Ο Κίσινγκερ για τον Μέττερνιχ, τον Καποδίστρια και την ηθική- Διονύσης Δρόσος

Militaire News

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΔΡΟΣΟΣ*

Πασίγνωστη είναι η φράση που αποδίδεται στον Κίσινγκερ: «Οι Έλληνες είναι ένας δύσκολος, αν όχι ακατόρθωτο να τιθασσεύσει κανείς, λαός. Γι’αυτό και θα πρέπει να χτυπήσουμε στις πολιτισμικές του ρίζες: ίσως τότε να τους αναγκάσουμε να
συμμορφωθούν. Εννοώ, φυσικά, να χτυπήσουμε τη γλώσσα τους, τη θρησκεία τους, τα πολιτισμικά κι ιστορικά αποθέματά τους προκειμένου να εξουδετερώσουμε την ικανότητά τους να αναπτύσσονται, να διακρίνονται ή να κυριαρχούν, καταργώντας έτσι ένα εμπόδιο στα ζωτικά μας στρατηγικά πλάνα στα Βαλκάνια, τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή».

Το πώς αντιμετωπίστηκε αυτή η ιστορία περί του εν λόγω εδαφίου λέει ίσως περισσότερα για εμάς από όσο το ίδιο περιεχόμενό του. Όπως συμβαίνει συνήθως σε αυτή τη χώρα, υπήρξε έντονη και θορυβώδης διαίρεση. Οι μεν το είδαν ως ομολογία μίσους των προαιώνιων εχθρών της Ελλάδας. Οι δε αμφισβήτησαν κατά πόσον πρόκειται για κάτι που όντως γράφηκε και κατηγόρησαν τους προηγούμενους για ιδεοληψία, εθνικισμό, θρησκοληψία, αντισημιτισμό και άλλα παρόμοια. Και οι δύο στάσεις, όσο αντίθετες κι αν φαίνονται, λειτουργούν τελικά ως άλλοθι αποφυγής του ουσιώδους: όχι του αν η φράση ειπώθηκε λέξη προς λέξη, αλλά του αν περιγράφει με ακρίβεια μια πραγματική και εφαρμοσμένη στρατηγική εξουσίας.

Οι παλαιότεροι που έζησαν την εφηβεία τους με το βινύλιο, θυμούνται ότι τα τραγούδια κυκλοφορούσαν και σε δίσκους 45 στροφών. Από την μία πλευρά ήταν γραμμένο το κυρίως σουξέ και στην άλλη πλευρά υπήρχε ένα άλλο τραγούδι, συνήθως (όχι πάντα όμως) μικρότερη επιτυχία. Αυτή την πίσω πλευρά το λέγαμε flip side. Η μεμψιμοιρία ότι «όλοι μας ζηλεύουν και μας μισούν γιατί είμαστε ‘ανώτεροι’ πάντων (‘αυτονόητα’, κληρονομικώ δικαίω, μάλλον)» έχει ως flip side, την εθελοτυφλία πως «δεν είμαστε παρά κομπλεξικοί Βαλκάνιοι μη εκσυγχρονισμένοι που δεν έχουμε άλλη σωτηρία από το να ακολουθούμε πιστά τους ισχυρούς ‘φίλους’ μας». Δύο πλευρές του ίδιου δίσκου της υποτέλειας, της αδράνειας και της αναμονής ενός υπερκόσμιου μεσσία με κοσμική όμως αποστολή.

Κατ’ αρχάς, το εν λόγω εδάφιο δεν είναι αποκύημα «νοσηρής» «εθνικιστικής» φαντασίας. Η ύπαρξή του τεκμηριώνεται. Στο βιβλίο του Ουίλλιαμ Μάλλινσον, Ο Κίσιντζερ και η εισβολή στην Κύπρο (Εκδ. Εστίας, 2021), στη σελίδα 38 το ανωτέρω εδάφιο συνοδεύεται από την υποσημείωση 24, η οποία μας δίνει την πηγή του. Η παραπομπή έχει ως εξής: « Οικονομικός Ταχυδρόμος, 14 Αυγούστου 1997. Το άρθρο δανείζεται το απόσπασμα από το The Turkish Daily News της 17ης Φεβρουαρίου 1997. Ο Κίσινγκερ φέρεται να είπε τα εν λόγω σε μια ομάδα επιχειρηματιών στην Ουάσινγκτον, τον Σεπτέμβριο του 1974. Ο πρώην αρχισυντάκτης του Οικονομικού Ταχυδρόμου, Γιάννης Μαρίνος, μου επιβεβαίωσε το αληθές της ιστορίας τηλεφωνικά στις 17 Ιουλίου 2002. Αναπαράγω όλα αυτά στο βιβλίο μου Cyprus, A Modern History, I.B.Tauris, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 2005, 2009, 2010 και 2012.

