Η τελευταία γενιά της Δύσης

Σκέψεις για το γίγνεσθαι ενήλικος στην αποπαιδευτική κοινωνία

του Andrea Zhok

1. Το πρόβλημα

Η εφηβική περίοδος, ειδικά στον σύγχρονο κόσμο, παρουσιάζει χαρακτηριστικά ιδιαίτερης δυσκολίας που την καθιστούν μια περίοδο τυπικά σημαδεμένη από κρίσεις ταυτότητας.¹ Η εφηβεία ως περίοδος δυσφορίας αποτελεί πράγματι ένα κοινό θέμα της δυτικής νεωτερικότητας. Το κατά πόσο αυτός ο παράγοντας δυσφορίας είναι διαπολιτισμικά γενικεύσιμος είναι μάλλον αμφίβολο. Υπάρχουν βεβαίως δομικές φυσιολογικές πλευρές, ανεξάρτητες από πολιτισμικά πρότυπα. Η εφηβεία είναι, γενικά, εκείνη η περίοδος που προηγείται της μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή και σχετίζεται φυσιολογικά με τη σεξουαλική ωρίμανση.

Στις περισσότερες παραδοσιακές κοινωνίες αυτή η μετάβαση σηματοδοτείται συμβολικά από τελετουργίες μετάβασης που θεσμοθετούν την αλλαγή κοινωνικής θέσης και ευθυνών.²

Στη σύγχρονη δυτική κοινωνία αυτή η μετάβαση καθίσταται γενικά πιο επιβαρυντική και αβέβαιη, λόγω του ότι υπάρχει ένα ιδιαίτερα έντονο χάσμα ανάμεσα σε όσα απαιτούνται από το παιδί και σε όσα απαιτούνται από τον ενήλικα. Στις παραδοσιακές κουλτούρες τα παιδιά συμμετέχουν από νωρίς στις δραστηριότητες των ενηλίκων, στο μέτρο των δυνατοτήτων τους, είτε πρόκειται για αγροτική ζωή, είτε για κυνηγετικές δραστηριότητες, είτε για προετοιμασία πολέμου κ.λπ. Επομένως η εφηβεία δεν εμφανίζεται εδώ ως ριζική ρήξη, ενώ το άλμα προς τη δημόσια αναγνώριση ρυθμίζεται μέσω κοινών τελετουργιών μετάβασης.

Τα χαρακτηριστικά στοιχεία που συνδέονται με τη σεξουαλική ωρίμανση παρουσιάζουν ορισμένες προκλήσεις, αλλά σε κοινωνίες με σταθερά και σαφώς καθορισμένα ήθη και προσδοκίες αυτοί οι αποσταθεροποιητικοί παράγοντες περιορίζονται.³

Στη δυτική νεωτερικότητα η μετάβαση από την παιδική, προστατευμένη διάσταση προς την ενήλικη σφαίρα είναι ιδιαίτερα ριζική, και αυτή η ριζικότητα οφείλεται αφενός στο χάσμα ανάμεσα στην παιδική ζωή (παιχνίδι και σπουδές) και στην ενήλικη (εργασία), και αφετέρου στη σύγχρονη αντίληψη του ατόμου ως τόπου ευθύνης και πρωτοβουλίας που δεν ανάγεται σε τίποτε άλλο (ούτε στην οικογένεια ούτε στην κοινότητα).

Τα σύνορα μετρούν 2

Γιατί η ανθρωπότητα πρέπει να ανακαλύψει ξανά την τέχνη της χάραξης συνόρων

Frank Furedi

Πρόλογος στην ιταλική έκδοση: Andrea Zhok

Ο έπαινος των συνόρων και ο φιλελεύθερος λόγος

2. Προσωπικά όρια και ιδιωτικοποίηση της πολιτικής

Η ίδια δυναμική της κατάρριψης των ορίων τροφοδοτείται και στο προσωπικό επίπεδο. Ο Furedi εξετάζει αυτή τη διαδικασία με ιδιαίτερη αναφορά στη διάκριση ανάμεσα στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα, στο προσωπικό και το πολιτικό. Η οικογένεια, παρατηρεί ο συγγραφέας, ως «εσωτερικός» και «κλειστός» τόπος, υφίσταται εδώ και δεκαετίες έναν συστηματικό δυσφημιστικό βομβαρδισμό. Η οικογένεια παρουσιάζεται εδώ και μισό αιώνα ως τόπος καταπίεσης, κακοποίησης, στενοκεφαλιάς, και αυτό τόσο περισσότερο όσο περισσότερο εμφανίζεται σύμφωνα με «παραδοσιακούς» κανόνες· γίνεται ενδεχομένως αποδεκτή μόνο αν είναι μια ανοιχτή οικογένεια, ορθάνοιχτη, κατά προτίμηση ξεχαρβαλωμένη, δηλαδή όσο το δυνατόν λιγότερο αντιπροσωπεύει μια οντότητα που μπορεί να οριστεί με δική της αυτόνομη ταυτότητα.

