Πώς η Γλώσσα οργανώνει (και περιορίζει) την πραγματικότητα
Ο Ερμόδωρος Λακεδαιμόνιος
Έχετε αναρωτηθεί ποτέ αν μπορούμε να σκεφτούμε κάτι που δεν υπάρχω λέξη για αυτό; Κάτι που, επειδή ακριβώς δεν υπάρχει η λέξη, δεν το βλέπεις καν. Περνάει μπροστά σου και δεν το αναγνωρίζεις, γιατί το μυαλό δεν έχει πού να το βάλει.
Αυτό ακριβώς ζούμε εδώ και πολύ καιρό. Ζούμε ανάποδα. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν τις λέξεις. Εμείς τις χάσαμε.
Συνηθίζουμε να βλέπουμε την γλώσσα σαν ετικέτα για κάτι. Υπάρχει το πράγμα, και μετά απλά του κολλάμε ένα όνομα και αυτό είναι όλο. Αλλά όποιος έχει σταθεί μπροστά σε ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο και είτε έχει προσπαθήσει να συγκρίνει το αρχαίο κείμενο με μια πρόχειρη απόδοση, είτε έχει προσπαθήσει να το αποδώσει σε νέα ελληνικά ξέρει ότι δεν είναι έτσι. Κάθε φορά που μια λέξη δεν αποδίδεται με ακρίβεια χάνεται μια διάκριση που κάποτε κάποιος έκανε με προσοχή, επειδή την χρειαζόταν για να σκεφτεί καθαρά.
Οι αρχαίοι δεν είχαν πολλές λέξεις από κάποιο φιλολογικό φετίχ ή επειδή ήταν ιδιότροποι. Είχαν πολλές λέξεις επειδή έβλεπαν πολλά διαφορετικά πράγματα εκεί όπου εμείς σήμερα βλέπουμε ένα.
Πέντε ζεύγη που δείχνουν το πρόβλημα
Έρως, φιλία, στοργή, φιλότης, αγάπη.
Σήμερα τα βάζουμε όλα κάτω από την μία λέξη αγάπη, και περιμένουμε η λέξη αυτή να κάνει την δουλειά της. Δεν γίνεται όμως.
Ο έρωτας είναι επιθυμία, η έλξη προς κάποιον ή κάτι.
Η φιλία είναι δεσμός χτισμένος πάνω σε κοινή ζωή και αμοιβαία εύνοια.
Η στοργή είναι η σχεδόν αυτόματη αγάπη της οικογένειας, αυτό που νιώθει ένας γονιός για το παιδί του.
Η αγάπη ξεκίνησε ως πάθος, ως φυσική προδιάθεση την οποία απλώς ένιωθες, όχι όμως ως διάκριση την οποία είχες κάνει συνειδητά.
Μέσα από την παρατήρηση, μέσα από την προσοχή που της έδινες, αυτό το πάθος μπορούσε τελικά να καλλιεργηθεί και να οδηγήσει στην αρετή της φιλότητας. Μόνο σταδιακά, μέσω του Χριστιανισμού, η αγάπη πήρε την σημασία που έχει σήμερα.
Επιστήμη - δόξα.
Σήμερα η επιστήμη μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα ως «science», αλλά δεν σήμαινε καθόλου αυτό. Για τους αρχαίους, η επιστήμη ήταν ένα κράμα γνώσης και αυτογνωσίας, που το κυνηγούσες μέχρι το σημείο όπου η βεβαιότητα σου για κάτι γινόταν ακλόνητη, έχοντας την ίδια την έρευνα ως στόχο, όχι την εφαρμογή. Δεν είναι αυτό που λέμε σήμερα επιστήμονα, δηλαδή κάποιον που μελετά τα φαινόμενα και ρυθμίζει έναν τύπο ώστε να τους ταιριάζει. Η επιστήμη σε πήγαινε πίσω από τα φαινόμενα, στις πρωτες αρχές που τα γεννούν. Αν δεν κάνεις ποτέ αυτό το ταξίδι, αν μένεις στο επίπεδο των ίδιων των φαινομένων, απλώς νομίζεις ότι κάνεις επιστήμη. Και αυτό ακριβώς είναι αυτό που σήμερα λέγεται επιστημονικός υλισμός. Στην πραγματικότητα βρίσκεσαι στο επίπεδο της δόξας, από το δοκέω, μου φαίνεται.