Βλ. επίσης http://forum.prisonplanet.com/index.php?topic=168505.0 »

Ακόμα όμως, και αν δεν είχε λεχθεί verbatim, η επίμαχη φράση περιγράφει επακριβώς αυτό το οποίο όντως σχεδιάστηκε και με δική μας συνεργεία βιώνουμε, από την εθνική μας παλιγγενεσία μέχρι τη σημερινή μας εθελοδουλία , αφασία και αθλιότητα, υπό την ηγεσία μου μας αξίζει.

Μελετώντας κανείς τη διδακτορική του διατριβή (1957) του Κίσινγκερ Ένας αποκατεστημένος κόσμος. Ο Μέττερνιχ, ο Κάσλρη και τα Προβλήματα της Ειρήνης, 1812-1822 (Εκδόσεις Παπαζήση, 2003) όπου αναφέρεται στο Συνέδριο της Βιέννης και στη σύγκρουση του αγαπημένου του Μέτερνιχ με τον Καποδίστρια ), έχει την ευκαιρία να κατανοήσει πως αντιλαμβάνεται ότι η λογική αυτής της φράσης όχι μόνο δεν του είναι ξένη, αλλά αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής του κοσμοαντίληψης. Εκείνο που κατ’εξοχήν θαυμάζει στον Μέττερνιχ, είναι ακριβώς αυτό που αποτέλεσε την υψηλή πολιτική τέχνη του τελευταίου: η ισχύς δεν θεμελιώνεται απλώς στα όπλα, αλλά στη διαμόρφωση της γνώμης, της συναίνεσης· όχι στην υλική επιβολή, αλλά στη διαβρωτική πνευματική διείσδυση και καθηγεμόνευση.

Το βιβλίο αυτό δεν είναι το ελάχιστο εκ των έργων του Κίσινγκερ. Σύμφωνα δε με την μαρτυρία που καταθέτει ο Ουίλλιαμ Μάλλινσον, ο αρχηγός του Προσωπικού Σχεδιασμού του Υπουργείου Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας, συνιστούσε στον Πρωθυπουργό του ΗΒ, Έντουαρντ Χηθ (1973), την μελέτη του A World Restored, σημειώνοντας: «Θεωρώ ότι προσφέρει μια καλή εικόνα των βαθύτερων ριζών της αλλόκοτης προσωπικότητας του Χένρι Κίσιντζερ» (155).

Οι αρχές της διπλωματίας του Μέττερνιχ ήταν η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ των πέντε μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης (Μ. Βρετανία, Γαλλία, Αυστρία, Πρωσία, Ρωσία) και η τήρηση του διεθνούς δικαίου ώστε να διατηρηθεί το status quo στην Ευρώπη. Η κύρια μέριμνα του στο εσωτερικό ήταν η ισορροπία των τάξεων και των εθνοτήτων και διατήρηση της πολυεθνικής Αυστριακής Αυτοκρατορίας. Στο δε εξωτερικό ήταν η ισορροπία των Δυνάμεων, η αποτροπή της εδαφικής επέκτασης της Ρωσίας προς νότο ή η αύξηση της επιρροής της, κάτι που θα διασάλευε την ζητούμενη ισορροπία.

Η εχθρότητά του προς τα φιλελεύθερα και τα εθνικά κινήματα εξηγείται από τους δύο αυτούς φόβους. Τον κίνδυνο εθνικιστικών αποσχιστικών τάσεων μέσα στην πολυεθνική Αυτοκρατορία των Αψβούργων, αλλά και τον κίνδυνο, να εκμεταλλευτεί τα εθνικά κινήματα η ρωσική διπλωματία και μέσω αυτών, να ενισχύσει την επιρροή της. Ο Μέττερνιχ προτρέπει την Πύλη, ακόμα- και το 1828, όταν πλέον έχει αλλάξει πολιτική- «να μη χρησιμοποιεί την γενικευμένη ονομασία « Έλληνες» […] προς αποφυγήν μιας χιμαιρικής ιδέας συγχωνεύσεως όλων των Ελλήνων σε μια ενιαία εθνική ενότητα» (Κώστας Αιλιανός: «Ο Μέττερνιχ και η Ελλάς του Καποδίστρια 1827-1831», στο », στο Αναστασία Σαμαρά- Κρίσπη, Σοφία Μωραΐτη- Στέλιος Αλειφαντής (επ) Ιωάννης Καποδίστριας. Διεθνής Θεσμικές και Πολιτικές Προσεγγίσεις (1800-1831) Ίδρυμα Διεθνών Νομικών Μελετών Καθηγητού Ηλία Κρίσπη & Δρ. Αναστασίας Σαμαρά- Κρίσπη. Εκδόσεις Κασταλία, Αθήνα 2021, 27).

