Η κρυπτο-αποικία μέσα μας και το βλέμμα με το οποίο μάθαμε να κοιτάζουμε την Ελλάδα
Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη
Υπάρχει μια φράση που ακούγεται στην Ελλάδα με εκπληκτική ευκολία: "Ελλάδα είσαι, τι περίμενες;". Τη λέμε όταν η γραφειοκρατία μάς εξαντλεί, όταν ένα νοσοκομείο δυσλειτουργεί, όταν αποκαλύπτεται ένα σκάνδαλο, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με ακόμη μία θεσμική αποτυχία. Συχνά ακολουθεί μια δεύτερη: "Αυτά μόνο εδώ γίνονται". Μέσα σε αυτές τις καθημερινές εκφράσεις κρύβεται ένας ολόκληρος τρόπος με τον οποίο έχουμε μάθει να κοιτάζουμε τον συλλογικό μας εαυτό. Η δυσλειτουργία γίνεται χαρακτηριστικό μας. Η αποτυχία αποκτά εθνικότητα. Κάπως έτσι το "αυτό συνέβη" μετατρέπεται σε "αυτοί είμαστε".
Ο ανθρωπολόγος Michael Herzfeld έχει χρησιμοποιήσει για την ελληνική περίπτωση την έννοια της *crypto-colonialism*, της κρυπτο-αποικιοκρατίας. Περιγράφει μια ιδιαίτερη ιστορική και πολιτισμική συνθήκη, μέσα στην οποία η συγκρότηση του σύγχρονου ελληνικού κράτους πραγματοποιήθηκε υπό ισχυρές ευρωπαϊκές επιρροές, σχέσεις εξάρτησης και πολιτισμικές ιεραρχήσεις. Η Ευρώπη είχε ήδη κατασκευάσει τη δική της Ελλάδα: την Ελλάδα του Περικλή και του Πλάτωνα, της δημοκρατίας, του Παρθενώνα και της κλασικής αρμονίας. Η πραγματική Ελλάδα κουβαλούσε μια πολύ πιο σύνθετη ιστορία: Βυζάντιο, Ορθοδοξία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Βαλκάνια, Ανατολική Μεσόγειο, τοπικές παραδόσεις και πολιτισμικές προσμίξεις.
Μέσα σε αυτή τη συνάντηση γεννήθηκε μια παράξενη ιστορική εμπειρία. Η Ευρώπη μπορούσε να θαυμάζει βαθιά την αρχαία Ελλάδα και συγχρόνως να αντιμετωπίζει τους σύγχρονους Έλληνες ως ανεπαρκείς κληρονόμους της. Σαν να αιωρείται πάνω από κάθε γενιά μια σιωπηλή εντολή: "Γίνετε αντάξιοι αυτού που υπήρξαν οι πρόγονοί σας".
Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αυτή την πολιτισμική θέση "το παράδοξο του ανεπαρκούς κληρονόμου". Φανταστείτε ένα παιδί που μεγαλώνει ακούγοντας ότι ο παππούς του υπήρξε ένας σπουδαίος άνθρωπος. Αρχικά η ιστορία το γεμίζει υπερηφάνεια. Σταδιακά το όνομα του παππού γίνεται και μέτρο σύγκρισης. Το παιδί καλείται να σταθεί στο ύψος της κληρονομιάς του. Η ίδια ιστορία που του χαρίζει αξία μπορεί να γίνει ο καθρέφτης μέσα στον οποίο αισθάνεται ανεπαρκές.
Κάτι ανάλογο μπορεί να συμβεί και με έναν συλλογικό εαυτό. "Εμείς δώσαμε τα φώτα στον κόσμο", λέμε, και λίγο αργότερα μπορεί να ακουστεί από τον ίδιο άνθρωπο το "δεν είμαστε σοβαρή χώρα", "μόνο εδώ συμβαίνουν αυτά", "η Ελλάδα δεν αλλάζει". Η μία φωνή αναζητά την αξία στο μεγαλείο της καταγωγής. Η άλλη εκφράζει την απογοήτευση από το παρόν.
