Η γενεαλογία της συλλογικής μας παραίτησης
1. ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΤΟΥ "ΜΕΓΑΛΟΥ" ΑΛΛΟΥ
Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Ευρωπαίος περιηγητής έφτανε στον ελληνικό χώρο κουβαλώντας ήδη μέσα του μια Ελλάδα: την Ελλάδα του Περικλή και του Πλάτωνα, του Παρθενώνα, της δημοκρατίας και της κλασικής αρμονίας. Ύστερα συναντούσε πραγματικούς ανθρώπους, σημαδεμένους από αιώνες Βυζαντίου, Ορθοδοξίας, Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Βαλκανίων και Ανατολικής Μεσογείου. Η πραγματική Ελλάδα απείχε από εκείνη που είχε κατασκευάσει η ευρωπαϊκή φαντασία.
Έτσι γεννήθηκε μια παράξενη σχέση βλέμματος. Ο Ευρωπαίος μπορούσε να θαυμάζει τον αρχαίο Έλληνα και να απογοητεύεται από τον σύγχρονο. Πάνω από τον τελευταίο άρχισε να αιωρείται ένα ερώτημα: "Είσαι άξιος εκείνων από τους οποίους κατάγεσαι;"
2. Ο ΑΝΕΠΑΡΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΣ
Η αρχαιότητα έγινε συγχρόνως πηγή υπερηφάνειας και μέτρο σύγκρισης. Κάπως έτσι διαμορφώνεται το "παράδοξο του ανεπαρκούς κληρονόμου": "Κληρονόμησες κάτι σπουδαίο. Τώρα απόδειξε ότι το αξίζεις".
Γι' αυτό και στον σύγχρονο ελληνικό λόγο μπορούν να συνυπάρχουν δύο φαινομενικά αντίθετες φράσεις: "εμείς δώσαμε τα φώτα στον κόσμο" και "δεν είμαστε σοβαρή χώρα". Η πρώτη αντλεί αξία από το μεγαλείο της καταγωγής, η δεύτερη εκφράζει την απογοήτευση από το παρόν. Και οι δύο γεννιούνται μπροστά στον ίδιο καθρέφτη.
3. Η ΕΥΡΩΠΗ ΩΣ ΜΕΤΡΟ ΤΗΣ "ΚΑΝΟΝΙΚΟΤΗΤΑΣ"
Σταδιακά η Ευρώπη γίνεται το μέτρο του σύγχρονου, του οργανωμένου και του θεσμικά ώριμου. Η Ελλάδα τοποθετείται στη θέση του διαρκώς εξεταζόμενου: "Πότε θα γίνουμε επιτέλους Ευρώπη;", "Πότε θα γίνουμε μια κανονική χώρα;". Η "κανονικότητα" μοιάζει να βρίσκεται κάπου αλλού και εμείς να προσπαθούμε μονίμως να τη φτάσουμε.
Σε αυτή την αυτοεικόνα συμμετείχε και το πολιτικό σύστημα. Από το "ανήκομεν εις την Δύσιν" μέχρι τον "εκσυγχρονισμό" και τις μεταγενέστερες υποσχέσεις επιστροφής στην "κανονικότητα", επανεμφανίζεται συχνά το ίδιο σχήμα: η Ελλάδα ως χώρα που πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει ότι πλησιάζει ένα πρότυπο που βρίσκεται αλλού.
4. Ο ΕΞΕΤΑΣΤΗΣ ΜΠΑΙΝΕΙ ΜΕΣΑ ΜΑΣ
Κάποια στιγμή ο εξεταστής δεν χρειάζεται πλέον να βρίσκεται στην αίθουσα. Ο Michael Herzfeld έχει χρησιμοποιήσει για την ελληνική περίπτωση την έννοια της *crypto-colonialism*, της κρυπτο-αποικιοκρατίας και ο Alexander Kiossev την έννοια της "Self-colonization" της αυτο-αποικιοποίησης. Ψυχοκοινωνικά, το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στην εσωτερίκευση του εξωτερικού βλέμματος. Δηλαδή, τα κριτήρια του άλλου γίνονται κριτήρια αυτοαξιολόγησης.
"Ελλάδα είσαι, τι περίμενες;", "Αυτά μόνο εδώ γίνονται", "Έτσι είναι ο Έλληνας", "Δεν θα γίνουμε ποτέ Ευρώπη". Ο εξωτερικός αξιολογητής μπορεί να έχει φύγει. Έχει αφήσει όμως πίσω του τον καθρέφτη.