Στην περίπτωση της Ελλάδας, ο κίνδυνος αυτός αποκτά έναν οξύτερο χαρακτήρα για δύο επιπλέον λόγους. Η ανεξαρτησία της Ελλάδας θα αποτελούσε πλήγμα, με δυναμική ντόμινο για μια μεγάλη Αυτοκρατορία, την Οθωμανική. Η διάλυση της τελευταίας θα άνοιγε τεράστιες δυνατότητες στην Ρωσία. Ο έλεγχος των στενών από την Ρωσία και η ανεμπόδιστη έξοδός της στην Μεσόγειο θα αποτελούσε μια εφιαλτική εξέλιξη για τις άλλες Δυνάμεις, κυρίως την Βρετανία, αλλά και την εξασθενημένη και φθίνουσα Αυστρία, η οποία βρισκόταν επιπλέον εγγύτερα προς την Οθωμανική επικράτεια και την Ρωσία. Ο άλλος λόγος, ενισχυτικός του πρώτου, ήταν η παρουσία ενός Έλληνα στην ηγεσία του Υπουργείου Εξωτερικών της Ρωσίας, του Καποδίστρια δηλαδή, ο οποίος διέκειτο ευμενώς προς την εθνική εξέγερση των συμπατριωτών του και είχε μεγάλη επιρροή στον Τσάρο. Με δεδομένο το ομόδοξο Ελλήνων (αλλά και των λοιπών Βαλκανίων) και Ρώσων, η παρουσία ενός ιδιαιτέρως ευφυούς, καλλιεργημένου και πατριώτη Έλληνα δίπλα στον τσάρο αποτελούσε για τον Μέττερνιχ, κάτι ανάλογο μιας θρυαλλίδας μέσα σε μια πυριτιδαποθήκη.

Με κίνδυνο της «ακαδημαϊκής» εκτροπής του παρόντος σημειώματος, είναι απαραίτητο πάντως να ξεκαθαρίσουμε ορισμένες έννοιες-κλειδιά που χρησιμοποιούνται στο σχολιαζόμενο κείμενο, ώστε να γίνει σαφής ο λόγος που προκάλεσε τον θαυμασμό του Κίσινγκερ για τον Μέττερνιχ.

Ο Κίσινγκερ, προσεκτικός αναγνώστης του Μέττερνιχ, επισημαίνει πως ο τελευταίος είχε κατανοήσει τη στρατηγική σημασία της ‘γνώμης’. Στοιχείο εξόχως νεωτερικό που η σημασία του αναδείχθηκε με την Γαλλική Επανάσταση και τον Ναπολέοντα. Πρόκειται για αυτό που σήμερα ονομάζουμε soft power. Το 1808 ο Μέττερνιχ έγραφε: «Η κοινή γνώμη είναι ένα από τα πιο ισχυρά όπλα, που όπως η θρησκεία, διεισδύει και στις πιο απίθανες γωνιές, εκεί δηλαδή όπου τα διοικητικά μέτρα χάνουν την αποτελεσματικότητά τους· το να καταφρονεί κανείς την κοινή γνώμη είναι σαν να καταφρονεί ηθικές αρχές…Η κοινή γνώμη θέλει να έχει ιδιαίτερη, δική της λατρεία…» (58-9) [η έμφαση προστέθηκε· οι αριθμοί σε παρένθεση αναφέρονται στις σελίδες της ελληνικής έκδοσης της διατριβής του Κίσινγκερ] .

Η βίαιη επιβολή δεν παράγει από μόνη της ‘νομιμότητα’. Όπως ορίζει τη ‘νομιμότητα’ ο Μέττερνιχ και κατά ακολουθίαν ο Κίσινγκερ, αυτό σημαίνει «όχι δικαιοσύνη», αλλά συναίνεση, συμφωνία υπαγωγής σε κανόνες του ισχυρού, που εμφανίζονται όμως και γίνονται κατανοητοί ως ‘αυτονόητα’ εύλογοι. Για να συμβεί αυτό, θα πρέπει να ‘πειραχτεί’ η ‘γνώμη’, δηλαδή ο τρόπος που μια κοινότητα αντιλαμβάνεται και νοηματοδοτεί τον εαυτό της και τη σχέση της με τις άλλες κοινότητες. Ο τρόπος αυτός είναι εγγενής στη γλώσσα, τα ήθη, τη θρησκεία (κυρίως ως πολιτισμικού τρόπου, που αφορά τη διαμόρφωση της συνείδησης ενθέων και αθέων μελών της κοινότητας). Εκεί όπου τα δυναμικά μέσα συναντούν αντιστάσεις, η πνευματική καθηγεμόνευση, υπονομεύει την ψυχή κάθε αντίστασης. Γλώσσα, θρησκεία, ήθη, ιστορική αφήγηση, ως μηχανισμοί νοηματοδότησης. Αυτό είναι το πραγματικό πεδίο της σύγκρουσης.

