"Οδύσσεια" του Νόλαν

Δημοσθένης Κούρτοβικ 

«Δεν θα μπορούσα ν' απαντήσω μονολεκτικά. μ' ένα ναι ή ένα όχι, στο ερώτημα αν μου άρεσε η "Οδύσσεια" του Κρίστοφερ Νόλαν. Είδα εκεί μερικά ενδιαφέροντα πράγματα στο σενάριο και μια εικαστικά καθηλωτική σκηνοθεσία. Αλλά, όταν τα μάτια μου ξεθόλωσαν από το εκθαμβωτικό και καταιγιστικό θέαμα των σχεδόν τριών ωρών, το συγκινησιακό αποτύπωμα που μου άφησε η ταινία ήταν μάλλον ρηχό.

Σπεύδω να διευκρινίσω ότι καθόλου δεν μ' ενόχλησε η συμπεριληπτική λογική του Νόλαν που έκανε την Ωραία Ελένη μαύρη, αν και δυσκολεύομαι να καταλάβω τι ουσιαστικό πρόσφερε στην ταινία αυτή η επιλογή και οπωσδήποτε θα ήταν καλύτερα αν ο ρόλος είχε δοθεί σε μια πραγματικά ωραία μαύρη ηθοποιό (εκτός αν ο Νόλαν θέλησε ν' ακολουθήσει και σ' αυτό φεμινιστικές αντιλήψεις περί "γυναικείου κάλλους"). Δεν μ' ενόχλησε ούτε η απόφαση του Νόλαν, αυτή καθ' εαυτή, να προβάλει σύγχρονες αντιλήψεις και προβληματισμούς στο αρχαίο έπος - αυτό κάνουν όλοι οι καλλιτέχνες και συγγραφείς που διασκευάζουν αρχετυπικούς μύθους.

Το μεγάλο πρόβλημα της ταινίας, αυτό που σχεδόν ακυρώνει τις προθέσεις του Νόλαν, είναι κατά τη γνώμη μου ο αφόρητος και άκαιρος ρεαλισμός της κινηματογραφικής γλώσσας του. Όσες αλλαγές και αν κάνει κάποιος στο ομηρικό έπος, όσες καινούργιες ερμηνείες και αν του δώσει, πρόκειται για μια ιστορία γεμάτη τέρατα, μάγισσες, θεοφάνειες, θεογενείς νύμφες. Αν κάποιος δεν αποφασίσει να τα παραλείψει όλα αυτά (όπως έκανε ο Ουμπέρτο Παζολίνι πριν δύο χρόνια στη δική του εκδοχή, την "Επιστροφή"), πρέπει να βρει έναν τρόπο ώστε ο εγγενής ρεαλισμός της κινηματογραφικής εικόνας να μη συγκρούεται με την υποβλητικότητα και πολυσημία της μυθολογικής αφήγησης. Αλλιώς θα την αποστεγνώσει από τους χυμούς της και θα οδηγήσει ακούσια τον θεατή να τη σκέφτεται με πολύ διαφορετικούς όρους. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Ο Οδυσσέας είναι επτά χρόνια ερωτικός αιχμάλωτος της Καλυψώς στο νησί της. Η Καλυψώ είναι νύμφη, δηλαδή θεότητα. Αλλά ο Νόλαν την κάνει μια χοϊκή, αν και όμορφη ώριμη γυναίκα (η Σαρλίζ Θερόν είναι εδώ γοητευτικότερη απ' ό,τι στα νιάτα της). Έτσι όμως ο θεατής αρχίζει να διερωτάται για πράγματα που δεν θα τον απασχολούσαν διαβάζοντας το αρχαίο έπος: πώς βρέθηκε η Καλυψώ σ' αυτό το ερημονήσι, πώς επιβιώνει τόσα χρόνια ολομόναχη κτλ. Με τη ρεαλιστική Καλυψώ της ταινίας να σβήνει τη μυθολογική Καλυψώ, όλο αυτό το επεισόδιο μοιάζει ξεκάρφωτο. Είναι ένα αμήχανο σεναριακό επινόημα για να υποκαταστήσει της μακρά διήγηση που κάνει ο Οδυσσέας στο παλάτι των Φαιάκων.

