Δημοσθένης Μιχόπουλος
Ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα λάθη ποὺ κάνουμε, ὅταν μελετοῦμε τὴ Ρωμανία, εἶναι ὅτι μεταφέρουμε στὸ παρελθὸν τὶς πολιτικὲς κατηγορίες τῆς νεωτερικότητας.
Ρωτᾶμε: «Ποια ἦταν ἡ σχέση Κράτους καὶ Ἐκκλησίας στὸ Βυζάντιο;»
Ἀλλὰ ἡ ἴδια ἡ ἐρώτηση προϋποθέτει δύο αὐτοτελεῖς πραγματικότητες — ἕνα Κράτος καὶ μία Ἐκκλησία — ποὺ πρέπει κατόπιν νὰ ρυθμίσουν τὰ μεταξύ τους σύνορα.
Ἡ Ρωμανία δὲν ξεκινοῦσε ἀπὸ ἐκεῖ.
Αὐτοκράτορας, Πατριάρχης, ἐπίσκοποι, κλῆρος καὶ λαὸς ἀνῆκαν στὴν ἴδια χριστιανικὴ κοινωνία. Εἶχαν διαφορετικὲς λειτουργίες, ἀλλὰ δὲν συγκροτοῦσαν διαφορετικὲς κοινωνίες.
Τὸ πολιτειακὸ ζητούμενο ἦταν ἡ ὁμόνοια, ἡ εἰρήνη, ἡ συμφωνία καὶ ἡ ἑνότητα.
- Ὁ Μέγας Θεοδόσιος: ἡ χριστιανικὴ αὐτοσυνειδησία τῆς πολιτείας -
Μὲ τὸν Μέγα Θεοδόσιο Α΄ συντελεῖται μία κρίσιμη μεταβολή.
Τὸ Διάταγμα τῆς Θεσσαλονίκης τοῦ 380 καὶ ἡ Α΄ Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως τοῦ 381 σηματοδοτοῦν τὴ στενότερη σύνδεση τῆς νικαιακῆς πίστεως μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ πολιτεία.
Ἡ χριστιανικὴ πίστη εἰσέρχεται πλέον στὴν ἴδια τὴν αὐτοσυνειδησία της.
Καὶ αὐτὸ σημαίνει κάτι θεμελιῶδες: ὁ αὐτοκράτορας εἶναι ὁ ἀνώτατος πολιτικὸς ἄρχοντας, ἀλλὰ δὲν βρίσκεται ἔξω ἀπὸ τὸ χριστιανικὸ σῶμα.
Εἶναι καὶ αὐτὸς χριστιανός.
- Ὁ Ἰουστινιανός: ἱερωσύνη καὶ βασιλεία -
Μὲ τὸν Ἰουστινιανὸ ἔρχεται ἡ μεγάλη θεσμικὴ διατύπωση.
Στὴ Νεαρὰ 6 τοῦ 535 παρουσιάζονται δύο μεγάλα θεόδοτα πράγματα: ἱερωσύνη καὶ βασιλεία.
Ἡ πρώτη διακονεῖ τὰ θεῖα. Ἡ δεύτερη μεριμνᾷ γιὰ τὰ ἀνθρώπινα.
Πρόκειται ὅμως γιὰ διάκριση λειτουργιῶν, ὄχι γιὰ διάσπαση τῆς κοινωνίας.
Ἡ μεγάλη λέξη εἶναι:
Συμφωνία.
Τὸ ζητούμενο δὲν εἶναι νὰ κατασκευαστοῦν δύο ἀντίπαλες ἐξουσίες, ὥστε ἡ μία νὰ περιορίζει τὴν ἄλλη.
Εἶναι νὰ λειτουργοῦν ἁρμονικὰ διαφορετικὰ μέλη τοῦ ἴδιου σώματος.