Δεν υπάρχει αναφορά για την αστική και οικιακή βία που να μην υπογραμμίζει ότι η βία ασκείται συχνά από «γνωστά πρόσωπα», αν όχι ακόμη και «από μέλη της οικογένειας». Στην πραγματικότητα, σε ένα πλαίσιο ειρήνης, μη πολεμικό, δεν είναι εύκολο να καταλάβει κανείς πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά: μόνο εκεί όπου, βάσει της εγγύτητας, μπορούν να αναπτυχθούν δεσμοί, μόνο εκεί μπορούν να γεννηθούν και αντιπάθειες. Κανείς δεν μισεί τους αγνώστους. Μόνο εκεί όπου υπάρχει η δυνατότητα της αγάπης, της πίστης, της συνεργασίας, της εκτίμησης, θα υπάρξει και η δυνατότητα του μίσους, της ζήλιας, της προδοσίας, της εκδίκησης κ.λπ. Το να εκπλήσσεται κανείς γι’ αυτό, και έτσι να δυσφημεί την εγγύτητα —η οποία ποτέ δεν στερείται τραχύτητας και συγκρούσεων—, είναι ένας τρόπος προώθησης μιας εξουδετερωμένης αντίληψης του ανθρώπινου, όπου οι σχέσεις περιορίζονται στη διαπραγμάτευση που διαμεσολαβείται από έναν επιτηρητή —τον δικαστή, την αγορά.

Στο πολιτικό επίπεδο, το σύνθημα του ’68 ότι «το προσωπικό είναι πολιτικό» μετατράπηκε σε ένα σύστημα αξιολόγησης της πολιτικής που περιστρέφεται γύρω από τις ιδιωτικές αρετές ή κακίες του εκάστοτε πολιτικού υποκειμένου. Και εδώ μπορούμε να προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε ένα είδος υπόρρητου επιχειρήματος που διέπει τη μεταμόρφωση που συντελέστηκε στο όριο ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό, στο κοινωνικό και το ατομικό. Το επιχείρημα θα μπορούσε να ηχεί ως εξής:

Β) Η κοινωνία είναι απλώς το άθροισμα των ατόμων· επομένως δεν υπάρχει τίποτε ειδικό στο κοινωνικό, στο δημόσιο, που να μην υπάρχει ήδη στο άτομο, στο ιδιωτικό. Γι’ αυτό, όποιος έχει δημόσιο ρόλο πρέπει να επιδεικνύει ιδιωτικές αρετές, και γι’ αυτό η δημόσια συζήτηση πρέπει να έχει ως αντικείμενο τη ζωή των προσώπων, των συγκεκριμένων ατόμων.

Άλματα στο κενό...

Του Θανάση Κ.

Δεν έγραψα τίποτα για την τραγική αυτοχειρία των δύο #17χρονων κοριτσιών που πήδηξαν μαζί στο κενό και βρήκαν το θάνατο αφού άφησαν πίσω τους μια σπαρακτική αποχαιρετιστήρια επιστολή. 

Ήταν πολύ νωπό ακόμα. Κι ήμασταν πολύ συγκλονισμένοι όλοι. 

Γιατί όλοι μας έχουμε παιδιά που πέρασαν από τις ηλικίες αυτές. 

 

Πέρα όμως από το τραγικό περιστατικό υπάρχει και μια ακόμα τραγωδία: 

οι "ειδήμονες" που σπεύδουν στα κανάλια να εξηγήσουν τι έγινε και πώς μπορεί να αποφευχθεί.

Κι εδώ χάνεται η μπάλα. Εντελώς...

Μεταξύ άλλων αποδίδουν την απόφαση των νεαρών κοριτσιών να δώσουν τέλος στη ζωή τους "στο άγχος των Πανελλαδικών" και γενικότερο στην αναστάτωση μιας εφηβείας που τη βιώνουν χωρίς διέξοδο, χωρίς πρότυπα και χωρίς προοπτική. 

Σωστό ως διαπίστωση σε γενικές γραμμές. 

Αλλά όταν καταλήγουν κάποιοι - όχι όλοι, ευτυχώς - ότι για να μην πηδάνε τα παιδιά μας από τα μπαλκόνια πρέπει να... καταργήσουμε τις #Πανελλαδικές και να μπαίνουν στα Πανεπιστήμια χωρίς εξετάσεις, τότε πράγματι χάνεται η μπάλα...

