Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη
Στο «πρόσωπο» του Ιράν βάλλεται σήμερα κάτι περισσότερο από ένα συγκεκριμένο κράτος. Από αυτή την οπτική, το Ιράν δεν εμφανίζεται μόνο ως γεωπολιτικός αντίπαλος, αλλά και ως σύμβολο ενός διαφορετικού τρόπου κατανόησης της πολιτικής και της κοινωνίας.
Η σύγκρουση δηλαδή δεν αφορά μόνο στρατηγικά συμφέροντα ή περιφερειακές ισορροπίες ισχύος. Αφορά και δύο διαφορετικές ανθρωπολογικές και πολιτικές αντιλήψεις για το τι είναι κοινωνία. Από τη μία πλευρά βρίσκεται ένα μοντέλο που δίνει μεγάλη έμφαση στο άτομο, στα ατομικά δικαιώματα και στις πολλαπλές προσωπικές ταυτότητες. Από την άλλη, κοινωνίες που συνεχίζουν να οργανώνονται γύρω από ισχυρές έννοιες όπως το έθνος, η συλλογική μνήμη, το ιερό και η πολιτισμική συνέχεια. Από αυτή τη σκοπιά, το Ιράν εμφανίζεται ως ένα από τα τελευταία εθνικά οχυρά ενός κόσμου που αντιλαμβάνεται την πολιτική κοινότητα όχι απλώς ως σύνολο ατόμων, αλλά ως ιστορικό σώμα.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι στον πυρήνα της ιρανικής πολιτισμικής ταυτότητας βρίσκεται ένα βαθύ ήθος αντίστασης. Από την αρχαία περσική ιστορία μέχρι τη σύγχρονη εποχή, η ιδέα της ανεξαρτησίας απέναντι σε εξωτερικές δυνάμεις αποτελεί κεντρικό στοιχείο της συλλογικής μνήμης του ιρανικού λαού. Η αντίσταση δεν βιώνεται απλώς ως στρατηγική επιλογή, αλλά ως μορφή ιστορικής αξιοπρέπειας και πολιτισμικής αυτοσυνείδησης. Μέσα σε αυτή την παράδοση, η υπεράσπιση της κυριαρχίας, της πίστης και της συλλογικής ταυτότητας συνδέεται με μια βαθύτερη αίσθηση ιστορικής συνέχειας. Γι’ αυτό και για πολλούς Ιρανούς η σημερινή αντιπαράθεση δεν εκλαμβάνεται μόνο ως πολιτική σύγκρουση, αλλά ως συνέχεια μιας μακράς ιστορικής στάσης απέναντι στην εξωτερική επιβολή.
Δεν είναι τυχαίο ότι η δυτική πολιτική κουλτούρα των τελευταίων δεκαετιών έχει μετακινηθεί προς μια όλο και πιο ατομοκεντρική κατανόηση της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η συλλογική ταυτότητα αντιμετωπίζεται συχνά με καχυποψία ή ακόμη με "αλλεργία" και απέχθεια - είτε πρόκειται για το έθνος είτε για την όποια λαϊκή, ταξική ή θρησκευτική κοινότητα. Η κοινωνία παρουσιάζεται όλο και περισσότερο ως άθροισμα ατόμων και δικαιωμάτων, ενώ έννοιες όπως η κοινή ιστορική μνήμη, η παράδοση ή το ιερό θεωρούνται συχνά προβληματικές ή ακόμη και επικίνδυνες.
Από αυτή τη σκοπιά, η έντονη αντιπαράθεση με χώρες όπως το Ιράν μπορεί να ερμηνευθεί και ως σύγκρουση ανάμεσα σε διαφορετικά πολιτισμικά παραδείγματα, σε δυο διαφορετικές οντολογίες. Το Ιράν, ανεξάρτητα από τις εσωτερικές αντιφάσεις ή τα προβλήματα του πολιτικού του συστήματος, εμφανίζεται σε αυτή τη συζήτηση ως κοινωνία που εξακολουθεί να θεμελιώνει την πολιτική της ταυτότητα σε ισχυρές έννοιες συλλογικής ιστορίας, παράδοσης και εθνικής κυριαρχίας.
