Μάνος Λαμπράκης
Ἐκρύβησαν οἱ ὀφθαλμοί σου ή Η θεολογία της απόκρυψης και το τραύμα της εικόνας
(Λειτουργική βία, σιωπή της Παναγίας και η πολιτική του ελαχίστου φωτός. Αφιερωμένο στον π. Ευάγγελο Παπανικολάου)
Η ορατότητα δεν είναι ουδέτερη. Η εικόνα δεν είναι συμβολική, είναι μετοχική. Στην Ορθόδοξη θεολογία, η εικόνα δεν εκπροσωπεί: είναι. Η εικόνα συμμετέχει στην παρουσία του εικονιζομένου. Όταν καλύπτεται μια εικόνα, δεν κρύβεται μόνο ένα αισθητικό συμβάν. Διακόπτεται η μετοχή στην παρουσία. Σημειώνεται ρήγμα στην ουσία της λειτουργικής σχέσης του κόσμου με το Άκτιστο.
Στην Αγία Σοφία, πίσω από τις κάθετες λωρίδες του καλύμματος, το ψηφιδωτό της Πλατυτέρας διασώζει μια σχισμή του βλέμματος. Ο χώρος της Θεοτόκου –εκεί όπου η Θεία Οικονομία έγινε υλική σάρκωση– αποκαλύπτεται με όρους απουσίας. Το βλέμμα της Παναγίας δεν θεάται· διασώζεται. Το φως της δεν διαχέεται αλλά διαρρέει. Η Θεοτόκος δεν φανερώνεται αλλά εμμένει.
Η απόκρυψη της εικόνας της Παναγίας στην Αγία Σοφία είναι μια μορφή θεολογικής βίας, όχι απλώς πολιτικής ή πολιτισμικής. Πρόκειται για λειτουργική καταστολή – μια καταστροφή του εσχατολογικού χρόνου. Εκεί όπου η εικόνα καλείται να συγκρατήσει την πληρότητα του τέλους εντός της ύλης, το πανί διακόπτει την κλήση. Δεν σβήνει την εικόνα, ακυρώνει τη δυνατότητα πρόσβασης στο Πρόσωπο.
«Εἰκών ἐστὶν ἀποκάλυψις τῆς ἀληθείας» (Ἀγ. Θεόδωρος ὁ Στουδίτης).
Η εικόνα είναι αποκάλυψη. Ό,τι καλύπτεται, παύει να είναι εἰκών. Δεν απλώς «κρύβεται». Καταστέλλεται το ὄν.
Η Παναγία, ως το κατ’ ἐξοχήν «ὄριον τῆς κτιστῆς καὶ ἀκτίστου φύσεως», είναι στην Αγία Σοφία η σιωπηλή εγγύηση της θεολογίας της σάρκωσης. Η απόκρυψή της αποτελεί εμβληματική πράξη αντισαρκώσεως – όχι με την έννοια της άρνησης του Θεανθρώπου, αλλά με την απόπειρα να διαρραγεί η εγγραφή Του στον ιστορικό χώρο. Η Παναγία πίσω από το πανί δεν είναι μόνο σύμβολο εκκλησιαστικής ή πολιτικής υποχώρησης, είναι εικόνα του ακυρωμένου Εμμανουήλ. Εκεί που ο Θεός είναι μεθ’ ἡμῶν, κάποιοι προσπαθούν να Τον καταστήσουν πάλιν ἀπών.
Η σύγχρονη μεταχείριση της εικόνας θυμίζει το «τέλος της σιωπής» όταν περιγράφουμε την πολιτισμική μετάβαση από τη λιτότητα της σιγής στο βουητό της πληροφορίας. Όμως εδώ, η σιωπή δεν είναι λείψανο της ιερότητας, είναι προϊόν ακουσίως επιβεβλημένης λήθης. Το πανί επιτελεί μια αντι-σιωπή: δεν προφυλάσσει το ιερό, το φιμώνει. Η Παναγία πίσω από το λευκό ύφασμα δεν είναι εικόνα σιγής, είναι φρικτό παράδειγμα βουβότητας.