Αν θέλει λοιπόν κανείς να υποτάξει έναν λαό και να τον συμμορφώσει με τους σχεδιασμούς του, ο οποίοι τον αφορούν, θα πρέπει να διαμορφώσει στρατηγική παρέμβασης σε αυτό το software της συλλογικής υποκειμενικότητας του λαού αυτού. Θα πρέπει να τον διαβρώσει εσωτερικά· η εξωτερική επιβολή είναι βραχυπρόθεσμης και αμφίβολης αποτελεσματικότητας. Ιδιαιτέρως όταν πρόκειται για λαούς με βαθιές καταβολές στην ιστορία. «Η ιστορία», γράφει ο Κίσινγκερ, «είναι η μνήμη των κρατών» (579). Αυτή η μνήμη πρέπει να πληγεί για να αλλάξει και το φρόνημα. Ως κατάσταση αντίθετη της ‘νομιμότητας’, η οποία θεμελιώνεται σε «αιώνιους κοσμικούς νόμους», ονομάζουν ‘επαναστατική’ την κατάσταση, όπου η τάξη επιβάλλεται ως απόφαση της θέλησης, κόντρα σε παραδόσεις, κατεστημένες συνήθειες, ήθη και πεποιθήσεις. Χαρακτηριστικός τύπος ανθρώπου της θέλησης θεωρείται ο Ναπολέων. Σε αυτήν την παράδοση τοποθετεί τον Καποδίστρια και τον Τσάρο Αλέξανδρο.

Ο Μέττερνιχ εκπροσωπούσε έναν κόσμο που πέθαινε. Δεν υπήρξε η ηρωική τραγική μορφή που έδωσε την μάταιη μάχη. Υπήρξε όμως ο δαιμόνιος διπλωμάτης ο οποίος κατόρθωσε να αναβάλει όσο γινόταν την κατάρρευση. Κατόρθωσε με άκρως επιδέξιους χειρισμούς να διαχειριστεί τη συναίνεση των Δυνάμεων, ιδιαιτέρως δε να αποσπάσει τον Τσάρο Αλέξανδρο από την επιρροή του Καποδίστρια και να τον καταστήσει υποχείριό του. Χωρίς η χώρα του να διαθέτει πλέον υλική ισχύ, κατάφερε να αναπληρώσει αυτό το κενό με την ηθική δύναμη. Αυτό που ο ίδιος ονόμαζε ηθική. Τι εννοεί με την λέξη ηθική; Από την τεχνική χρήση του όρου, αντιλαμβάνεται κανείς ότι σημαίνει τον χειρισμό όσων ἐνδέχεται καί ἄλλως ἔχειν. Η φράση «ἐνδέχεται καί ἄλλως ἔχειν» είναι αριστοτελική ρήση (από τα Ηθικά Νικομάχεια [1140a], Μεταφυσικά [1072b]) που σημαίνει ότι είναι δυνατόν κάτι να είναι και διαφορετικό από αυτό που φαίνεται ή είναι τώρα, υποδηλώνοντας την αβεβαιότητα, την τρεπτότητα και την δεκτικότητα μεταβολής δια της πράξεως. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί αυτή τη φράση για να διακρίνει το επιστητό (αυτό που ορίζεται επακριβώς επιστημονικά και δεν αλλάζει κατά βούλησιν) από το πρακτό (αυτό που εξαρτάται από την ανθρώπινη βούληση και θα μπορούσε να είναι διαφορετικό).

