Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη
Μια ανοιχτή πληγή στο ελληνικό συλλογικό σώμα
"Ο Εμφύλιος δεν έγινε, επωάστηκε στη διάρκεια της Κατοχής, από μια διφυή οργάνωση, μια σύμπτυξη της Απουσίας με την Προδοσία", έλεγε σε μια συνέντευξη στον Πάρη Καρβουνόπουλο, ο Διονύσης Χαριτόπουλος, περιγράφοντας τη συνάντηση εκείνων που δεν αντιστάθηκαν με εκείνους που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή, στην προσπάθεια απαξίωσης της Αντίστασης.
Πέρα από την ιστορική του ερμηνεία, ο Χαριτόπουλος φωτίζει έναν βαθύ μηχανισμό συλλογικού τραύματος. Η Απουσία και η Προδοσία δεν είναι ασφαλώς το ίδιο πράγμα. Μπορούν όμως να συναντηθούν στην ανάγκη να απαλλαγούν από τον ενοχλητικό καθρέφτη εκείνων που αντιστάθηκαν. Γιατί ο αντιστεκόμενος, με την ίδια του την ύπαρξη, υπενθυμίζει ότι υπήρξε και μια άλλη δυνατότητα. Και αυτή η υπενθύμιση γίνεται αφόρητη για όσους έχουν ανάγκη να πιστεύουν πως η υποταγή τους ήταν αναπόφευκτη.
Εδώ ο Χαριτόπουλος συναντά τον Αλμπέρ Καμύ, και τη συγκλονιστική του γνωμάτευση ότι "Μια από τις χειρότερες αιτίες εχθρότητας είναι η λύσσα και η ποταπή επιθυμία να δεις να υποκύπτει αυτός που τολμάει να αντιστέκεται σ' αυτό που σε συνθλίβει".
Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι ότι αυτή η συμμαχία δεν έμεινε μόνο μια ιστορική συγκυρία. Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, η νομιμοφροσύνη επιβραβεύτηκε, η πολιτική ανυπακοή διώχθηκε και η πρόσβαση στην εργασία, στην ασφάλεια και στην κοινωνική ανέλιξη συνδέθηκε με την προσαρμογή στην εξουσία. Έτσι, μια ιστορική σύγκρουση άφησε πίσω της και μια βαθιά πολιτισμική κληρονομιά, την καχυποψία απέναντι σε εκείνον που αντιστέκεται και την εξοικείωση με εκείνον που υποτάσσεται.
Η κληρονομιά αυτή μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά μέσα από απλές, καθημερινές εντολές: «Μην μπλέκεις», «κοίτα τη δουλειά σου», «μην τα βάζεις με τους ισχυρούς», «βρες κάποιον να σε βοηθήσει». Η σιωπή έγινε σύνεση, η συναλλαγή εξυπνάδα, η προσαρμογή ωριμότητα. Και η αντίσταση, αντί να αναγνωρίζεται ως πράξη κοινωνικής ευθύνης, μπορούσε να αντιμετωπίζεται ως επικίνδυνη αφέλεια.
Η Μεταπολίτευση προφανώς δεν ενδιαφέρθηκε να εξαφανίσει αυτές τις βαθιά μαθημένες συμπεριφορές. Η πελατειακή εξάρτηση, η ανοχή στην αυθαιρεσία, η αναζήτηση της προσωπικής εξαίρεσης αντί του κοινού κανόνα συνέχισαν να υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και, κυρίως, την εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο οδυνηρή συνέπεια αυτής της ιστορικής κληρονομιάς. Η συμμαχία της Απουσίας με την Προδοσία δεν χρειάζεται να επιβιώνει ως οργανωμένη πολιτική δύναμη για να συνεχίζει να διαβρώνει το ελληνικό συλλογικό σώμα. Αρκεί να επιβιώνει ως νοοτροπία. Ως η πεποίθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει, ότι όλοι είναι ίδιοι, ότι η αντίσταση είναι μάταιη και ότι ο καθένας οφείλει να κοιτάζει πώς θα σωθεί μόνος του. There Is No Alternative (TINA), δηλαδή!
Έτσι διαλύεται σταδιακά η ίδια η δυνατότητα του «εμείς». Η συλλογική ευθύνη υποχωρεί μπροστά στην ατομική επιβίωση, η αλληλεγγύη μπροστά στον ανταγωνισμό και η διεκδίκηση της δικαιοσύνης μπροστά στην ανάγκη να μη διαταραχθεί η "κανονικότητα".
Από τα Μνημόνια μέχρι τα Τέμπη, τις υποκλοπές και τον ΟΠΕΚΕΠΕ, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιοι ευθύνονται για όσα συμβαίνουν. Είναι και γιατί εξακολουθούν να υπάρχουν τόσο ισχυροί μηχανισμοί ανοχής, σιωπής και απαξίωσης εκείνων που απαιτούν λογοδοσία; Γιατί μια κοινωνία που έχει μάθει να προσαρμόζεται στην αυθαιρεσία δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ως φυσιολογική την αντίσταση απέναντί της.
Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η βαθύτερη πληγή του ελληνικού συλλογικού τραύματος. Ότι η ιστορική ήττα της αντίστασης δεν κληροδότησε μόνο φόβο, αλλά και μια κουλτούρα παραίτησης που εξακολουθεί να υπονομεύει τη δυνατότητά μας να υπάρξουμε ως συλλογικό υποκείμενο.
Και η θεραπεία αυτής της πληγής δεν θα έρθει όταν πάψουμε να θεωρούμε τη σιωπή αρετή, την προσαρμογή αναγκαιότητα και την αντίσταση ματαιοπονία. Βλέπεις, το συλλογικό σώμα δεν τραυματίζεται μόνο από εκείνους που το προδίδουν. Τραυματίζεται και κάθε φορά που μαθαίνει να εγκαταλείπει εκείνους που προσπαθούν να το υπερασπιστούν. Όταν δηλαδή συμμαχεί η Προδοσία με την Απουσία.
ΥΓ το αρθράκι είναι αφιερωμένο στην μνήμη του Διοσύνη Χαριτόπουλου. / Φωτο: Αθήνα, Δεκέμβριος 1944 - Συλληφθέντες αντιστασιακοί με τα χέρια ψηλά.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.