Ἰδεολογία καὶ ἰσχὺς στὴ σύγχρονη διεθνή πολιτική

από Στρατής Ψάλτου

-1 Ιανουαρίου 2026

Μιὰ σειρὰ γεγονότων ποὺ σημάδεψαν τόσο τὸ ἔτος 2025, ὅσο καὶ τὰ προηγούμενα ἔτη, μᾶς βοηθοῦν νὰ ἀνιχνεύσουμε τὶς διαφορετικὲς λογικὲς καὶ στρατηγικὲς ποὺ διέπουν τὴ σύγχρονη διεθνὴ σκηνή. Αὐτὲς μποροῦν νὰ συνοψιστοῦν σὲ δύο τύπους. Ὁ ἕνας ἐκφράζεται ἀπὸ τὸν σημερινὸ Γενικὸ Γραμματέα τοῦ ΝΑΤΟ, τὸν Mark Rutte, τὸ ἐπιτελεῖο τοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος τῶν ΗΠΑ, καθὼς καὶ ἀπὸ τὶς πολιτικὲς ἡγεσίες Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν, ὅπως ἡ Γερμανία καὶ ἡ Γαλλία. Ὁ ἄλλος τύπος ἀποτυπώνεται στὴ σκέψη καὶ τὴ στρατηγική του ἐπιτελείου τοῦ Donald Trump καὶ τῶν Ἀμερικανῶν Ρεπουμπλικάνων.

Ο Mark Rutte ἀνέλαβε καθήκοντα Γενικοῦ Γραμματέα τοῦ ΝΑΤΟ τὴν 1η Ὀκτωβρίου 2024, ἔχοντας ἐπιλεγεῖ μὲ ὁμοφωνία τῶν κρατῶν-μελῶν τὸν Ἰούνιο τοῦ ἴδιου ἔτους. Ἡ ἐπιλογή του δὲν μπορεῖ νὰ ἀποσυνδεθεῖ ἀπὸ τὴ συγκυρία τῆς κυβέρνησης Biden καὶ ἀπὸ τὴ σαφὴ στήριξη ποὺ ἔλαβε ἀπὸ τὶς ΗΠΑ καὶ τὶς βασικὲς εὐρωπαϊκὲς δυνάμεις. Ὁ Rutte δὲν εἶναι μιὰ οὐδέτερη τεχνοκρατικὴ φιγούρα, ἀλλὰ ἕνας πολιτικὸς ποὺ ἐνσαρκώνει μιὰ στρατηγικὴ λογική: τὴ λογικὴ ὅτι ἡ διεθνὴς πολιτικὴ εἶναι, σὲ μεγάλο βαθμό, ἰδεολογικὴ ἀντιπαράθεση ἀνάμεσα στὸν νεοφιλελευθερισμὸ καὶ στὰ καθεστῶτα ποὺ τὸν ἀμφισβητοῦν. Ἡ λογικὴ αὐτὴ ἔχει βρεῖ καἰ σύγχρονους ἰδεολογικοὺς ἐκφραστὲς, ὅπως ὁ Alexander Wendt, ὁ ὁποῖος σημειώνει: «οἱ κοινὲς ἰδέες διαμορφώνουν τὴ συμπεριφορὰ τῶν κρατῶν σὲ διεθνὲς ἐπίπεδο καὶ δὲν ἐξηγοῦνται ἀποκλειστικὰ ἀπὸ στρατηγικὲς ἰσχύος ἢ οἰκονομικὰ συμφέροντα» (Social Theory of International Politics, 1999). Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο, γιὰ παράδειγμα, ἡ Ρωσία ἢ τὸ Ἰρὰν ἀντιμετωπίζονται ὡς συστημικὴ ἀπειλὴ γιὰ τὴν ἐπιδιωκόμενη νεοφιλελεύθερη τάξη.

Κατὰ παράδοξο τρόπο δὲν θεωροῦνται στὸν ἴδιο βαθμὸ ἀπειλὲς αὐταρχικὰ καθεστῶτα ὅπως αὐτὰ τῆς Κίνας ἢ τῆς Σαουδικῆς Ἀραβίας. Ἡ πρώτη γιατί εἶναι πλήρως ἐναρμονισμένη μὲ τὸν οἰκονομικὸ νεοφιλευθερισμό, ἐνῶ ἡ δεύτερη γιατί ἀποτελεῖ στρατηγικὸ σύμμαχο. Ὅμως τὸ γεγονὸς αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι ἡ ὑποτιθέμενη προτεραιότητα τῶν κοινῶν ἰδεῶν δὲν εἶναι παρὰ μιὰ ρητορική. Ὅπως ἐπισημαίνει ὁ John Mearsheimer «οἱ φιλελεύθερες ἀξίες καὶ ἰδανικὰ δὲν μποροῦν νὰ ὑπερβοῦν τὶς δομικὲς ἀπαιτήσεις τῆς ἰσχύος καὶ τῆς ἀσφάλειας στὸ διεθνὲς σύστημα» (The Great Delusion, 2018). Ἡ νεοφιλελεύθερη στρατηγική, ποὺ προωθεῖται κατ' αὐτὸν τὸν τρόπο, εἶναι ἐκείνη τῆς ἑδραίωσης μιᾶς παγκόσμιας τάξης μὲ τὴν ἐνίσχυση τῶν ἐξοπλισμῶν, τὴ διεύρυνση καὶ θωράκιση τοῦ ΝΑΤΟ, τὴ διαρκὴ πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ πίεση. Ἐπισήμως, ἡ στρατηγικὴ αὐτὴ παρουσιάζεται ὡς ἀμυντική. Ὡστόσο, γιὰ πολλοὺς παρατηρητές, παράγει μιὰ δυναμικὴ κλιμάκωσης ποὺ κινδυνεύει νὰ γίνει αὐτοεκπληρούμενη προφητεία.

