Του Δημήτρη Χονδροκούκη
Πώς το Χόλιγουντ και η θεσμική Εκπαίδευση ακρωτηριάζουν το έπος
Το έπος της Οδύσσειας έχει σήμερα μια θλιβερή τύχη, στενάχωρη για όποιον πραγματικά εκτιμά αυτό το κορυφαίο μνημείο της ανάπτυξης του ανθρώπινου πολιτισμού, το οποίο, όταν κατανοείται επιστημονικά στην ουσία του, μπορεί να προσφέρει και σήμερα και πάντα μια γνώση εξαιρετικής σημασίας για την ουσία της κοινωνίας και του ανθρώπου. Τόσο το Χόλιγουντ όσο και η σχολική και ακαδημαϊκή διδασκαλία ακρωτηριάζουν την Οδύσσεια από αυτό το χαρακτηριστικό της, βαφτίζοντας ως διαχρονικά τα στοιχεία εκείνα που είτε είναι δευτερεύοντα και μη ιδιάζοντα της Οδύσσειας είτε αποτελούν αναχρονιστικές προβολές κατηγοριών του σήμερα στην αρχαιότητα, κατασκευάζοντας έτσι μια ψευδή διαχρονικότητα.
Από τη μία, το Χόλιγουντ κακοποιεί συστηματικά κάθε στοιχείο παράδοσης οποιουδήποτε πολιτισμού με ιστορικό βάθος και εξαφανίζει κάθε ίχνος της ιδιαίτερης λογικής ραχοκοκκαλιάς των μύθων. Όταν η Οδύσσεια μεταφέρεται στη μεγάλη οθόνη, η περιπέτεια συρρικνώνεται στα ελάχιστα δομικά στοιχεία της περιπέτειας: ο ήρωας αντιμετωπίζει τρομερούς κινδύνους και τέρατα, καταφέρνει να επιστρέψει στην Ιθάκη, φονεύει τους μνηστήρες, επανασυνδέεται με την οικογένειά του και ανακτά την εξουσία. Όμως, αυτά τα δομικά στοιχεία δεν αποτυπώνουν την ιδιαιτερότητα της Οδύσσειας· απλώς την καθιστούν πρόσφορη για εκμετάλλευση από τη βιομηχανία του θεάματος που έχει στερέψει από αξιοπρεπή σενάρια.
Η Οδύσσεια του Νόλαν δεν αναμένεται να πρωτοτυπήσει ως προς τα γενικά χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν. Η πλήρης αποστείρωση του σεναρίου από τα κεντρικά ζητήματα που δομούν το έπος αναμένεται να συνοδεύεται από μερικές πινελιές της τρέχουσας mainstream προπαγάνδας, δηλαδή στοιχεία ρατσιστικού αντιρατσισμού, σεξιστικού αντισεξισμού, μιλιταριστικού πασιφισμού και άλλα. (Συγκεκριμένα για τη νέα ταινία της Οδύσσειας θα γράψω στις επόμενες μέρες, μόλις η ταινία βγει στις αίθουσες, διότι οφείλουμε να είμαστε συγκεκριμένοι στην κριτική μας. Μπορεί το Χόλιγουντ να φαίνεται εύκολος στόχος και, συνεπώς, εύκολη και η κριτική του, όμως εδώ δεν πάμε για την «εύκολη» κριτική που ακούει κανείς από πτυχιούχους youtubers, αλλά για τη συστηματική κριτική που εξετάζει επιστημονικά τόσο το έπος όσο και τη βιομηχανία του θεάματος.)
Από την άλλη, ενώ φαίνεται περιττό να κατηγορεί κανείς το Χόλιγουντ για διαστρέβλωση της ουσίας της Οδύσσειας, δεν είναι διόλου περιττό αλλά αναγκαίο να ελέγχεται η θεσμική Εκπαίδευση, όταν εκεί η διαστρέβλωση γίνεται πιο συστηματικά για το σύνολο της κάθε νέας γενιάς της χώρας μας και με πολύ βαθύτερες συνέπειες. Η σχολική και ακαδημαϊκή διδασκαλία της Οδύσσειας αποξενώνει συστηματικά γενιές και γενιές μαθητών και φοιτητών από την ουσία του έπους, μετατρέποντάς το σε μια τεράστια αγγαρεία που δεν μπορεί να γοητεύσει παρά μόνο εκείνο τον τύπο νεκροζώντανου φιλολόγου που εκστασιάζεται είτε απαριθμώντας αφηγηματικές τεχνικές και μιλώντας για γραμματικούς τύπους είτε αναλύοντας τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του ήρωα, λες και οι χαρακτήρες του αρχαίου έπους συγκροτούνται με τους όρους της μοντέρνας λογοτεχνίας. Έτσι, η στείρα λατρεία των τύπων πάει παρέα με εξόφθαλμους αναχρονισμούς. Εξαιρώντας εκείνους τους λίγους εκπαιδευτικούς που πραγματικά ασχολούνται με το αντικείμενο και δεν αρκούνται να αναμασούν τις παρωχημένες, αντιεπιστημονικές ασυναρτησίες των σχολικών βιβλίων και του ΙΕΠ, γενικά η Εκπαίδευση μεταχειρίζεται την Οδύσσεια σαν πτώμα!