Ακόμη πιο απογοητευτική είναι η σκηνή με τη νέκυια, την επίσκεψη του Οδυσσέα στον Άδη. Όχι μόνο λείπουν οι συναντήσεις του με τη μητέρα του και τον Αχιλλέα (ίσως οι συγκλονιστικότερες στιγμές του έπους), αλλά και οι νεκροί που εμφανίζονται είναι ενοχλητικά υλικές και τονισμένα πεζές φιγούρες, ειδικά ο Τειρεσίας απεικονίζεται σαν ένας άμορφος σάρκινος μπόγος, ένα ατσούμπαλο και ρακένδυτο γερόντιο. Η όλη σκηνή δεν μεταδίνει καμία συγκίνηση. Λειτουργεί απλώς ως σύνοψη, για λόγους οικονομίας (διάρκεια της ταινίας και της αντοχής των θεατών), όσων μέλλεται να συμβούν στον Οδυσσέα και τους συντρόφους του.

Η κατά Νόλαν Κίρκη μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια για ν' αποφύγει τον διαβλεπόμενο από την ίδια βιασμό της και για ν' αναδείξει τη ζωώδη, βίαιη φύση τους (ως ανδρών, υποθέτω). Έστω. Το κάνει όμως ασκώντας αυτή η ίδια βία, μια βία ωμή, σαδιστική, ανατριχιαστικά χειρουργική, σε μια σκηνή που θα ταίριαζε σε ταινία του τύπου slasher movie.

Στην ταινία δηλώνεται επανειλημμένα ότι ο Οδυσσέας ήταν ο πιο έξυπνος κι επινοητικός ανάμεσα στους Αχαιούς. Αυτό όμως δεν προκύπτει πουθενά από τη συμπεριφορά του. Στο επεισόδιο με τον Πολύφημο έχουν ήδη εκφραστεί απορίες και παράπονα, εδώ και διεθνώς, για την απουσία του περίφημου "ούτις" (τόσο δηλωτικού της πανουργίας και προβλεπτικότητας του ήρωα) και του γεμάτου μαύρη ειρωνεία διαλόγου που το περιέχει. Μπροστά σ' αυτή την παράλειψη μοιάζει απλό σύμπτωμα αμηχανίας του σκηνοθέτη ή του σεναριογράφου το ότι ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του δεν δραπετεύουν από τη σπηλιά με το τέχνασμα που σκαρφίστηκε στο έπος (γαντζωμένοι στην κοιλιά των προβάτων του Κύκλωπα με χέρια καλυμμένα με προβατίσιο μαλλί) αλλ΄ απλώς τρέχοντας ανάμεσά τους. Πάλι ο ρεαλισμός σκοτώνει (χωρίς λόγο) τη φαντασία.

Ελπίζω να έκανα κατανοητό ότι αν αντιπαρέβαλα την "Οδύσσεια" του Νόλαν στην "Οδύσσεια" του Ομήρου δεν το έκανα για να καταδικάσω την απόκλιση της διασκευής από το πρωτότυπο αλλά για να δείξω ότι ίσα-ίσα η (εξωτερική) συμμόρφωσή της με το πρωτότυπο αντιμάχεται την καινούργια ανάγνωση από τον σκηνοθέτη και τη γεμίζει αντιφάσεις. Όπως είπα στην αρχή, δεν μ' ενόχλησαν τα ίδια τ΄ αντιπολεμικά και πολιτικώς ορθά μηνύματα που θέλει να περάσει ο Νόλαν, αντίθετα συμφωνώ με σχεδόν όλα. Μόνο που αυτά επικάθονται στην ταινία σαν ξένο σώμα, δεν απορρέουν από την πλοκή. Είναι απλώς διακηρύξεις δια στόματος Ελένης, Κίρκης, Πηνελόπης, του ίδιου του Οδυσσέα. Ήταν ωραία η ιδέα του Νόλαν να βάλει τον Οδυσσέα να λέει στο τέλος ότι οι βάρβαροι Λαοί της Θάλασσας, που η φήμη τους σπέρνει παντού τον τρόμο, είναι οι ίδιοι οι ολετήρες της Τροίας. Αλλά όταν ο ήρωας θρηνεί για τον επικείμενο αφανισμό του πολιτισμού "της Εποχής του Χαλκού", είναι κάπως σαν να έλεγε ο Θουκυδίδης ότι η σικελική εκστρατεία των Αθηναίων βρήκε θλιβερό τέλος το 413 προ Χριστού...»

ΠΗΓΗ:https://www.facebook.com/share/p/1FT2kzcMan/

 Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com