Στὸν ἀντίποδα αὐτῆς τῆς λογικῆς βρίσκεται ἡ στρατηγική τοῦ ἐπιτελείου τῶν Ρεπουμπλικάνων. Πρόκειται γιὰ μιὰ στρατηγικὴ ποὺ ἀπορρίπτει τὶς ἰδεολογικὲς σταυροφορίες καὶ ἀντιμετωπίζει τὶς διεθνεῖς σχέσεις ὡς πεδίο συναλλαγῶν ἰσχύος. Οἱ συμμαχίες ἀξιολογοῦνται μὲ βάση τὸ κόστος καὶ τὸ ἄμεσο ὄφελος. Ὅπως ἔχει σημειώσει ὁ Kenneth N. Waltz, ἐπιβεβαιώνοντας τὴν προσέγγιση τῶν Ρεπουμπλικάνων, «οἱ ἰσορροπίες ἰσχύος καθορίζουν τὴ συμπεριφορὰ τῶν κρατῶν περισσότερο ἀπὸ ἰδεολογίες ἢ ἀξίες» (Theory of International Politics, 1979).

Τὸ ΝΑΤΟ, ὑπὸ αὐτὸ τὸ πρίσμα, δὲν θεωρεῖται ἱερὸς θεσμός, ἀλλὰ ἕνας μηχανισμὸς, ὁ ὁποῖος κρίνεται κάθε φορὰ μὲ βάση ποιὸν ἐπιβαρύνει καὶ ποιὸν ἐξυπηρετεῖ. Ἔτσι, ὁ Trump ἐπιδιώκει λιγότερες μόνιμες δεσμεύσεις, μεγαλύτερη εὐελιξία καὶ περισσότερα ἀνταλλάγματα. Στὸ πλαίσιο αὐτό, ἡ πιθανότητα μιᾶς ἀποκλιμάκωσης ἢ συμφωνίας στὴν μιὰ ἢ τὴν ἄλλη περίπτωση δὲν ἀποτελεῖ προϊὸν ἑνὸς ἰδεολογικοῦ προσανατολισμοῦ, ἀλλὰ μία ἐνδεχόμενη συμφωνία συμφερόντων, ἐφόσον ἐξυπηρετεῖ τὰ ἀμερικανικὰ συμφέροντα. Μὲ ἄλλα λόγια, ἡ ὅποια ἀποκλιμάκωση δὲν πηγάζει ἀπὸ τὸν φιλειρηνισμό, ὅσο κι ἂν τὸν ἐπικαλεῖται. Ἑδράζεται σὲ ἕνα εἶδος ἐθνικοῦ, προστατευτικοῦ πραγματισμοῦ.

Ἡ ἀντιπαράθεση ἀνάμεσα στὶς δύο αὐτὲς στρατηγικὲς δὲν εἶναι οὔτε προσωπικὴ οὔτε συγκυριακή. Ἀντανακλᾶ τὴ σύγκρουση δύο διαφορετικῶν ἀντιλήψεων γιὰ τὸν σύγχρονο κόσμο: ἀπὸ τὴ μία, τοῦ νεοφιλελεύθερου διεθνισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπενδύει στὴν διεθνὴ κυριαρχία του· ἀπὸ τὴν ἄλλη, τοῦ ἐθνικοῦ προστατευτισμοῦ, ὁ ὁποῖος προκρίνει τὴ διαπραγμάτευση, τὴν εὐελιξία καὶ τὸν περιορισμὸ τῶν δεσμεύσεων. Ὅπως κι ἂν ἀξιολογήσει κανεὶς τὶς δύο αὐτὲς στρατηγικές, ἕνα στοιχεῖο παραμένει σταθερό: καὶ οἱ δύο κινοῦνται ἐντὸς τῆς ἴδιας λογικῆς, αὐτῆς τῆς ἰσχύος, τῶν συσχετισμῶν καὶ τῶν συμφερόντων.

Ὅπως ἔχει σημειώσει ὁ Hans Morgenthau «Ἡ πολιτικὴ μεταξύ τῶν ἐθνῶν χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν πάλη γιὰ δύναμη· ἡ ἐπιδίωξη τῆς ἰσχύος εἶναι ἡ κινητήριος δύναμη τοῦ διεθνοῦς ἀνταγωνισμοῦ» (Politics Among Nations, 1948). Ὁ νεοφιλελεύθερος διεθνισμὸς ντύνει τὴ στρατηγική του μὲ ἰδεολογικὴ γλώσσα, ἐνῶ ὁ ἐθνικὸς προστατευτισμὸς ἀπογυμνώνει τὴν πολιτικὴ ἀπὸ ἰδεολογικὲς ἀναφορὲς καὶ τὴ μετατρέπει σὲ ὠμὴ διαπραγμάτευση. Σὲ κάθε περίπτωση, καὶ οἱ δύο στρατηγικὲς δὲν ἀποτελοῦν δρόμο πρὸς κάποια οὐτοπία ἢ παγκόσμια ἁρμονία, ἀλλὰ πρόκειται γιὰ διαφορετικοὺς τρόπους ἄσκησης τοῦ παιχνιδιοῦ τῆς ἰσχύος σὲ παγκόσμια κλίμακα.

Στην εικαστική συμπλήρωση της σελίδας ζωγραφική του, βέλγου, Ρενέ Μαγκρίτ.

ΠΗΓΗ:https://antifono.gr/neofileletheros-diethnismos/
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com