Η δόξα είναι αυτό που σου φαίνεται αληθινό. Η επιστήμη είναι αυτό που έχεις ανιχνεύσει μέχρι την αιτία του.
Ας πάρουμε τη βαρύτητα σαν παράδειγμα. Μια εξίσωση μπορεί να προβλέψει, με εξαιρετική ακρίβεια, πώς πέφτουν τα αντικείμενα. Αυτή η εξίσωση είναι ισχυρή, αλλά περιγράφει το φαινόμενο, δεν εξηγεί γιατί η μάζα καμπυλώνει τον χώρο, ή γιατί υπάρχει βαρύτητα αντί για τίποτα. Κάποιος που μπορεί να κάνει τον υπολογισμό αλλά δεν αναρωτήθηκε ποτέ τι είναι πραγματικά η βαρύτητα έχει δόξα για την πτώση των αντικειμένων, όσο σίγουρος κι αν νιώθει γι’ αυτήν. Ή πάρτε την ιατρική. Ένας γιατρός που ακολουθεί ένα πρωτόκολλο επειδή είναι το πρωτόκολλο έχει δόξα για την ασθένεια. Ένας γιατρός που καταλαβαίνει γιατί το σώμα αντιδρά όπως αντιδρά, μέχρι την υποκείμενη αρχή της ισορροπίας του σώματος, πλησιάζει κάτι πιο κοντά στην επιστήμη.
Και αυτή η σύγχυση δεν κοστίζει μόνο σε ακρίβεια, παράγει και αδικία. Γιατροί που διαβάζουν έρευνες στημένες ώστε να καταλήξουν σε συγκεκριμένο συμπέρασμα, και συνταγογραφούν ανάλογα επειδή έτσι λένε τα στοιχεία μπροστά τους, δεν κάνουν ἐπιστήμη. Δεν γνωρίζουν πραγματικά, απλώς πιστεύουν αυτό που τους έδειξαν. Ένας φυσικός που φτιάχνει κάτι καταστρεπτικό, γνωρίζοντας πλήρως τι θα προκαλέσει, δεν είναι επιστήμονας με την παλιά έννοια της λέξης, είναι τεχνοκράτης. Ένας μηχανικός λογισμικού που σπρώχνει την τεχνητή νοημοσύνη σε επικίνδυνα επίπεδα χωρίς να λογαριάζει καμία συνέπεια είναι το ίδιο πράγμα με άλλο ένδυμα. Αυτές ακριβώς είναι οι διακρίσεις που χάσαμε, και η απώλειά τους ήταν καταστροφική για την ανθρωπότητα.
Η φιλοσοφία, στην αρχική της έννοια, συγκέντρωνε όλα τα επίπεδα της γνώσης σε ένα μέρος, το εσωτερικό και το ψυχολογικό, το πνευματικό μαζί με το γνωσιολογικό. Όσοι έβγαιναν από τις φιλοσοφικές σχολές δεν ήταν επιστήμονες μόνο με τη στενή σημερινή έννοια. Ήταν, με πραγματική σημασία, και «ηθικοί επιστήμονες».
Αυτή είναι ακριβώς η διάκριση στην οποία ο Πλάτων αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος πολλών διαλόγων, και δεν είναι λεπτομέρεια, είναι η γραμμή που χωρίζει το «το πιστεύω» από το «το ξέρω». Σήμερα η γραμμή αυτή έχει σχεδόν σβηστεί, και το βλέπουμε παντού: στα social media, στην πολιτική, ακόμη και στον τρόπο που η ίδια η σύγχρονη επιστήμη σταματάει συχνά στα φαινόμενα και σταματάει να ρωτάει τι κρύβεται από κάτω τους.
Νόμος - Φύσις.
Σήμερα η λέξη νόμος σημαίνει σχεδόν αποκλειστικά την ανθρώπινη σύμβαση, αυτό που ψηφίζει ένα κοινοβούλιο. Αλλά ο νόμος στην αρχική του έννοια δεν ήταν καθόλου αυτό. Ήταν ο τρόπος που λειτουργούν τα πράγματα σε κοσμικό επίπεδο, η τάξη, η αρμονία που διέπει το ίδιο το σύμπαν.