- Ὁ Μέγας Φώτιος: διάκριση χωρὶς διάσπαση -
Στὴν ἐποχὴ τοῦ Μεγάλου Φωτίου τὸ σχήμα ἀποκτᾷ μεγαλύτερη θεσμικὴ σαφήνεια.
Στὴν Εἰσαγωγή —ἢ Ἐπαναγωγή— τοῦ τέλους τοῦ 9ου αἰῶνα, ἔργο μὲ τὸ ὁποῖο ἔχει συνδεθεῖ ἡ φωτιανὴ σκέψη, αὐτοκράτορας καὶ Πατριάρχης παρουσιάζονται μὲ διαφορετικὲς λειτουργίες μέσα στὴν κοινὴ πολιτεία.
Ὁ αὐτοκράτορας μεριμνᾷ γιὰ τὴ διοίκηση καὶ τὴν εὐταξία.
Ὁ Πατριάρχης γιὰ τὴν πίστη καὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ζωή.
Διάκριση, λοιπόν.
Ὄχι διάσπαση.
- Δὲν ὑπάρχει Μοντεσκιὲ στὴ Ρωμανία -
Ἐδῶ βρίσκεται μία τεράστια διαφορὰ ἀπὸ τὴ νεωτερικότητα.
Στὴ Ρωμανία δὲν ὑπάρχει ἡ σημερινὴ διάκριση νομοθετικῆς, ἐκτελεστικῆς καὶ δικαστικῆς ἐξουσίας ὡς τριῶν αὐτοτελῶν κέντρων ποὺ ἀλληλοελέγχονται.
Ὁ αὐτοκράτορας διαθέτει εὐρύτατες κυβερνητικές, νομοθετικὲς καὶ δικαστικὲς ἀρμοδιότητες.
Ἡ πολιτεία δὲν προσπαθεῖ νὰ δημιουργήσει ἑνότητα μέσα ἀπὸ τὴν ἐξισορρόπηση ἀντιπάλων ἐξουσιῶν.
Ἐπιδιώκει τὴν ὁμόνοια τῶν λειτουργιῶν.
Ὁ αὐτοκράτορας βρίσκεται μέσα στὸ σῶμα
Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι ὁ αὐτοκράτορας εἶναι ἀπεριόριστος.
Δὲν βρίσκεται πάνω ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία.
Βρίσκεται μέσα στὸ ἐκκλησιαστικὸ σῶμα.
Οἱ Σύνοδοι, οἱ ἐπίσκοποι, ἡ κανονικὴ παράδοση, ἡ θεολογία, ἡ λατρεία καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ συνείδηση τοῦ λαοῦ συγκροτοῦν μία κοινὴ ἀλήθεια ποὺ ὁ αὐτοκράτορας δὲν μπορεῖ νὰ κατασκευάσει.
Ἡ Εἰκονομαχία τὸ δείχνει χαρακτηριστικά.
Αὐτοκράτορες διέθεταν τεράστια πολιτικὴ δύναμη καὶ προσπάθησαν νὰ ἐπιβάλουν συγκεκριμένη θρησκευτικὴ πολιτική.
Ἡ κρατικὴ δύναμη ὅμως δὲν ἀρκοῦσε γιὰ νὰ μετατρέψει τὴν αὐτοκρατορικὴ βούληση σὲ πίστη τῆς Ἐκκλησίας.
- Ὄχι διαίρεση τῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ ἔνταξή της σὲ μία κοινὴ ἀλήθεια -
Ἐδῶ βρίσκεται ἡ οὐσία.
Ἡ νεωτερικότητα θὰ προσπαθήσει νὰ περιορίσει τὴν ἐξουσία διασπώντας την.
Ἡ Ρωμανία προσπαθεῖ νὰ τὴν περιορίσει ἐντάσσοντάς την.
Ὁ αὐτοκράτορας δὲν ἔχει ἀπέναντί του τρία ἰσοδύναμα κέντρα ἐξουσίας. Βρίσκεται ὅμως μέσα σὲ μία κοινωνία μὲ κοινὴ πίστη, παράδοση καὶ ἐκκλησιαστικὴ συνείδηση.