5. ΑΠΟ ΤΟ "ΚΑΤΙ ΔΕΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ" ΣΤΟ "ΕΜΕΙΣ ΔΕΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΜΕ"
Εδώ συμβαίνει μια κρίσιμη μεταβολή. Τα προβλήματα μιας κοινωνίας μετατρέπονται σε ιδιότητες της ταυτότητάς της. Η διαφθορά γίνεται "ελληνικό DNA", η πελατειακή σχέση "ελληνική νοοτροπία", η δυσλειτουργία του κράτους χαρακτηριστικό του Έλληνα. Το "κάτι δεν λειτουργεί" γίνεται "εμείς δεν λειτουργούμε".
Και τότε η φράση "έτσι είμαστε" αφαιρεί από τα κοινωνικά φαινόμενα την ιστορία τους. Αν η αποτυχία βρίσκεται στη φύση μας, η αλλαγή μοιάζει σχεδόν αδύνατη. Η ιστορία μετατρέπεται σε μοίρα.
6. ΟΙ ΕΓΧΩΡΙΕΣ ΕΛΙΤ ΩΣ ΜΕΣΟΛΑΒΗΤΕΣ/ΕΝΙΣΧΥΤΕΣ ΤΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ
Αυτό το βλέμμα αναπαράγεται και εσωτερικά. Πολιτικές, οικονομικές και πνευματικές ελίτ που οικοδόμησαν την ισχύ τους μέσα από πελατειακά δίκτυα και προνομιακές σχέσεις με το κράτος μπορούν συγχρόνως να εμφανίζονται ως εκπρόσωποι της "κανονικότητας" απέναντι σε μια κοινωνία που περιγράφεται ως καθυστερημένη.
Έτσι η αποτυχία συγκεκριμένων θεσμών γίνεται αποτυχία του "Έλληνα" και η διαφθορά συγκεκριμένων δικτύων γίνεται "ελληνική νοοτροπία". Το "μαζί τα φάγαμε" συμπύκνωσε χαρακτηριστικά αυτή τη μετατόπιση, τοποθετώντας άνισες ευθύνες μέσα σε ένα γενικευμένο "μαζί".
Και εδώ βρίσκεται η πολιτική ισχύς της γενικευμένης ενοχής: όταν ένας λαός μαθαίνει να λέει "εμείς είμαστε το πρόβλημα", δυσκολεύεται να ρωτήσει ποιος αποφάσισε, ποιος είχε τη δύναμη, ποιος ωφελήθηκε και ποιος είχε την ευθύνη. Η ντροπή κατεβαίνει προς την κοινωνία, ενώ η ευθύνη διαχέεται μέχρι να γίνει σχεδόν αόρατη.
7. ΤΟ ΨΥΧΟΠΟΛΙΤΙΚΟ ΜΝΗΜΟΝΙΟ
Η οικονομική κρίση έδωσε σε αυτή τη διαδικασία μια νέα γλώσσα. Η οικονομική επιτήρηση συνοδεύτηκε από εικόνες του τεμπέλη, σπάταλου και ανεύθυνου Έλληνα. Το οικονομικό πρόβλημα απέκτησε έτσι και τη μορφή πολιτισμικής ετυμηγορίας.
Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για ένα "ψυχοπολιτικό Μνημόνιο": την εσωτερίκευση μιας παρατεταμένης εμπειρίας περιορισμένης συλλογικής ισχύος. Το "δεν μας επιτρέπεται" γίνεται "δεν μπορούμε" και τελικά "εμείς δεν μπορούμε". Η αδυναμία μετακινείται από την πολιτική συνθήκη προς την ταυτότητα.
Η εμπειρία ενισχύθηκε όταν διαφορετικές κυβερνήσεις, ακόμη και πολιτικές δυνάμεις που υποσχέθηκαν ρήξη, βρέθηκαν να κινούνται μέσα σε στενά όρια. Για ένα μέρος της κοινωνίας, το συμπέρασμα έγινε βαθύτερο: ψηφίζεις, διαμαρτύρεσαι, αλλάζεις κυβέρνηση και τα βασικά όρια παραμένουν.
8. Η ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ
Όταν το συλλογικό παύει να εμπνέει εμπιστοσύνη, η επιβίωση ιδιωτικοποιείται. Η οικογένεια καλύπτει όσα δεν προσφέρει το κράτος, το φροντιστήριο το σχολείο, η ιδιωτική περίθαλψη το δημόσιο σύστημα υγείας, ο γνωστός τον απρόσωπο θεσμό, η μετανάστευση γίνεται προσωπική έξοδος από το συλλογικό αδιέξοδο.