Αντίθετα, ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης Δύσης φαίνεται να κινείται όλο και πιο πολύ προς μια μορφή αποϊεροποίησης της κοινωνίας. Η κοινότητα, οι τελετουργίες και οι συλλογικές αφηγήσεις υποχωρούν μπροστά σε μια πιο ρευστή και κατακερματισμένη εικόνα της ταυτότητας. Πολλοί στοχαστές, όπως ο B.T. Han, έχουν συνδέσει αυτή την εξέλιξη με μια βαθύτερη υπαρξιακή κρίση των δυτικών κοινωνιών, καθώς όταν εξαφανίζονται οι κοινές μορφές νοήματος, τα σύμβολα και οι τελετουργίες που συγκροτούν τη συλλογική ζωή, η κοινωνία κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα σύνολο απομονωμένων ατόμων χωρίς κοινό συμβολικό ορίζοντα.
Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι το σύμβολο αυτής της αποϊεροποιημένης εξουσίας εμφανίζεται σε σκοτεινές υποθέσεις τύπου Epstein - εικόνες ενός κόσμου όπου η ισχύς έχει αποσυνδεθεί πλήρως από κάθε έννοια ιερού ή ηθικού ορίου. "Αυτοί δεν έχουν ιερό και όσιο", όπως σωστά μνημονεύει η λαϊκή μας παράδοση.
Υπό αυτό το πρίσμα, η αντιπαράθεση γύρω από το Ιράν δεν είναι μόνο γεωπολιτική. Είναι και ένα σύμπτωμα μιας βαθύτερης έντασης ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς τρόπους κατανόησης της ανθρώπινης κοινότητας:
τον κόσμο των ισχυρών συλλογικών ταυτοτήτων, της ιστορικής συνέχειας, της νοηματοδότησης και του ιερού, και έναν απονοηματοδοτημένο κόσμο που τείνει να οργανώνεται όλο και περισσότερο γύρω από ρευστές ατομικές ταυτότητες και αποσυνδεδεμένα άτομα.
Από αυτή την οπτική, η υπεράσπιση της ιρανικής αντίστασης δεν εμφανίζεται μόνο ως γεωπολιτική επιλογή. Μπορεί να ιδωθεί και ως υπεράσπιση του Κοινού και του Ιερού.
Της ιδέας, δηλαδή ότι οι κοινωνίες δεν είναι απλώς σύνολα ατόμων αλλά φορείς -και γεννήτριες- ιστορίας, νοήματος και πολιτισμού.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, το ερώτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η ελληνική κοινωνία κουβαλά μια εξαιρετικά πυκνή ιστορική και πολιτισμική μνήμη: από την αρχαία πολιτική σκέψη και την έννοια της πόλης-κοινότητας μέχρι τη βυζαντινή πνευματική παράδοση που διαμόρφωσε για αιώνες την συλλογική της ταυτότητα. Σήμερα όμως βρίσκεται μπροστά σε ένα κρίσιμο δίλημμα. Είτε θα αποδεχθεί πλήρως τη διάλυση της ιστορικής της συνέχειας μέσα σε έναν παγκοσμιοποιημένο πολιτισμικό χυλό, είτε θα προσπαθήσει να επανερμηνεύσει δημιουργικά την πολιτισμική της κληρονομιά ως πηγή συλλογικού νοήματος με οικομενικό ενδιαφέρον για τον σύγχρονο κόσμο.
Με άλλα λόγια, για κοινωνίες με τόσο βαθιά ιστορική μνήμη, το ζήτημα δεν είναι απλώς πολιτικό, γεωπολιτικό ή οικονομικό. Είναι το αν μπορούμε να παραμείνουμε φορείς ενός ζωντανού πολιτισμού και μιας κοινότητας νοήματος μέσα σε έναν κόσμο που τείνει όλο και περισσότερο προς την πολιτισμική ομογενοποίηση και την αποϊεροποίηση.
Ίσως λοιπόν το πραγματικό διακύβευμα του πολέμου να μην είναι απλώς η ισορροπία ισχύος στη Μέση Ανατολή.
Είναι αν θα επιβιώσει στον κόσμο η ιδέα ότι οι κοινωνίες έχουν ψυχή, μνήμη και ιερότητα ή αν η ανθρωπότητα θα καταλήξει σε έναν ομογενοποιημένο χυλό αγορών, καταναλωτών και απομονωμένων ατόμων που η ζωή τους δεν έχει κανένα απολύτως νόημα.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.