Εδώ η έννοια του Herzfeld αποκτά ιδιαίτερη ψυχοκοινωνική σημασία. Η πολιτισμική ιεράρχηση γίνεται βαθύτερη όταν εγκαθίσταται στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αξιολογεί τον εαυτό της. Το βλέμμα του άλλου γίνεται εσωτερικό βλέμμα. Τα κριτήρια με τα οποία κάποτε σε αξιολογούσαν γίνονται σταδιακά τα δικά σου κριτήρια αυτοαξιολόγησης. Ο εξωτερικός παρατηρητής δεν χρειάζεται πλέον να είναι παρών γιατί έαφήσει πίσω του τον καθρέφτη.
Έτσι αποκτούν διαφορετικό βάρος φράσεις όπως "δεν θα γίνουμε ποτέ Ευρώπη", "χρειαζόμαστε κάποιον να μας βάλει σε τάξη", "έτσι είναι ο Έλληνας". Υπάρχει κάπου ένα πρότυπο κανονικότητας και εμείς βρισκόμαστε διαρκώς σε πορεία προς αυτό. Η "κανονική χώρα" κατοικείται από άλλους και η Ελλάδα μοιάζει να βρίσκεται μόνιμα στην αίθουσα αναμονής της.
Σε αυτή τη διαδικασία οι εγχώριες παρασιτικές ελίτ μπορούν να λειτουργήσουν ως μεσολαβητές του εξωτερικού βλέμματος, μετατρέποντας τη δική τους ιδιοτέλεια, θεσμική ανεπάρκεια και ιστορική ευθύνη σε συλλογικό ελάττωμα. Η ευθύνη συγκεκριμένων δικτύων εξουσίας διαχέεται -ενοχοποιητικά για τον Λαό- μέσα στη γενική κατηγορία ενός "προβληματικού λαού", ενώ εκείνοι που έχουν ωφεληθεί από τις παθογένειες του συστήματος μπορούν να εμφανίζονται ως φορείς του εκσυγχρονισμού που θα θεραπεύσουν την κοινωνία.
Η συλλογική αυτοϋποτίμηση αποκτά έτσι και πολιτική χρησιμότητα. Όσο περισσότερο μια κοινωνία πείθεται ότι το πρόβλημα βρίσκεται στον χαρακτήρα της, τόσο δυσκολότερα στρέφει το βλέμμα της στις σχέσεις ισχύος, στα συμφέροντα και στις συγκεκριμένες ευθύνες. Η ντροπή κατεβαίνει προς την κοινωνία, ενώ η ευθύνη διαχέεται μέχρι να γίνει σχεδόν αόρατη.
Η οικονομική κρίση έκανε αυτή τη δυναμική ιδιαίτερα ορατή. Η συζήτηση γύρω από το ελληνικό χρέος απέκτησε γρήγορα ένα ηθικό και πολιτισμικό λεξιλόγιο. Στον ευρωπαϊκό δημόσιο χώρο κυκλοφόρησαν εικόνες του τεμπέλη, σπάταλου, διεφθαρμένου και ανεύθυνου Έλληνα. Η οικονομική αποτυχία μπορούσε έτσι να αποκτήσει τη μορφή πολιτισμικής ετυμηγορίας. Μια κοινωνία δεν άκουγε μόνο αριθμούς, ελλείμματα και δημοσιονομικούς στόχους. Άκουγε ταυτόχρονα μια αφήγηση για το ποια είναι.
Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για ένα ψ υ χ ο π ο λ ι τ ι κ ό Μ ν η μ ό ν ι ο. Δηλαδή, την εσωτερίκευση μιας παρατεταμένης εμπειρίας περιορισμένης συλλογικής ισχύος, μέσα στην οποία η πεποίθηση ότι "δεν μπορούμε να αλλάξουμε τα πράγματα" αποκτά σταδιακά τον χαρακτήρα αυτονόητης πραγματικότητας. Το "δεν μας επιτρέπεται" γίνεται με τον χρόνο "δεν μπορούμε" και τελικά "εμείς δεν μπορούμε". Η πολιτική συνθήκη έχει πλέον μετακινηθεί προς την ταυτότητα.
Τότε η διαφθορά γίνεται "ελληνικό DNA", η πελατειακή σχέση "ελληνική νοοτροπία" και η δυσλειτουργία του κράτους χαρακτηριστικό του εθνικού χαρακτήρα. Η ιστορία μετατρέπεται σε μοίρα. Η φράση "έτσι είμαστε" κλείνει το μέλλον μέσα σε μια πρόταση για το παρόν. Ό,τι έχει ιστορία μπορεί να αποκτήσει διαφορετική συνέχεια. Όταν το μετατρέπουμε σε αμετάβλητη φύση, μαθαίνουμε να ζούμε μαζί του.