Φυσικά, ἡ Ρωμανία γνώρισε αὐθαιρεσίες, πραξικοπήματα, διωγμούς, στάσεις καὶ ἐμφυλίους.
Ἡ διαφορὰ βρίσκεται ἀλλοῦ:
ἡ σύγκρουση δὲν ἀποτελοῦσε τὸ πολιτειακό της ἰδεῶδες.
Τὸ τέλος ἦταν ἡ ἀποκατάσταση τῆς ὁμονοίας.
Καὶ στὴ Δύση;
Ἡ δυτικὴ ἱστορικὴ διαδρομὴ ὑπῆρξε διαφορετική.
Παποσύνη καὶ αὐτοκρατορία.
Πνευματικὴ καὶ κοσμικὴ δικαιοδοσία.
Βασιλεῖς καὶ φεουδαρχικὲς δυνάμεις.
Καθολικοὶ καὶ Προτεστάντες.
Μοναρχία καὶ κοινοβούλιο.
Κράτος καὶ κοινωνία.
Ἐξουσία καὶ δικαίωμα.
Ἀπὸ τὴν Ἔριδα τῆς Περιβολῆς μέχρι τὴ Μεταρρύθμιση καὶ τοὺς θρησκευτικοὺς πολέμους, ἡ δυτικὴ ἱστορία γνώρισε μία μακρὰ διαδρομὴ συγκρούσεως διαφορετικῶν κέντρων νομιμοποιήσεως.
Καὶ σταδιακὰ τὸ πολιτικὸ ἐρώτημα μεταβάλλεται:
Ἀφοῦ δὲν συμφωνοῦμε γιὰ τὸ τί εἶναι ἀληθές, πῶς μποροῦμε τουλάχιστον νὰ ζήσουμε μαζί;
- Ἀπὸ τὴν κοινὴ ἀλήθεια στὴν κοινὴ διαδικασία -
Ἐδῶ βρίσκεται μία θεμελιώδης τομὴ τῆς νεωτερικότητας.
Ἡ πολιτικὴ εἰρήνη δὲν χρειάζεται πλέον νὰ στηρίζεται στὴν κοινὴ ἀλήθεια.
Μπορεῖ νὰ στηρίζεται στοὺς κοινοὺς κανόνες τῆς διαφωνίας.
Ἡ πολιτικὴ καλεῖται νὰ δημιουργήσει θεσμοὺς μέσα στοὺς ὁποίους ἄνθρωποι ποὺ διαφωνοῦν ριζικὰ μποροῦν παρ᾿ ὅλα αὐτὰ νὰ συνυπάρχουν.
Ἔτσι ὁδηγούμαστε σταδιακὰ στὸ νεωτερικὸ συνταγματικὸ κράτος.
- Ἡ διάκριση τῶν ἐξουσιῶν ὡς θεσμοποίηση τῆς δυσπιστίας -
Καὶ τώρα καταλαβαίνουμε διαφορετικὰ τὴ διάκριση τῶν ἐξουσιῶν.
Στὴ ρωμαίικη συμφωνία τὸ ἐρώτημα εἶναι:
Πῶς θὰ συνεργαστοῦν διαφορετικὲς λειτουργίες γιὰ τὴν ἑνότητα τοῦ σώματος;
Στὴ νεωτερικὴ διάκριση τῶν ἐξουσιῶν:
Πῶς θὰ ἐμποδίσουμε μία ἐξουσία νὰ κυριαρχήσει πάνω στὶς ἄλλες;
Ἡ μία λογικὴ ξεκινᾷ ἀπὸ τὴν προσδοκία τῆς συμφωνίας.
Ἡ ἄλλη ἀπὸ τὴ θεσμικὴ πρόβλεψη τῆς συγκρούσεως.
Ἡ μία ἐξουσία περιορίζει τὴν ἄλλη. Ἡ μία ἐλέγχει τὴν ἄλλη.
