ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ
[Βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος...]
Ανάλυση της φράσης του:
«Βίος ανεόρταστος»: Ζωή χωρίς γιορτές (ανέορτος = αυτός που δεν έχει γιορτές).
«Μακρά οδός»: Μακρύς, επίπονος δρόμος.
«Απανδόκευτος»: Χωρίς πανδοχείο/σταθμό για ξεκούραση (πανδόκευτο = αυτό που δέχεται όλους, πανδοχείο/ξενοδοχείο).
[...] Για τον Δημόκριτο σκοπός της ζωής είναι η ψυχική γαλήνη (τέλος δ᾽ εἶναι τὴν εὐθυμίαν), η οποία δεν ταυτίζεται με την ηδονή, όπως πιστεύουν κάποιοι που παρανόησαν τα διδάγματά του, αλλά η κατάσταση κατά την οποία η ψυχή ζει με γαλήνη και σταθερότητα, χωρίς να ταράζεται από κανέναν φόβο ή δεισιδαιμονία ή από κάποιο άλλο πάθος»
[Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 9.7.45]
Ο Δημόκριτος αποτελεί μία ιδιάζουσα περίπτωση στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Εμφανίζεται στο προσκήνιο χάρη στην ατομική του θεωρία, μία εξαιρετική σύλληψη της δομής του κόσμου από «άτομα και κενό».
Αλλά, αυτή δεν είναι η μοναδική του συμβολή στη φιλοσοφία. Πέρα από την έρευνα της φύσης, ο Δημόκριτος ασχολήθηκε με την Ηθική, ξεκινώντας πρώτος τη συζήτηση για τον σκοπό της ζωής. Υπήρξε πολυγραφότατος, αν και τα βιβλία που δημοσίευσε, ακολουθώντας την «τύχη» των περισσότερων έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, έχουν χαθεί.
Εντούτοις, η θεωρία του αναμφίβολα ήταν γνωστή και παρέμεινε δημοφιλής, όπως δείχνουν οι πηγές, κατά τα ελληνιστικά χρόνια, ενώ φαίνεται ότι άσκησε την επιρροή της σε όλες τις θεωρίες βίου που ακολούθησαν (Κυνισμός, Στωικισμός, Επικουρισμός).
Ο Αβδηρίτης φιλόσοφος δε θα προβεί σε γενικόλογες παρατηρήσεις, αλλά θα διαμορφώσει έναν συμβουλευτικό λόγο που βρίθει πρακτικών συμβουλών.
Φαίνεται ότι το βιβλίο του «Περί ευθυμίας» ξεκινούσε ως εξής:
«O άνθρωπος που έχει σκοπό την ευθυμία (τὸν εὐθυμεῖσθαι μέλλοντα) δεν πρέπει να κάνει πολλά […] ούτε να κάνει πράγματα που θα ξεπερνούν τις δυνατότητές του και τη φύση του. […] ώστε ακόμη κι αν η τύχη βρεθεί μπροστά του και τον οδηγήσει να θέλει περισσότερα, αυτός τα βάζει στην άκρη και δεν αναλαμβάνει περισσότερα από τις δυνατότητές του».
Η γνώση του εαυτού είναι εκείνη που θα οδηγήσει στην ευτυχία.
Ο Δημόκριτος παροτρύνει τον άνθρωπο να ορθώσει το παράστημά του και να πάρει τη ζωή στα χέρια του. Αυτό σημαίνει να μην παρασύρεται από τις επιθυμίες του, αλλά να βασιστεί στις δυνάμεις του στη λογική του που υποδεικνύει να μην ξεπεράσει το μέτρο.
O άνθρωπος θα πρέπει να «μάθει» πώς να ζει. Αν αφήσει τον εαυτό του απαίδευτο, θα υποφέρει από δικό του λάθος. Ο Δημόκριτος αρνείται την αποποίηση ευθύνης που εδράζει στην απραξία. Η παιδεία κατέχει τον διττό ρόλο, από τη μια, να αναγνωρίζει και να εκτιμά την καλή ζωή και, από την άλλη, να θωρακίζει το άτομο απέναντι στις δυστυχίες:
Τι θα πρέπει να γνωρίζει εκείνος που θέλει να «ευθυμήσει», ώστε να ζήσει γαλήνια?
Στο δημοκρίτειο απόσπασμα που μας παραδίδει ο Ιωάννης Στοβαίος γίνεται αμέσως εμφανής η πρακτική πλευρά της φιλοσοφίας του Δημόκριτου.
«Διότι η ευθυμία (εὐθυμίη) στους ανθρώπους δημιουργείται με τη μετριοπάθεια της χαράς (μετριότητι τέρψιος) και τη σύμμετρη ζωή (συμμετρίῃ). Τα πράγματα που βρίσκονται σε έλλειψη ή σε υπερβολή τείνουν να παρουσιάζουν διακυμάνσεις και προκαλούν μεγάλες κινήσεις στην ψυχή.