Στην ορθόδοξη λειτουργική, η εικόνα της Θεοτόκου βρίσκεται πάντοτε στα δεξιά του Χριστού – τόσο εικονογραφικά όσο και υμνολογικά. Στον χορό των Ωδών, στην Πάροδο του Κανόνος, στα Εγκώμια του Επιταφίου, η Παναγία παραμένει παρούσα ως τόπος μεσιτείας και οντολογικής προσεγγίσεως του Υιού της. Η απόσυρση αυτής της εικόνας μετατρέπει τον ναό σε τόπο ανυμνησίας.
Η Αγία Σοφία δεν είναι απλώς ένα αρχιτεκτονικό μνημείο. Είναι μια λειτουργική οντολογία, ένα σώμα σμιλεμένο από προσευχή και θεία επιφάνεια. Όταν αυτό το σώμα καλύπτεται, οι λίθοι στενάζουν. Και οι εικόνες του –όπως εκείνη της Θεοτόκου– δεν σωπαίνουν: υποφέρουν. Το πανί δεν είναι ύφασμα, είναι πληγή. Η κάλυψη δεν είναι απουσία, είναι έκπτωση από την Αναφορά.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει:
«Την Παρθένον εἰκονίζομεν, ἵνα ὁρῶντες, τῷ πόθῳ καταφλεγώμεθα εἰς τὸ πρωτότυπον».
Αν η θέα της εικόνας είναι μέθεξη του πόθου, τότε η στέρησή της είναι καταδίκη στην απάθεια.
Δεν είναι τυχαίο ότι αυτό το ελάχιστο φως που διασώζει η φωτογραφία περνά μέσα από κάθετη σχισμή. Η κάθετη είναι άξονας αναφοράς, άξονας οντολογίας, σταυρική τομή του κόσμου με το Άκτιστο. Η Θεοτόκος στέκεται μέσα στο ρήγμα, ὡς πύλη μυστική, και το βλέμμα της διαπερνά τον ορίζοντα της απουσίας. Αυτό δεν είναι απλώς συγκινητικό, είναι λειτουργικά τεκμηριωμένο μαρτύριο της Εκκλησίας.
Η Ορθοδοξία δεν είναι θρησκεία της εικόνας, είναι θρησκεία της Παρουσίας. Δεν προσκυνά εἰδώλια, αλλά πρόσωπα. Η απόκρυψη της εικόνας της Παναγίας δεν είναι απόκρυψη μορφής, είναι απόπειρα εξοστρακισμού του προσώπου από την Ιστορία.
Κι όμως: ακόμη και κρυμμένη, ακόμη και τεμαχισμένη από κάθετες λωρίδες λήθης, η Παναγία βλέπει. Το βλέμμα Της –ασάλευτο, ελεήμον, έντονο– δεν χάνεται. Η Παρουσία δεν χρειάζεται οπτική πληρότητα για να λειτουργήσει. Το ήθος της Εικόνας δεν καθορίζεται από την έκτασή της αλλά από τη σχέση που εγκαθιστά με τον προσκυνήσαντα.
Στον κόσμο του ύστερου καπιταλισμού –όπου όλα απορροφώνται ως εικόνα χωρίς ανάμνηση, ως φανέρωση χωρίς υπόσταση– η εικόνα της Παναγίας που στέκει πίσω από το κάλυμμα γίνεται η έσχατη πράξη αντίστασης. Δεν φωνάζει. Δεν καταγγέλλει. Απλώς παραμένει.
Και αυτή η παραμονή είναι ήδη Κρίση.
Όχι απλώς κρίση πολιτισμού, αλλά Κρίση Παρουσίας.
Όχι απλώς σιωπή της Εκκλησίας, αλλά έλεγχος από τη σιωπή της Εκκλησίας.
Όχι απλώς θλίψη, αλλά θεολογική καταγγελία μέσα από την ακινησία του ελαχίστου φωτός.
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.