Μοιράζομαι μερικές ακόμη σκέψεις για τον διαχρονικό Ελληνισμό με αφορμή παρουσίαση του σχετικού βιβλίου του Γιώργου Κοντογιώργη στο προηγούμενο "Φρέαρ".
Η ανάλυση του διχασμού ως εγγενούς στοιχείου των Ελλήνων
Του Διονύση Σκλήρη
Ο Κοντογιώργης αναλύει τις αντιφάσεις της αντίστασης, τον εμφύλιο, αλλά και τον νεοελληνικό διχασμό εν γένει με βάση το ευρύτερο σχήμα του για τον υβριδισμό ελληνισμού και νεωτερικότητας στον νέο Ελληνισμό. Κατ’ αρχήν, το γεγονός ότι ο Ελληνισμός έχει αρμοσθεί ως έθνος-κοσμοσύστημα και όχι ως έθνος-κράτος σημαίνει ότι η ροπή προς τον διχασμό είναι ένα εγγενές διαχρονικό στοιχείο του. Αρκεί να θυμηθεί κανείς τις περιγραφές του Ομήρου, του Θουκυδίδη (ολιγαρχικοί εναντίον δημοκρατικών), του Πολύβιου (φιλομακεδόνες εναντίον φιλορωμαίων) ή των βυζαντινών ιστορικών που περιγράφουν τη διαμάχη ενωτικών και ανθενωτικών. Στην επανάσταση του 1821 είχαμε αφενός προνεωτερικούς διχασμούς φρονίμων και λεβεντών, προκρίτων και κλεφταρματολών, Μοραϊτών και Ρουμελιωτών, αλλά και διχασμούς όπου παρεισέφρεαν και διλήμματα έναντι της νεωτερικότητας, όπως μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών, ετεροχθόνων και αυτοχθόνων.
Ειδικά μετά τη Βαυαροκρατία, συνέβη μια μεταφύτευση ελληνικών θεσμών, όπως λ.χ. του πρόκριτου της κοινότητας, εντός ενός κοινοβουλευτικού συστήματος με αξιώσεις νεωτερικής οργάνωσης, όπως αντίστοιχα οι κλεφταρματολοί κλήθηκαν να λάβουν θέσεις σε τακτικό στρατό. Πολλοί από τους διχασμούς του νέου Ελληνισμού αποτελούν μορφές αυτής της αντίφασης. Λ.χ. ο διχασμός μεταξύ βενιζελικών και αντιβενιζελικών αναπαρήγαγε στοιχεία του διχασμού ετεροχθόνων και αυτοχθόνων, εφόσον ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε προβληθεί ως ο εξωχώριος Έλληνας που θα απελευθέρωνε την Ελλάδα από τις παθογένειες που είχαν οδηγήσει στην ήττα του 1897. Αλλά και ο προηγούμενος διχασμός μεταξύ εκσυγχρονιστών και λαϊκιστών σχετιζόταν με το γεγονός ότι το βάλτωμα του πελατειακού κράτους χρειαζόταν αυθυπερβάσεις που θα μπορούσαν να προκληθούν μόνο από μεσσιανικά προτάγματα, τα οποία, όμως, με τη σειρά τους προκαλούσαν ανάλογες αντιδράσεις, ακόμη κι αν υποστηρίζονταν από μέλη των ενδοχώριων πολιτικών ελίτ. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή ο διχασμός αυτοχθόνων και ετεροχθόνων επαναλήφθηκε ως διχασμός παλαιών και νέων χωρών, ο οποίος εν μέρει καλύφθηκε και πίσω από τον νεωτερικό διχασμό δεξιάς και σοσιαλιστικής αριστεράς. Βεβαίως, ένας διχασμός μπορεί να είναι δείγμα γόνιμου πλουραλισμού ή αντανάκλαση αντικειμενικών συνθηκών, όπως άλλωστε συμβαίνει και στα δυτικά νεωτερικά έθνη. Ωστόσο οι νεοελληνικοί διχασμοί, παρόλο που συχνά είχαν και αυτά τα χαρακτηριστικά δημιουργικής γονιμότητας ή συντονισμού με αντικειμενικά αδήριτα διλήμματα, χαρακτηρίζονταν συνήθως από αντιφάσεις προκαλούμενες από τη στρεβλή συμβίωση ελληνικών θεσμών με νεωτερικές δομές, καθώς και από την ένταση ανάμεσα σε ένα εκκρεμές νεωτερικό πρόταγμα και τις ισχυρές δυνάμεις παλινδρόμησης σε μία αλλοτριωμένη μορφή του εγχωρίου.