Το ερώτημα "πώς θα αλλάξουμε αυτό που δεν λειτουργεί;" υποχωρεί μπροστά στο "πώς θα καταφέρω εγώ να ζήσω μέσα σε αυτό;". Η προσωπική διαφυγή γίνεται περισσότερο πιστευτή από τη συλλογική αλλαγή. Η επιβίωση ιδιωτικοποιείται και μαζί της ιδιωτικοποιείται και η ελπίδα.
9. "ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΝΟΗΜΑ ΝΑ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΟΥΜΕ"
Κάπου εδώ ολοκληρώνεται η διαδρομή. "Τίποτα δεν αλλάζει", "Όλοι ίδιοι είναι", "Αυτή η χώρα δεν σώζεται", "Αν μπορείς, φύγε". Το "δεν μπορέσαμε" γίνεται "δεν μπορούμε", το "δεν μπορούμε" γίνεται "εμείς δεν μπορούμε" και τελικά: "Δεν έχει νόημα να προσπαθήσουμε".
Η διαδοχική διάψευση πολιτικών υποσχέσεων ενίσχυσε αυτή τη ματαίωση. "Αλλαγή", "εκσυγχρονισμός", "επανίδρυση", "ελπίδα", "κανονικότητα". Όταν οι προσδοκίες διαψεύδονται επανειλημμένα, η απογοήτευση μπορεί να στραφεί τελικά προς την ίδια την ιδέα ότι η πολιτική μπορεί να αλλάξει τη ζωή.
Εδώ το συλλογικό τραύμα επιβιώνει ως προσδοκία για το μέλλον. Δεν χρειάζεται να θυμάσαι καθημερινά την ήττα. Αρκεί να έχεις μάθει να περιμένεις ότι θα ηττηθείς ξανά.
Συστημικά, ο μηχανισμός θυμίζει τον "identified patient". Ένα σύστημα συμπυκνώνει τη δυσλειτουργία του σε ένα μέλος και ύστερα αντιμετωπίζει το μέλος ως πηγή του προβλήματος. Οι σχέσεις εξουσίας, οι θεσμικές αποτυχίες, η ξένη εξάρτηση και οι πολιτικές ευθύνες συμπυκνώνονται έτσι στον "προβληματικό Έλληνα". Όσο ο ίδιος αποδέχεται αυτή την ταυτότητα, τόσο εξασθενεί η συλλογική αποτελεσματικότητα που θα μπορούσε να αλλάξει το σύστημα. Το σύμπτωμα γίνεται απόδειξη της διάγνωσης που το δημιούργησε.
10. ΝΑ ΞΑΝΑΠΑΡΟΥΜΕ ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΜΑΣ ΠΙΣΩ
Αν αυτή η διαδρομή έχει ιστορία, μπορεί να έχει και διαφορετική συνέχεια. Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε τον καθρέφτη, να δούμε ποια από όσα θεωρήσαμε "χαρακτήρα μας" έχουν ιστορία, να ξαναδώσουμε πολιτικά ονόματα σε όσα μετατρέψαμε σε εθνικά ελαττώματα και να αποδώσουμε συγκεκριμένες ευθύνες εκεί όπου υπάρχουν.
Η συλλογική αυτοπεποίθηση χρειάζεται εμπειρίες συλλογικής αποτελεσματικότητας, δηλαδή, να κάνουμε κάτι μαζί και να βλέπουμε ότι κάτι αλλάζει. Έτσι μπορεί να αρχίσει η αντίστροφη διαδρομή από το "δεν έχει νόημα να προσπαθήσουμε" στο "η προσπάθειά μας μπορεί να έχει αποτέλεσμα", από το "εμείς δεν μπορούμε" στο "μπορούμε να μάθουμε να μπορούμε" και από το "έτσι είμαστε" στο "έτσι μάθαμε/μας εκπαίδευσαν να είμαστε".
Ανάμεσα στις δύο τελευταίες φράσεις υπάρχει μια τεράστια διαφορά. Το "έτσι είμαστε" κλείνει την ιστορία. Το "έτσι μάθαμε/μας εκπαίδευσαν να είμαστε" την ξανανοίγει.
Ο Ευρωπαίος περιηγητής που κάποτε στεκόταν απέναντι μας έχει φύγει εδώ και πολύ καιρό. Το βλέμμα του όμως μπορεί να επιβιώνει μέσα στον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε τον εαυτό μας. Και ίσως η χειραφέτηση να αρχίζει ακριβώς εκείνη τη στιγμή που ξαναπαίρνουμε το βλέμμα μας πίσω και μαζί του το δικαίωμα να φανταστούμε ότι μπορούμε.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.