Σε αυτό το σημείο η κρυπτο-αποικιακή συνθήκη συναντά το συλλογικό τραύμα. Το τραύμα επιβιώνει και μέσα στα συμπεράσματα που μια κοινωνία έχει βγάλει για τον εαυτό της και το μέλλον της. Η παρατεταμένη εμπειρία ήττας, εξάρτησης, ταπείνωσης ή περιορισμένης δυνατότητας δράσης μπορεί να μετατρέψει το "δεν μπορέσαμε τότε" σε "δεν μπορούμε γενικά" και τελικά σε "δεν αξίζει καν να προσπαθήσουμε".
Η ενέργεια στρέφεται τότε προς την προσωπική διαχείριση της ζωής. Η οικογένεια καλύπτει όσα δεν προσφέρει το κράτος. Ο γνωστός γίνεται τρόπος πρόσβασης. Το φροντιστήριο συμπληρώνει το σχολείο. Η ιδιωτική περίθαλψη συμπληρώνει το δημόσιο σύστημα υγείας. Η δεύτερη δουλειά καλύπτει το ανεπαρκές εισόδημα. Η μετανάστευση γίνεται προσωπική έξοδος από ένα συλλογικό αδιέξοδο. Η επιβίωση γίνεται ολοένα περισσότερο ιδιωτική υπόθεση και το "μαζί μπορούμε" χάνει σταδιακά την πειστικότητά του. Η επιβίωση ιδιωτικοποιείται και μαζί της μπορεί να ιδιωτικοποιηθεί και η ελπίδα.
Ίσως εδώ βρίσκεται το βαθύτερο ψυχοκοινωνικό νόημα της κρυπτο-αποικίας. Ο εξωτερικός αξιολογητής έχει εγκατασταθεί μέσα στον συλλογικό εαυτό. Μια κοινωνία χρησιμοποιεί το βλέμμα του άλλου για να κοιτάζει τον εαυτό της και αναζητά διαρκώς επιβεβαίωση ότι έγινε αρκετά σύγχρονη, αρκετά ευρωπαϊκή, αρκετά "κανονική".
Η χειραφέτηση από αυτή τη συνθήκη χρειάζεται μια συλλογική αυτοεκτίμηση ριζωμένη στο παρόν: σε όσα δημιουργούμε σήμερα, στον τρόπο που φροντίζουμε τα παιδιά, τους ηλικιωμένους και τους αδύναμους, στα σχολεία και στα νοσοκομεία μας, στους θεσμούς μας, στον τρόπο που προστατεύουμε την αξιοπρέπεια των ανθρώπων.
Εδώ μπορεί να πραγματοποιηθεί μια κρίσιμη μετατόπιση: από την κληρονομιά προς την ευθύνη. Και μαζί της μπορεί να αλλάξει και το ερώτημα.
Από το "είμαστε άξιοι των προγόνων μας;" στο
"Είμαστε άξιοι των παιδιών μας;"
Γιατί αυτό μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε το σχολείο που τους παραδίδουμε, το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα ζήσουν, τους θεσμούς που θα κληρονομήσουν, τη δημοκρατία που θα βιώσουν και τις δυνατότητες που θα έχουν να δημιουργήσουν μια ζωή με αξιοπρέπεια. Η συλλογική αυτοεκτίμηση αποκτά έτσι υλικό περιεχόμενο. Γίνεται ευθύνη για τον κοινό κόσμο.
Ίσως αυτή να είναι και η ουσιαστικότερη έξοδος από την κρυπτο-αποικία. Η στιγμή που μια κοινωνία αρχίζει να παράγει η ίδια τα μέτρα με τα οποία θέλει να αξιολογεί τη ζωή της και αναλαμβάνει την ευθύνη να δημιουργήσει το παρόν της.
Γιατί το βαθύτερο πρόβλημα μιας κρυπτο-αποικιακής συνθήκης εμφανίζεται όταν έχουμε μάθει να κοιτάζουμε τον εαυτό μας με τα μάτια εκείνου που μας αξιολογεί. Και η χειραφέτηση αρχίζει όταν ξαναπαίρνουμε το βλέμμα μας πίσω.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.