Στο πεδίο αυτό, επέδειξε ο Μέττερνιχ απαράμιλλη ικανότητα να ραδιουργεί, αλλά και να μιλάει στον καθένα από τους άλλους ηγέτες στην γλώσσα που καταλάβαινε ο εκάστοτε συνομιλητής του και να τους ενοποιεί στην στήριξη αυτής της ισορροπίας, την οποία παρουσίασε όχι ως ζητούμενο ή αξίωση του δικού του κράτους, αλλά ως γενικό ευρωπαϊκό αγαθό. Αυτή την ενοποίηση σε κοινούς σκοπούς, ονόμαζε ο ίδιος ηθική δύναμη. Θα το λέγαμε, σε μια άλλη πολιτική ονοματολογία, ιδεολογική ηγεμονία. Τον βοήθησε σε αυτό, η κοινή κουλτούρα που επικρατούσε στην μετα-διαφωτιστική Ευρώπη, αλλά και η ευμενής συγκυρία να έχει στήριγμα και σύμμαχό του τον βρετανό Πρωθυπουργό Κάσλρη. Μεγάλο διπλωματικό επίτευγμα του Μέττερνιχ ήταν ότι με φθίνουσα οικονομική και στρατιωτική ισχύ, κατόρθωσε, η εσωτερική νομιμοποίηση της Αυστρίας να καταστεί η οργανωτική αρχή της διεθνούς τάξης. (474).

Η γνώση είναι προϋπόθεση για την ορθή πολιτική πράξη, αλλά το κρίσιμο είναι η ερμηνεία των δεδομένων της γνώσης και η εκτίμηση των πιθανών συνεπειών. Αυτό ονομάζουν αμφότεροι «ηθική πράξη»: το πράττειν του επιδέξιου και διορατικού πολιτικού και όχι το ενάρετο πράττειν του αγαθού ανθρώπου. Και οι πράξεις είναι «καλές» ως προς τους πολιτικούς στόχους που υπηρετούν· όχι «απολύτως», όπως στην προσωπική (θρησκευτική ή όχι) ηθική. « Η επιλογή της μιας ή της άλλης πολιτικής δεν βασίστηκε στα ‘γεγονότα’, αλλά στην ερμηνεία τους, και συνεπαγόταν ό,τι βασικά αποτελεί πράξη ηθική: Εκτίμηση, της οποίας η αξία ήταν εξαρτημένη τόσο από την πνευματική σύλληψη των στόχων όσο και από την κατανόηση του διαθέσιμου υλικού- η οποία όμως εκτίμηση βασιζόταν στη γνώση, χωρίς όμως να ταυτίζεται με αυτήν. » (569)

Εντελώς διαφορετική από αυτήν την ‘τεχνική’ χρήση του όρου ηθική, είναι η σημασία της ηθικής στην κοσμοαντίληψη του Τσάρου Αλεξάνδρου, ο οποίος μέσα από τον μυστικισμό του, θεωρεί πως έχει να επιτελέσει ένα ιερό ηθικό καθήκον. Η διπλωματία του διέπεται από αυτήν την ηθική, αυτήν την αίσθηση του δικαίου, η οποία βρίσκεται έξω από τη σφαίρα των συμβιβασμών και της συναίνεσης. Άρα δεν δέχεται τον αυτοπεριορισμό της. Έτσι, έστω και ακούσια οδηγεί όχι στην ‘νομιμότητα’ αλλά στην ‘επανάσταση’- πάντα όπως τα εννοούν ο Μέττερνιχ και ο Κίσινγκερ- όσον αφορά τις διεθνείς σχέσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, ο Μέττερνιχ πασχίζει να έχει τον Τσάρο υπό την επιρροή του. Το νέο σύστημα μετά την ήττα του Ναπολέοντα εγκυμονεί νέο κίνδυνο εξ ανατολών, την Ρωσία και είναι επικίνδυνο η Ρωσία να ηγεμονεύεται από ένα Τσάρο επιρρεπή στον μυστικισμό, αλλά και σε ψυχολογικές μεταπτώσεις και σε μεγαλόπνοα ηθικά σχέδια για τον κόσμο. Σε αυτό το πλαίσιο, η επιρροή του Καποδίστρια θεωρείται από τον Μέττερνιχ, εν δυνάμει ολέθρια. Διότι ο Καποδίστριας ευνοούσε τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις και ερμήνευε αναλόγως τις συνθήκες και την Ιερά Συμμαχία. Για τον Μέττερνιχ όμως κάθε ανατροπή η έστω μεταρρύθμιση δυναστείας «συμβολικώς αποτελούσε κίνδυνο για την Αυστρία» (245) Από την άποψη του Μέττερνιχ, ο Καποδίστριας ήταν «άνθρωπος της θέλησης». Αυτό εξέφραζε με τον αφορισμό του πως «δύο ομάδες ανθρώπων είναι πολιτικώς αντιμέτωπες σε ολόκληρο τον κόσμο, Καποδίστριες και Μέττερνιχ» (513).

*Ομότιμος Καθηγητής Ηθικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ

ΠΗΓΗ:https://www.militaire.gr/
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com