Ο Δημόκριτος εξηγεί πώς θα κατακτήσει κάποιος τον δικό του σκοπό της ζωής, την ευθυμία, την ψυχική δηλαδή γαλήνη που δημιουργείται κατ’ αρχάς από το μέτρο στις επιθυμίες. Ως εκ τούτου, εκείνος που θέλει να κατακτήσει μία ευτυχισμένη ζωή σίγουρα δεν θα περιμένει τα δώρα της τύχης. αλλά θα πρέπει να τα αποφύγει, όσο γενναιόδωρα κι αν είναι, όταν ξεπερνούν τις δυνατότητές του.
Αν αισθανθεί έλλειψη, που γεννάει την επιθυμία για περισσότερα, θα πρέπει να κοιτάξει τις ζωές των άλλων που έχουν λιγότερα από τον ίδιο. Η κακή ζωή (κακῶς ζῆν) παρομοιάζεται με έναν θάνατο που διαρκεί πολύ (απ. 160). Μόνο οι ανόητοι άνθρωποι ζουν χωρίς να χαίρονται τη ζωή (απ. 200). Η χαρά όμως προέρχεται από το μέτρο. Το δημοφιλές απόσπασμα 190 κλείνει, συνοψίζοντας μια «εύθυμη» ζωή, που είναι απαλλαγμένη από πάθη.
«Έχοντας αυτό το αξίωμα (γνώμη) κατά νου θα περάσει τη ζωή του με περισσότερη ευθυμία και θα απομακρύνει τις ανησυχίες της ζωής όπως τον φθόνο, τη ζήλια και την κακή διάθεση (δυσμενίην)».
Ο Δημόκριτος θα στρέψει το βλέμμα του στους ανθρώπους της εποχής του. Όλοι αναζητούν τον πλούτο και αποφεύγουν τη φτώχεια. Ο φιλόσοφος θα προσδώσει νέα ερμηνεία στην έννοια του πλούτου, καθώς δεν μετριέται με βάση όσα γνωρίζαμε (τον χρυσό, τα σπίτια κτλ.) αλλά αξιολογείται με βάση την έλλειψη και την υπερβολή που βιώνουμε από λανθασμένες εκτιμήσεις, επειδή, δηλαδή, οι συνεχώς αυξανόμενες επιθυμίες μας γεννούν ανάγκες:
Η φτώχεια και ο πλούτος είναι ονόματα που σημαίνουν έλλειψη (ἐνδείης) και πλησμονή (κόρου). Δεν είναι πλούσιος αυτός που έχει ανάγκες ούτε φτωχός αυτός που δεν έχει».
Η ρίζα του κακού δεν είναι η φτώχεια. Σκοπός της ζωής δεν είναι ο πλούτος, καθώς δεν πρόκειται να προσφέρει μια καλή ζωή από μόνος του. Στο παραπάνω απόσπασμα, η φτώχεια αποβαίνει μια τελείως σχετική έννοια, συνυφασμένη με τις επιθυμίες.
Ο Δημόκριτος απευθύνεται σε β΄ πρόσωπο για να συμβουλεύσει:
«Αν δεν επιθυμείς πολλά, τα λίγα θα σου φανούν πολλά· η μικρή επιθυμία κάνει τη φτώχεια ισοδύναμη με τον πλούτο».
Η υλική φτώχεια ή ο υλικός πλούτος εξαρτώνται από τις επιθυμίες του ανθρώπου. Όσο οι επιθυμίες δεν έχουν όρια τόσο θα πληθαίνουν, θα ανανεώνονται, χωρίς να βρίσκουν αντικείμενο ικανοποίησης. Στο τέλος οι επιθυμίες μετατρέπονται σε ανάγκες, κάνοντας τον άνθρωπο δέσμιό τους:
«Η επιθυμία για χρήματα, αν δεν ορίζεται από τον κορεσμό, είναι πολύ σκληρότερη από την έσχατη φτώχεια· γιατί οι μεγαλύτερες επιθυμίες γεννούν μεγαλύτερες ανάγκες».
Αν επιθυμούμε συνεχώς περισσότερα, δεν θα ευτυχήσουμε ποτέ. Η ακόρεστη επιθυμία για όλο και περισσότερα αγαθά, αποπροσανατολίζει τον άνθρωπο, οδηγώντας τον σε αναζήτηση μιας ανέφικτης πληρότητας που δεν θα βιώσει ποτέ. Αλλά, η ζωή είναι μικρή.
«Πρέπει να γνωρίζουμε ότι η ανθρώπινη ζωή είναι αδύναμη και ολιγόχρονη και γεμάτη με συμφορές και στερήσεις (ἀμηχανίῃσιν), όπως ακριβώς κάποιος θα πρέπει να φροντίζει να αποκτήσει μικρή περιουσία, ώστε η ταλαιπωρία του να μπορεί να μετρηθεί ανάλογα με τις ανάγκες του».
Πηγή Αντικλείδι: [Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους...]
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.