Η κατεστημένη εκπαιδευτική ανάλυση του έπους μοιάζει περισσότερο με την «ανάλυση» του χασάπη για το μοσχάρι: σπάλα, φιλέτο, μπριζόλα, κιλότο... Αυτό το μοσχάρι, μετά τον μπαλτά του χασάπη, δεν θα το δεις ποτέ να τρέχει στο λιβάδι, δεν θα το ξαναδείς ποτέ ζωντανό. Τα μέρη του δεν θα ξανασυνεργαστούν ποτέ. Θα το βλέπεις μόνο ως ένα τεμαχισμένο και ακίνητο πτώμα. Το ίδιο συμβαίνει και με την Οδύσσεια: «από εδώ ως εδώ μία σκηνή», «εδώ αναδρομική αφήγηση», «εκεί επική ειρωνεία», «εδώ τυπικό επίθετο», «εκεί τυπική σκηνή», «εδώ μια σύντομη παρομοίωση και εκεί μια εκτενής»... πενήντα στίχοι σήμερα, πενήντα σε τρεις μέρες, την άλλη βδομάδα λίγο ακόμη, πηδάμε μερικές ραψωδίες, και στο τέλος της χρονιάς θα έχει βγει η ύλη. Μιλάμε για απόλαυση, όχι αστεία! Και από γνώση; Όση ακριβώς χωράει στα κουτάκια του διαγωνίσματος. Ξέρετε... είναι αυτή η «γνώση» που δεν ζει ούτε λεπτό μετά τις εξετάσεις.
Είναι δυνατόν ένας τέτοιος μύθος να φαίνεται τόσο βαρετός στα μάτια των νέων παιδιών; Άραγε, φταίει ο μύθος ή το πώς διδάσκεται; Η απάντηση είναι προφανής. Και το τραγικό είναι ότι οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί που καλούνται να διδάξουν έτσι την Οδύσσεια, δυστυχώς, οι περισσότεροι υπερασπίζονται αυτήν τη διδασκαλία. Όταν ο μαθητής που βαριέται ρωτήσει «Γιατί κάνουμε Οδύσσεια;», έρχεται η απάντηση που ξέρει καλά κάθε εκπαιδευτικός που τιμάει το Υπουργείο του: «Διότι το αρχαίο έπος είναι “σχολείο” για τον άνθρωπο!». Και γιατί, παρακαλώ, είναι σχολείο; Για τα τυπικά επίθετα και τις αφηγηματικές τεχνικές; Μάλλον όχι. Για τον χωρισμό των σκηνών; Μάλλον όχι. Για την περιπλοκότητα των ηρώων ως προσωπικοτήτων; Δεν θα το λέγαμε. Για το θέμα που επεξεργάζεται; Εάν θεωρεί κανείς ότι το θέμα είναι η επιμονή και υπομονή του ήρωα και η δύναμή του να αντιμετωπίζει τεράστιες δυσκολίες προκειμένου να επιστρέψει στον τόπο του, τότε, λυπάμαι, αλλά υπάρχουν πολλά και σύγχρονα έργα που πραγματεύονται το ίδιο θέμα. Εδώ συνήθως ακούγεται η φράση, «ναι, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το κάνει το αρχαίο έπος είναι μοναδικός»... και επιστρέφουμε μεμιάς στις αφηγηματικές τεχνικές και τα τυπικά στοιχεία, τα οποία δεν πείθουν κανέναν ότι τον μαθαίνουν κάτι σημαντικό ούτε για τον αρχαίο πολιτισμό ούτε και κάποια διαχρονική γνώση που και σήμερα είναι σημαντική για τον άνθρωπο.
Τί μας λείπει τόσο από το Χόλιγουντ όσο και από την Εκπαίδευση; Όλη η λογική που συγκροτεί το έπος και εξηγεί το γιατί οι αρχαίοι σκέφτηκαν ένα τόσο παράξενο ταξίδι (αφήνω στην άκρη όσους φαντασιώνονται κάποιον τυφλό ποιητή να συνθέτει χιλιάδες στίχους), αλλά και, πιο συγκεκριμένα, γιατί επινόησαν αυτούς τους συγκεκριμένους σταθμούς και αυτά τα συγκεκριμένα τέρατα, π.χ. τον Κύκλωπα και τους Λαιστρυγόνες. Δηλαδή απουσιάζει εντελώς η γοητευτική λογική του μύθου. Ο Μύθος εν γένει δεν είναι απλώς φαντασία που εντυπωσιάζει· είναι η απόδοση ενός συγκεκριμένου νοήματος με τη μορφή μιας φανταστικής αφήγησης. Ο Μύθος, ως ολόκληρη εποχή για την ανθρώπινη συνείδηση, δεν είναι διασκέδαση. Είναι πρωτίστως τρόπος κατανόησης της πραγματικότητας. Και ειδικά η Οδύσσεια είναι πράγματι Σχολείο για την ανθρωπότητα! Αλλά, για να το κατανοήσει αυτό κάποιος, πρέπει να διερευνήσει και τη γενική λογική του Μύθου και στη συνέχεια την ειδική λογική της Οδύσσειας, ώστε να είναι σε θέση να αντιληφθεί ποιο είναι το θέμα της, ποιες είναι οι βασικές πλευρές του, πώς το επεξεργάζεται μέσα από τα διάφορα μυθικά επεισόδια και πώς αυτή η επεξεργασία με τους όρους του Μύθου καθορίζει τελικά τη δομή της αφήγησης. Όλα αυτά, ούτε στο Χόλιγουντ ούτε στις σχολικές τάξεις αναφέρονται ποτέ, ενώ ακριβώς αυτά αξίζουν περισσότερο να λέγονται και να αναπαρίστανται, να τυγχάνουν καλλιτεχνικής επεξεργασίας και να παρουσιάζονται με τη σύγχρονη μορφή της κινηματογραφικής τέχνης, να διδάσκονται σε μαθητές και φοιτητές, ώστε να μάθουν να κατανοούν το έργο ως όλον και στην ουσία του.
Σε επόμενη ανάρτηση θα παρουσιάσω συνοπτικά μεν αλλά συγκεκριμένα τη λογική της Οδύσσειας και τα ουσιώδη στοιχεία της.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.