Τα δεινά της κομματοκρατίας
Το υβριδικό αποτέλεσμα Ελληνισμού και νεωτερικότητας δεν ήταν μια ευτυχής σύνθεση, αλλά μάλλον ένας συνδυασμός αρνητικών στοιχείων των δύο τρόπων ως μιας φαύλης συμμαχίας συγκεντρωτισμού και ιδιωτείας. Το μέλος μιας προκριτικής οικογένειας, που γινόταν βουλευτής, δεν αισθανόταν πλέον υπόλογο στην αλληλέγγυα κοινότητα, αλλά σε ένα έκαστο των τοπικών μελών της, με αποτέλεσμα τη φαυλοκρατία και τη βουλευτοκρατία του πελατειακού συστήματος. Τα κόμματα εξελίχθηκαν σε «πρυτανεία σίτισης» των «συγκατανευσιφάγων» κατά τις γλαφυρές εκφράσεις του Κοντογιώργη, με αδυναμία αξιοποίησης της δυναμικής αστικής τάξης του μείζονος Ελληνισμού, ενώ στη Δύση υπήρξαν περισσότερο διαμεσολαβητές μεταξύ ταξικών και εθνικών συμφερόντων. Και στην Ελλάδα, βεβαίως, υπήρξαν ταξικές συγκρούσεις που εκφράστηκαν από κόμματα, αλλά συχνά υπερίσχυσε το στοιχείο της εφόδου στο δημόσιο αγαθό, με τις ιδεολογικές διαφορές να αποτελούν συχνά προσχηματικές τεχνητές πολώσεις. Ως προς αυτό, το βιβλίο περιέχει εμβριθείς αλλά και γλαφυρές αναλύσεις των αντιφάσεων μεταξύ ιδεολογικής ρητορικής και κομματικής πραγματικότητας κατά τις κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης από το ΠΑΣΟΚ, τη Νέα Δημοκρατία και τον ΣΥΡΙΖΑ.
Πολλαπλές υβριδικές νεωτερικότητες
Το έργο του Γιώργου Κοντογιώργη είναι πολύτιμο καθώς περιγράφει όχι μόνο τη δυστυχία, αλλά και την ευτυχία του να είσαι Έλληνας. Δεν περιγράφει τον Νέο Ελληνισμό μονότροπα ως μια έκπτωση από ένα ιδεώδες παρελθόν, αρχαιοελληνικό ή βυζαντινό, ή ως μια αποτυχία προσαρμογής στο δυτικό νεωτερικό πρότυπο, αλλά ως ένα υβρίδιο Ελληνισμού και νεωτερικότητας, το οποίο δυστυχώς δεν υπήρξε μια ευτυχής σύνθεση, διατηρεί, ωστόσο, επιμέρους γόνιμα στοιχεία των συνθετικών του, ακόμη ορατά υπό το κάλυμμα ποικίλων στρεβλώσεων. Ο προβληματισμός αυτός είναι επίκαιρος σε μια εποχή, όπου γίνεται λόγος για «πολλαπλές νεωτερικότητες» και για τα ιδιαίτερα υβρίδια μεγάλων παραδοσιακών πολιτισμών με τη νεωτερικότητα, τα οποία, άλλωστε, δεν βλέπουμε μόνο στην Ελλάδα, αλλά κατεξοχήν και στην Τουρκία, το Ισραήλ, το Ιράν, τη Σαουδική Αραβία, την Ινδία, την Κίνα, τη Ρωσία κ.α. Ορισμένα από αυτά τα υβρίδια, όπως αυτό της Κίνας, σήμερα πρωτοστατούν στις παγκόσμιες εξελίξεις, ενώ άλλα δίνουν μάχες οπισθοφυλακής ή αναζητούν νέες επανανοηματοδοτήσεις.