Γιατί αν πρέπει να καταργήσουμε ό,τι αγχώνει τα παιδιά μας, τότε πρέπει να τα μεγαλώσουμε μέσα σε μια γυάλα. 

Κι όσο βρίσκονται στη γυάλα, η ζωή τους δεν θα έχει νόημα. 

Κι όταν τελικά βγουν από τη γυάλα δεν θα μπορούν να επιζήσουν ούτε στιγμή. 

Αυτές οι νοοτροπίες "σκοτώνουν" τα παιδιά!

Το ότι εμείς - οι γονείς τους - δεν μπορούμε να καταλάβουμε ότι, ρόλος μας είναι να τα προετοιμάσουμε σωστά για τις δυσκολίες της ζωής! 

Πώς διαμορφώνουμε την νέα γενιά

Γιώργος Ηλ. Τσιτσιμπής

Η τελευταία δεκαετία, σύμφωνα με τους ειδικούς, διαμορφώνει για τους νέους και τους εφήβους ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό ψυχολογικό και ψυχιατρικό τοπίο

Ανέκαθεν η εφηβεία έκρυβε δυσκολίες και συχνά σημαδευόταν από κρίσεις ταυτότητας. Η μετάβαση από την παιδική «ανεύθυνη» ζωή στην ενήλικη «αυτόνομη και υπεύθυνη» στάση, συχνά επηρεάζεται από τον τύπο της κοινωνίας. Στην σημερινή δυτική νεωτερική κοινωνία, όπου οι παραδοσιακές σταθερές τείνουν να εκλείψουν, αυτή η μετάβαση δείχνει να έχει έντονες κρίσεις.

Το εισπράττουμε καθημερινά από αυτά που βλέπουμε και διαβάζουμε στα ΜΜΕ, για την έξαρση της βίας, το συναίσθημα της ματαίωσης, την αύξηση του άγχους και των καταθλιπτικών καταστάσεων, τις ατομοκεντρικές λύσεις, τον άκρατο δικαιωματισμό, τις αυτοκτονίες και ένα σωρό άλλα, που κάθε μέρα γίνονται όλο και πιο έντονα.

Ακόμα και η χρήση ναρκωτικών και ψυχοτρόπων ουσιών είναι άλλου επιπέδου. Κυριαρχεί μια αντίληψη αγχολυτικής υποστήριξης και «αυτό-φαρμακοθεραπείας» και δευτερευόντως η καταφυγή σ’ αυτά για λόγους απόλαυσης, «ενεργητικής διέγερσης» ή αναζήτηση πειραματισμού, που είχαμε τις παλιότερες δεκαετίες. Το εξίσου καταστροφικό τους αποτέλεσμα, αναδεικνύεται πιο έντονο, αφού, ως ψευτοψυχολογική υποστήριξη, μειώνει τις αντιστάσεις και θυμίζει τον αλκοολισμό στα προλεταριακά στρώματα της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης.

Η τελευταία δεκαετία, σύμφωνα με τους ειδικούς, διαμορφώνει για τους νέους και τους εφήβους ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό ψυχολογικό και ψυχιατρικό τοπίο.

Ο από μηχανής θεός του Ευριπίδη είναι νεκρός.

Η τραγωδία στην Ηλιούπολη είναι χωρίς κάθαρση, έτσι όπως γνωρίζουμε τις αρχαίες τραγωδίες. 

Του Γιώργου Κυριακού 

Φαίνεται να κυριαρχεί το γεγονός, ότι οι ευάλωτες κι ευαίσθητες ψυχές οφείλουν να υποφέρουν μια ζωή και να τρέχουν συνεχώς γιατρούς, παραγιατρούς, σε ψυχιάτρους και ψυχαναλυτές, να πέφτουν σε διαφόρων ειδών εξαρτήσεις, να αυτοτραυματίζονται ή να αυτοκτονούν. Κι αυτές μοιάζει να εντάσσονται σε μια κατηγορία, στον έναν πόλο. Στον άλλο πόλο, βρίσκεται η θέση του "ανθεκτικού", αυτού του προσώπου που αντέχει "όπως τον πάει η ζωή", του προσαρμοστικού “με τα δεδομένα”, που τέλος πάντων έχει αποκτήσει τα “εργαλεία” της επιβίωσης μέχρι και την επιτυχία ενός “success story”. Είναι ο άλλος πόλος προσώπων, που η ζωή τους βρίσκεται πάνω από όλους κι όλα, που οι παραδοσιακές αλήθειες είναι ξεπερασμένες, που το να ανήκεις κάπου (με υποχρεώσεις και όχι μόνο δικαιώματα) είναι κατάντια και το να μην κάνεις ό,τι σου κατέβη είναι συμβιβασμός και περιορισμός. Κάποτε το πρόσωπο αυτό το έλεγαν “αναίσθητο” και “ζαμανφουτίστα”, τώρα μπορεί και να είναι πρότυπο ελευθερίας. Το άλλο πρόσωπο που υπέφερε, που έπεφτε σε ντρόγκες, που αυτοκτονούσε το έλεγαν (με συμπάθεια) “άτυχο”, τώρα μένεις σε ένα αναπάντητο γιατί, πάλι με συμπάθεια και με πόνο, ίσως και με κάποιον αδιόρατο τρόμο για τα κοντινά. Το “άτυχο” ήταν η ανακουφιστική φράση του από μηχανής θεού που έσωζε τους υπόλοιπους.

