σε ποια κοινότητα θα ανήκει. Ο καθένας ανήκει ήδη σε μια γλώσσα, έναν τόπο, μια οικογένεια, μια δουλειά, ένα έθνος. Αν όλα αυτά αφαιρεθούν για να ελευθερωθεί, το άτομο δεν απελευθερώνεται, διαγράφεται.

Υπάρχουν τρεις πολιτισμικές ρίζες. Η μία είναι αριστοτελική: ο άνθρωπος είναι ένα πολιτικό ζώο που μαθαίνει αρετές μόνο σε οργανικές κοινότητες. 

Η άλλη είναι ο σοσιαλιστής-εργάτης, για τον οποίο η αληθινή κοινότητα ήταν η τάξη, η γειτονιά και το συνδικάτο - μια πραγματικότητα που καταστράφηκε από τον καπιταλισμό, ο οποίος μετέτρεψε τον εργάτη σε κοσμοπολίτη καταναλωτή. 

Η τρίτη είναι ο Τοκιεβιλιανός, για τον οποίο η δημοκρατία πεθαίνει χωρίς μεσάζοντες. Παρά τις διαφορές τους, αυτές οι σχολές ενώθηκαν επειδή συνειδητοποίησαν ότι ο εχθρός είναι ο προοδευτικός φιλελευθερισμός, ο οποίος, για να λειτουργήσει, απαιτεί έναν άνθρωπο χωρίς δεσμούς, κινητό, χωρίς παρελθόν, που ορίζεται μόνο από αυτό που καταναλώνει και αυτό που επιλέγει να είναι.

Αυτή η κριτική του ακραίου φιλελευθερισμού στον ακαδημαϊκό κόσμο ονομάζεται οντολογικός κοινοτισμός. Είναι κοινοτιστές όχι επειδή είναι καλύτερο να είμαστε μαζί, αλλά επειδή χωρίς κοινότητα, ούτε καν το άτομο δεν υπάρχει. Είναι το ρεύμα που αντικαθιστά τον μαρξισμό ως ριζοσπαστική κριτική: ο μαρξισμός επέκρινε τον τρόπο με τον οποίο ο καπιταλισμός διανέμει. Επικρίνουν το είδος του ανθρώπου που παράγει. Με την έκλειψη του μαρξισμού, κάθε κριτική φαινόταν να έχει εξαφανιστεί. Τώρα επιστρέφει.
Τελευταίο σημείο. Αν το έθνος δεν είναι πλέον μια κοινότητα πεπρωμένου αλλά απλώς ένας μόνιμος πληθυσμός ατόμων με δικαιώματα, ο δήμος εξαφανίζεται. Χωρίς τον δήμο, η δημοκρατία γίνεται διαδικασία. 

Οι Lasch και Deneen το λένε:

 αφαιρέστε τη γλώσσα, τη μνήμη, την πολιτική θρησκεία και τα σύνορα, και μόνο ο καταναλωτής και οι κυβερνώμενοι απομένουν. Ο καταναλωτής δεν χρειάζεται πλέον νομιμότητα, χρειάζεται υπηρεσίες.

Τα κόμματα δεν αντιπροσωπεύουν πλέον τάξεις ή κοσμοθεωρίες. Διαχειρίζονται. Η πολιτική γίνεται διακυβέρνηση, τεχνική γλώσσα. Υπάρχουν ακόμα εκλογές, ελεύθερος τύπος, δικαστήρια, η εξωτερική μορφή της δημοκρατίας, αλλά οι πολίτες αντιλαμβάνονται ότι ανεξάρτητα από το τι ψηφίζουν, η πορεία παραμένει αμετάβλητη. Εξ ου και η αποχή, η ψήφος διαμαρτυρίας, ο λαϊκισμός. 

Είναι η γκραμσιανή κατάσταση: το παλιό είναι νεκρό και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί. Το σύνθημα «λιγότερο κράτος, περισσότερη Ευρώπη, περισσότερη αγορά, περισσότερη ελευθερία» στην πραγματικότητα σημαίνει λιγότερη δημοκρατία, επειδή λιγότερο κράτος σημαίνει λιγότερη ικανότητα αναδιανομής, λιγότερη ουσιαστική ισότητα. Η δημοκρατία δεν πεθαίνει με πραξικόπημα. Πεθαίνει όταν η ψήφος δεν μετακινεί πλέον ένα ευρώ από τη μία τσέπη στην άλλη.


ΠΗΓΗ:https://www.ariannaeditrice.it/articoli/il-ritorno-della-nazione-come-protezione-sociale-la-critica-post-marxista-al-capitalismo
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com