23/02/2026

Γιάννης Παπαμιχαήλ,
τ. Καθηγητής Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου
Τα αμέτρητα δεδομένα της λίστας Epstein έκαναν το δυτικό κόσμο να παραμιλάει – λες και δεν το περίμενε. Ωστόσο, εδώ και πολλές δεκαετίες αρκετοί φιλόσοφοι, πολιτικοί επιστήμονες και καλλιτέχνες είχαν προειδοποιήσει: η δυτική μεταφυσική του ριζικού ατομισμού, του έρωτα για τον εαυτό, του άκρατου ναρκισσισμού, αυτός ο απόλυτος εγωισμός που καταλήγει γρήγορα σε έναν ηδονισμό ικανό να θυσιάσει και να ποδοπατήσει τον άλλο και όλο τον κόσμο, αρνούμενος κάθε ηθική αναστολή, είναι το μηδενιστικό αξιακό πλαίσιο που ιστορικά συνδέθηκε με την ανάπτυξη ενός «γυμνού» καπιταλισμού.
Με πρώτο ίσως τον Μαρκήσιο Ντε Σαντ, αυτή η δυναμική της βύθισης των Φώτων (και του διαφωτισμού) στα σκοτάδια και την «άβυσσο της ψυχής του ανθρώπου», όπως λέμε, δηλαδή η αναζήτηση της ηδονής και της ικανοποίησης στην καταστροφή, υπήρξε ένα θέμα φιλοσοφικού αναστοχασμού και πολιτικού προβληματισμού.
Ο πολιτισμός, ιδιαίτερα εκείνος που απορρέει ρομαντικά και «αναγενησιακά» από την αρχαιοελληνική πλατωνική και αριστοτελική παράδοση, ήταν εκείνος που λειτούργησε πρώτος σαν ηθικό φρένο, σαν καταστολή του εγωκεντρικού σαδικού πάθους των ανθρώπινων «υπερ φύσιν ζώων» και επέτρεψε να σκεφτούμε ανθρωπολογικά τους όρους της συμβίωσης και της συνεργασίας στις ανθρώπινες κοινότητες.
Χρειάστηκε βέβαια γι’ αυτό μια ιεροποίηση των πλαισίων της κανονικότητας. Μια παράδοση ηθική και ταυτόχρονα λογική, κοινή και σεβαστή από όλους. Η ιδέα του Καλλικλή (Πλάτωνος, Γοργίας) ότι μπορούμε να καταστρέψουμε εγωιστικά τα πάντα και τους πάντες, φύση και ανθρώπους, για να διατηρήσουμε ή να αυξήσουμε την χαρά του ατομικού κέρδους (ή, με σημερινούς όρους, για να παράγουμε περισσότερα εμπορεύματα, παρέχοντας στα άτομα, παραγωγούς ή καταναλωτές, την ψευδαίσθηση της αυτοεκπλήρωσης κλπ), ήταν στις παραδοσιακές κοινωνίες μια ιδέα κατάπτυστη ηθικά, παράλογη, ανίερη και απαράδεκτη. Βέβαια, η προκλητική ιεροσυλία από τις ελίτ ήταν πάντα πιθανή. Όμως, σε κάθε συγκροτημένη κοινωνία ήταν εξίσου πιθανό ότι οι ιερόσυλοι, (με ηθικούς όρους μηδενιστές, με πολιτικούς εν δυνάμει προδότες), δεν θα ξέρουν στο τέλος που να κρυφτούν (κάτι θα είχε να πεί περί αυτού ο Αλκιβιάδης…)