Φαίνεται ότι ο ενδιάμεσος πόλος βρίσκεται στην κόψη του ξυραφιού. Είναι οι τυχεροί και κυρίως τα παιδιά και οι νέοι που βιώνουν ένα, δυο ή τρία καλά ή (και) κακά, που όμως τα βιώνουν, τα αμφισβητούν, τα νοηματοδοτούν διαφορετικά. Πάντως αυτό το ένα, τα δυο ή και τα τρία (στην καλύτερη περίπτωση), όταν είναι ζωντανά, με τα καλά και τα στραβά τους, σού δίνουν νόημα ύπαρξης και προοπτική και όνειρα. 

Ο από μηχανής θεός του Ευριπίδη είναι νεκρός.

Του Γιώργου Κυριακού 

Σε συναδέλφους γονείς και σε συναδέλφους δασκάλους και δασκάλες

Το σημερινό τραγικό συμβάν στην Ηλιούπολη είναι κι αυτό χωρίς κάθαρση, έτσι όπως έχουμε μάθει να συμβαίνει στις αρχαίες τραγωδίες. Ο από μηχανής θεός του Ευριπίδη είναι νεκρός. 

Φαίνεται να κυριαρχεί το γεγονός, ότι οι ευάλωτες κι ευαίσθητες ψυχές οφείλουν να υποφέρουν μια ζωή και να τρέχουν συνεχώς γιατρούς, παραγιατρούς, σε ψυχιάτρους και ψυχαναλυτές, να πέφτουν σε διαφόρων ειδών εξαρτήσεις, να αυτοτραυματίζονται ή να αυτοκτονούν. 

Κι αυτές μοιάζει να εντάσσονται σε μια κατηγορία, στον έναν πόλο. Στον άλλο πόλο, βρίσκεται η θέση του “ανθεκτικού”, αυτού του προσώπου που αντέχει “όπως τον πάει η ζωή”, του προσαρμοστικού “με τα δεδομένα”, που τέλος πάντων έχει αποκτήσει τα “εργαλεία” της επιβίωσης μέχρι και την επιτυχία ενός “success story”. Είναι ο άλλος πόλος προσώπων, που η ζωή τους βρίσκεται πάνω από όλους κι όλα, που οι παραδοσιακές αλήθειες είναι ξεπερασμένες, που το να ανήκεις κάπου (με υποχρεώσεις και όχι μόνο δικαιώματα) είναι κατάντια και το να μην κάνεις ό,τι σου κατέβη είναι συμβιβασμός και περιορισμός. Κάποτε το πρόσωπο αυτό το έλεγαν “αναίσθητο” και “ζαμανφουτίστα”, τώρα μπορεί και να είναι πρότυπο ελευθερίας. Το άλλο πρόσωπο που υπέφερε, που έπεφτε σε ντρόγκες, που αυτοκτονούσε το έλεγαν (με συμπάθεια) “άτυχο”, τώρα μένεις σε ένα αναπάντητο γιατί, πάλι με συμπάθεια και με πόνο, ίσως και με κάποιον αδιόρατο τρόμο για τα κοντινά. Το “άτυχο” ήταν η ανακουφιστική φράση του από μηχανής θεού που έσωζε τους υπόλοιπους.

Στα ΆκραΓιάννης Πανούσης - Δημήτριος Δημηνάς

Γιάννης Πανούσης - Δημήτριος Δημηνάς, συζήτηση για τη νεανική παραβατικότητα

ΚΛΙΚ στην εικόνα για να παρακολουθήσετε την εκπομπή 

Το ψυχολογικό προφίλ της σύγχρονης εφηβείας

Ο Δημήτριος Κούκης, Ψυχολόγος (BA MSc) – Ψυχοθεραπευτής, μιλάει στην Πεμπτουσία για το ψυχολογικό προφίλ της σύγχρονης εφηβείας.

Συμπλήρωμα οι παρακάτω σύνδεσμοι

Τo ψυχολογικό περιβάλλον των νέων
Ο πολιτισμός της νεκροκεφαλής
Το σύνδρομο της Κόλασης
ΕΛΑ ΟΠΩΣ ΕΙΣΑΙ!