Ο Νέος Ελληνισμός διέρχεται προφανώς μια περίοδο βαθιάς κρίσης, «υπαρξιακής» κατά τον Κοντογιώργη, γεγονός που σημαίνει ότι κατά τους δύο αιώνες του ανεξάρτητου κράτους έλαβε χώρα ένας στρεβλός συμφυρμός και όχι μια γόνιμη σύνθεση Ελληνισμού και δυτικής νεωτερικότητας· ενώ παλαιότερα ο Ελληνισμός είχε επιβιώσει μέσα από ιδιαιτέρως γόνιμες συνθέσεις λ.χ. με το ρωμαϊκό και το ιουδαϊκό πνεύμα ή, σε κάποιο βαθμό, ακόμη και με την οθωμανική διοίκηση με την οποία συνέζησε μάλλον συμβιωτικά και όχι γνησίως συνθετικά. Ως κύριο πρόβλημα σήμερα τίθεται από τον συγγραφέα η συνέχιση μιας στρεβλής κομματοκρατίας, η οποία χαρακτήρισε και τους δύο αιώνες του νεοελληνικού κράτους. Το ελληνικό κοσμοσύστημα κατά τη νεωτερική φάση δύσκολα ανευρίσκεται ατόφιο, ενώ περισσότερο συναντάται υπό τη στρεβλή μορφή παθογενών συμπτωμάτων ή ατυχών διαθλάσεων της νεωτερικότητας, μερικά από τα οποία μπορεί, ωστόσο, να διαθέτουν και δημιουργικό χαρακτήρα.
Επεκτείνοντας τον προβληματισμό του βιβλίου, θα διερωτάτο κανείς τι έχει απομείνει από τον παλαιό εμπορικό-χρηματιστικό-εταιρικό οικουμενικό Ελληνισμό, έστω υπό τη μορφή συμφυρμού με τη νεωτερικότητα. Ίσως ο Ελληνισμός της Διασποράς, όπου επικρατεί η επιχειρηματικότητα, αλλά και η εκκλησιαστική κοινότητα; Τα πρεσβυγενή Πατριαρχεία που αναλαμβάνουν διαφόρους, –και διαφορετικούς μεταξύ τους–, γεωπολιτικούς ρόλους; Το εφοπλιστικό κεφάλαιο με την παγκόσμια ακτινοβολία; Η αριστεία των Ελλήνων στον τουρισμό, με όλη την αλλοτρίωση που αυτός συνεπάγεται; Από την άλλη, η έφεση των Ελλήνων στα αυτοφυή κινήματα εντόπιας διαμαρτυρίας; Ασφαλώς, πρόκειται για ετερόκλητα ξεσπάσματα και όχι για μια συνεκτική πολιτισμική πρόταση.
Το έργο του Γιώργου Κοντογιώργη είναι στραμμένο προς ένα ελληνικό παρελθόν, το οποίο μάλιστα εξαίρεται ως περισσότερο ανθρωποκεντρικό από τον δυτικό νεωτερικό πολιτισμό, καθώς ο τελευταίος θεωρείται ότι θεμελιώνεται στην εξαρτημένη εργασία, στη συνταγματική/αιρετή μοναρχία που καταχωρείται ως ιδιώνυμο του κράτους και περιάγει την κοινωνία των πολιτών στην ιδιωτεία, στην προτεραιότητα της ατομικής και δικαιωματικής ελευθερίας με υποβάθμιση της καθολικής εν ταυτώ ατομικής, κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας, στον κρατοκεντρισμό έναντι της οικουμένης. Ωστόσο, το βιβλίο περιλαμβάνει ταυτοχρόνως γόνιμο προβληματισμό για το σήμερα, αποφεύγοντας έναν δαιμονοποιητικό λόγο για τη δυτική νεωτερικότητα, στην οποία ανιχνεύει επίσης μια ανθρωποκεντρική απελευθερωτική δυναμική. Αφενός γιατί εντοπίζει με διεισδυτικές διαγνώσεις το πρόβλημα του Νέου Ελληνισμού στην κομματοκρατία και το πελατειακό κράτος, δείχνοντας εμμέσως τον δρόμο για την υπέρβασή του. Και, αφετέρου, διότι καταδεικνύει ότι η ψηφιακή τεχνολογία δίνει σήμερα την ευκαιρία για νέα «κοινά» και «οικουμενικότητες» σε μια εποχή πολλαπλών νεωτερικοτήτων, όπου ο Ελληνισμός κάθε άλλο παρά είναι μια τελειωμένη υπόθεση.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.