Ο ανθρώπινος νόμος, ο νόμος κατά σύμβαση, ήταν μια απόπειρα να αποτυπωθεί μέσα στην πόλη αυτή η βαθύτερη, κοσμική νομοτέλεια, να ευθυγραμμιστεί η ανθρώπινη τάξη με την τάξη του κόσμου. Και η φύσις δεν ήταν μόνο τα δέντρα, τα βουνά, τα ποτάμια. Ήταν η ίδια η ουσία κάθε πράγματος, το τι είναι αυτό που το κάνει να είναι αυτό ακριβώς που είναι. Όταν λοιπόν συγχέουμε σήμερα νόμο και φύση, δεν χάνουμε απλώς μια λεπτή διάκριση ανάμεσα σε δύο πεδία. Χάνουμε την ίδια την ιδέα ότι ο ανθρώπινος νόμος όφειλε κάποτε να λογοδοτεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον εαυτό του.
Πάθος - συναίσθημα.
Το πάθος στην αρχαία σκέψη δεν είναι απλώς έντονο συναίσθημα. Είναι αυτό που παθαίνεις, αυτό που σε βρίσκει, σε αντίθεση με αυτό που κάνεις. Η ψυχολογική διαφορά ανάμεσα στο να παθαίνεις κάτι και στο να το κάνεις δεν είναι ψιλοπράγματα είναι όλη η διαφορά ανάμεσα στην ευθύνη και στο θύμα.
Και εδώ βοηθάει να δούμε τον ορισμό της αισθήσεως από τους Πλατωνικοὺς Όρους του Σπευσίππου. Εκεί δίνονται τρεις διαδοχικοί ορισμοί:
Αἴσθησις ψυχῆς φορά, κίνηση της ψυχής, νοῦ κίνησις, κίνηση του νου, και ο πιο αναλυτικός: ψυχῆς διὰ σώματος εἰσάγγελσις εἰς ὥρας ἀνθρώπων, ἀφ᾿ ἧς γίγνεται ψυχῆς ἄλογος δύναμις γνωριστικὴ διὰ σώματος, η αναγγελία της ψυχής, διά του σώματος, μέσα στις ώρες (τον χρόνο) των ανθρώπων, από την οποία γεννιέται στην ψυχή άλογη αλλά γνήσια γνωστική δύναμη, διά του σώματος.
Προσέξτε το διὰ σώματος που εμφανίζεται δύο φορές. Η αίσθηση περνάει μέσα από το σώμα και καταλήγει σε γνώση που λειτουργεί κι αυτή μέσα από το σώμα, μια κυκλική κίνηση δηλαδή και όχι μια απλή καταγραφή. Η αἴσθησις εδώ δεν είναι παθητική, είναι ενεργή. Η ψυχή κινείται, αναγγέλλεται, γνωρίζει. Όταν όμως δεν έχεις αυτή την ενεργό αντίληψη, όταν δεν παρακολουθείς τι ακριβώς σου αναγγέλλεται μέσα σου, τότε δεν μπορείς πια να παρακολουθήσεις ούτε τα ίδια σου τα συναισθήματα. Και ό,τι δεν το παρακολουθείς ενεργά, τελικά το παθαίνεις. Αυτό είναι το πάθος με την αυστηρή του έννοια. Η κατάσταση όπου η αἴσθησις δεν λειτούργησε ως γνωστική δύναμη, και έτσι η ψυχή δεν γνώρισε ποτέ. Απλώς υπέστη.
Ελευθερία - ακολασία.
Η ελευθερία δεν είναι η απουσία ορίου αντιθέτως είναι η ικανότητα να κινείσαι μέσα σε ένα όριο που το έχεις κατανοήσει και το έχεις κάνει δικό σου. Η ακολασία από την άλλη είναι η απουσία κάθε συγκράτησης, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, αλλά σήμερα τελικά τα μπερδεύουμε και τα δύο κάτω από τη λέξη ελευθερία.
Η ελευθερία δεν στέκεται μόνη της. Είναι άρρηκτα δεμένη με τα δύο πράγματα που είδαμε πιο πάνω, τον νόμο και την φύση. Είσαι αληθινά ελεύθερος όταν η δράση σου βρίσκεται σε αρμονία με την κοσμική τάξη που ο νόμος που λέγαμε πιο πάνω αποτυπώνει. Και είσαι ελεύθερος όχι όταν ξεφεύγεις από την φύση σου, αλλά όταν κινείσαι πλήρως μέσα σε αυτήν, όταν γίνεσαι ό,τι ακριβώς είσαι από την φύση σου προορισμένος να γίνεις. Η ακολασία, αντίθετα, είναι ακριβώς η ρήξη με νόμο και φύση ταυτόχρονα. Η ψευδαίσθηση ότι ελευθερία σημαίνει να μην λογοδοτείς σε τίποτα. Χωρίς την διάκριση νόμου-φύσεως, λοιπόν, χάνεται και η δυνατότητα να καταλάβουμε τι πραγματικά σημαίνει ελευθερία, γιατί η ίδια η έννοια στηρίζεται πάνω σε αυτές.