Ἡ σύγκρουση μετατρέπεται πλέον σὲ μηχανισμὸ τοῦ ἴδιου τοῦ πολιτεύματος.
- Δύο διαφορετικὲς πολιτικὲς ἀνθρωπολογίες -
Ἐδῶ βρίσκεται ἡ βαθύτερη διαφορά.
Δὲν συγκρίνουμε ἁπλῶς δύο διοικητικὰ συστήματα.
Συναντοῦμε δύο διαφορετικοὺς τρόπους κατανοήσεως τῆς πολιτικῆς κοινωνίας.
Στὸ ρωμαίικο ἰδεῶδες, τὸ πολιτικὸ πρόβλημα εἶναι πῶς οἱ διαφορετικὲς λειτουργίες θὰ διακονήσουν τὴν ὁμόνοια τοῦ ὅλου.
Στὴ νεωτερικὴ λογική, τὸ πολιτικὸ πρόβλημα γίνεται πῶς διαφορετικὲς θελήσεις, συμφέροντα, πεποιθήσεις καὶ κέντρα ἰσχύος θὰ μπορέσουν νὰ συνυπάρξουν χωρὶς νὰ ἀλληλοκαταστραφοῦν.
Ἡ μία παράδοση θέτει ὡς τέλος τὴ συμφωνία.
Ἡ ἄλλη καταλήγει νὰ θεσμοποιεῖ τὴ διαφωνία.
- Ἡ μεγάλη διαφορά -
Ἡ Ρωμανία δὲν ἦταν κοινωνία χωρὶς συγκρούσεις.
Οὔτε ἡ Δύση ἐπεδίωκε συνειδητὰ τὸν διχασμό.
Ἀλλὰ οἱ δύο ἱστορικὲς διαδρομὲς παρήγαγαν διαφορετικὲς ἀπαντήσεις στὸ ἴδιο θεμελιῶδες ἐρώτημα:
Πῶς μποροῦν πολλοὶ ἄνθρωποι νὰ γίνουν πολιτικὴ κοινωνία;
Ἡ ρωμαίικη ἀπάντηση θέτει ὡς ὁρίζοντα τὴν κοινωνία τῆς ὁμονοίας.
Ἡ νεωτερικὴ δυτικὴ ἀπάντηση τὴν πολιτικὴ συνύπαρξη τῶν διαφωνούντων.
Ἡ πρώτη προσπαθεῖ νὰ δημιουργήσει εἰρήνη μέσα ἀπὸ τὴ συμφωνία.
Ἡ δεύτερη δημιουργεῖ εἰρήνη μέσα ἀπὸ τὴ θεσμικὴ διαχείριση τῆς διαφωνίας.
Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ βαθύτερο σημεῖο:
Ἡ Ρωμανία δὲν προσπαθεῖ πρωτίστως νὰ προστατεύσει τὴν κοινωνία διασπώντας τὴν ἐξουσία. Προσπαθεῖ νὰ ἐντάξει τὴν ἐξουσία σὲ μία κοινωνία, μία κοινὴ ἀλήθεια καὶ μία ἐκκλησιαστικὴ συνείδηση ποὺ ὁ ἴδιος ὁ ἄρχοντας δὲν μπορεῖ νὰ κατασκευάσει.
Γι᾿ αὐτὸ τὸ πολιτειακό της αἴτημα μπορεῖ νὰ συμπυκνωθεῖ σὲ μία λέξη:
Ὁμόνοια.
Ὄχι ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει σύγκρουση.
Ἀλλὰ ἐπειδὴ ἡ σύγκρουση δὲν γίνεται ὁ τελικὸς τρόπος τῆς πολιτικῆς ὑπάρξεως.
Τὸ τέλος παραμένει ἡ σχέση.
Ἡ συμφωνία.
Ἡ εἰρήνη.
Ἡ ἑνότητα.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.