Ο εγκέφαλος σκέφτεται με κατηγορίες
Όσο πιο ακριβείς είναι οι κατηγορίες που έχεις στη διάθεση σου, τόσο πιο καθαρά μπορείς να δεις τι πραγματικά συμβαίνει μέσα σου και γύρω σου. Όταν οι κατηγορίες συγχωνεύονται, δεν χάνεις μόνο λεξιλόγιο χάνεις και ανάλυση. Δεν μπορείς να ξεχωρίσεις τι νιώθεις γιατί δεν έχεις πλέον τα εργαλεία για να το κόψεις σε κομμάτια. Και έτσι δεν μπορείς πια να αναγνωρίσεις προθέσεις και συμπεριφορές στους άλλους, ούτε να ζυγίσεις σωστά μια κατάσταση. Όσο περισσότερη ανάλυση έχεις πάνω στον ίδιο σου τον εαυτό, όσο πιο βαθιά καταλαβαίνεις την δική σου συμπεριφορά, τόσο πιο ικανός γίνεσαι να διαβάζεις και την συμπεριφορά των άλλων και να αντιλαμβάνεσαι τι πραγματικά συμβαίνει γύρω σου. Γίνεσαι δηλαδή ικανός να προ-βλέπεις. Να προ-νοείς.
Και υπάρχει και μια πολιτική διάσταση φυσικά σε αυτό. Όταν αλλάζει σιωπηλά η σημασία λέξεων όπως ελευθερία, δημοκρατία, ισότητα, παιδεία, αρετή, δεν αλλάζει απλώς το λεξιλόγιο του δημόσιου διαλόγου. Αλλάζει το ίδιο το πεδίο μέσα στο οποίο μπορούμε να σκεφτούμε αυτά τα πράγματα. Κάποιος που ελέγχει τις λέξεις, ελέγχει σε μεγάλο βαθμό και τι μπορεί να σκεφτεί το κοινό.
Δεν έχει καμία διαφορά από την μουσική. Στη μουσική τα πάντα γύρω σου και μέσα σου κινούνται, και εσύ καλείσαι να πλοηγηθείς μέσα σε αυτή την κίνηση. Αν δεν καταλαβαίνεις τους νόμους που διέπουν τα πράγματα, την φύση με την οποία κινούνται οι νότες και σχηματίζουν γύρω τους αρμονία, δεν θα γίνεις ποτέ καλός μουσικός. Είναι ακριβώς η ίδια αλληλουχία. Όσο πιο ακριβείς κατηγορίες έχεις στη διάθεση σου, όσο πιο βαθιά καταλαβαίνεις τον νόμο και την φύση της αρμονίας, τόσο πιο καθαρά ακούς τι πραγματικά συμβαίνει μέσα στην σύνθεση, και τόσο πιο ελεύθερα μπορείς να κινηθείς μέσα της.
Και όπως είπαμε και για την ελευθερία, η πλήρης ελευθερία είναι ακριβώς αυτο Η κατανόηση των νόμων και της φύσης των πραγμάτων.
Αν δεν μπορείς να αναγνωρίσεις τα όρια σου, όπως μια νότα μέσα σε μια συγχορδία, που ξέρει την θέση της μόνο επειδή ξέρει την σχέση της με τις άλλες, τότε δεν θα μπορέσεις ποτέ να κινηθείς πραγματικά ελεύθερα. Η νότα που αγνοεί την συγχορδία δεν είναι ελεύθερη. Είναι απλώς εκτός τόνου.
Η μεγαλύτερη απώλεια της ανθρωπότητας σήμερα είναι να μην γνωρίζεις καν ότι κάποτε υπήρχε μια διάκριση που σου άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνεις και τον ίδιο σου τον εαυτό, και τους γύρω σου, και τις καταστάσεις.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.