Του Δημήτρη Τσίρκα
Στις "Μυθολογίες" ο Ρολάν Μπαρτ αναλύει τον μύθο ως ένα σύστημα επικοινωνίας που παίρνει κάτι υπαρκτό – μια εικόνα, ένα πρόσωπο, ένα γεγονός, ακόμα και ένα αντικείμενο - και το κάνει να σημαίνει κάτι επιπλέον.
Δυνητικά τα πάντα μπορούν να γίνουν μύθος, ακόμα και καθημερινές δραστηριότητες όπως ο αθλητισμός, η διαφήμιση, το σινεμά.
Ο Μπαρτ φέρνει το παράδειγμα του μαύρου στρατιώτη από τις αποικίες που στέκεται προσοχή μπροστά στη γαλλική σημαία.
Σε πρώτη ανάγνωση η εικόνα δείχνει απλώς έναν στρατιώτη που χαιρετά τη σημαία. Σε ένα δεύτερο, όμως, επίπεδο η εικόνα σηματοδοτεί τον πατριωτισμό και την ενότητα της γαλλικής αυτοκρατορίας.
Ο μύθος δεν εξαφανίζει την πρώτη σημασία, αλλά την αδειάζει μερικώς ώστε να τη χρησιμοποιήσει ως όχημα μιας άλλης ιδέας (εθνικισμός).
Για αυτό ο Μπαρτ αποκαλεί τον μύθο αποπολιτικοποιημένο λόγο – όχι γιατί δεν έχει πολιτική, αλλά γιατί εμφανίζει μια πολιτική και ιστορική κατασκευή ως κοινή λογική ή πανανθρώπινη αλήθεια – τη φυσικοποιεί.
Εξ ου και ο μύθος είναι μια τεχνική λόγου που χρησιμοποιείται κατά κόρον από την εξουσία.
Η Οδύσσεια είναι ασφαλώς ένα κατεξοχήν μυθικό κείμενο, ο Νόλαν ωστόσο δεν το μεταφέρει απλώς στην οθόνη, αλλά το αξιοποιεί για να κατασκευάσει ή μάλλον να ενισχύσει έναν σύγχρονο μύθο για τον ηγέτη, τον πόλεμο, την ενοχή.
Στο πρώτο επίπεδο έχουμε σχεδόν όλα τα βασικά στοιχεία του έπους – τον Οδυσσέα, την Τροία, την Ιθάκη, τον Κύκλωπα, την Κίρκη, τους μνηστήρες κλπ.
Όλα αυτά, ωστόσο, αναμορφώνονται για να σημάνουν κάτι εντελώς σύγχρονο:
Ο αληθινός ήρωας δεν είναι εκείνος που νικά, αλλά ο δυνατός (εσωτερικά) άνδρας που συνειδητοποιεί το κακό που προκάλεσε, τραυματίζεται ηθικά, επιστρέφει στην οικογένειά του και αναλαμβάνει ξανά την εξουσία, έχοντας όμως αποκτήσει ενσυναίσθηση. Κάτι σαν ομαδική ψυχοθεραπεία δηλαδή.
Αυτός, ωστόσο., δεν είναι ο Οδυσσέας του Ομήρου αλλά ο ήρωας της φιλελεύθερης, ψυχολογικοποιημένης ύστερης νεωτερικότητας.
Ο ομηρικός Οδυσσέας είναι πολύτροπος: ευφυής, ψεύτης, στρατηγός, επιζών, γοητευτικός και ταυτόχρονα αδίστακτος. Η επιθυμία του να επιστρέψει δεν τον καθιστά αυτομάτως ηθικό.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι βαρύς, σχεδόν μονόχνωτος, εσωτερικά πληγωμένος, με μετατραυματικό στρες. Το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου λειτουργεί ως η πρωταρχική ηθική πληγή της αφήγησης.
Η καταστροφή της Τροίας, η εξαπάτηση, ο θάνατος των συντρόφων και η κατάρρευση μιας ολόκληρης εποχής (του Χαλκού) επιστρέφουν ως ενοχή, όπως σημειώνει ο Guardian.
Αυτή η αλλαγή μοιάζει απομυθοποιητική – αντί να υμνεί τον κατακτητή, ο Νόλαν τον βάζει να αναμετρηθεί με τα συντρίμμια που άφησε πίσω του.
Εδώ ακριβώς όμως κρύβεται η ιδεολογία. Η κρατική βία μετουσιώνεται σταδιακά σε ηθικό βάρος του εξαιρετικού άνδρα - οι αυτοκρατορικές φιλοδοξίες, η εξουσία των βασιλιάδων, οι υλικές σχέσεις που παράγουν τον πόλεμο υποχωρούν ενώπιον της συνείδησης του ηγέτη.
Έτσι, η ιστορική ευθύνη εμφανίζεται ως προσωπική ενοχή, η πολιτική εκφυλίζεται σε ψυχολογία και το σύστημα εκπίπτει σε ατομικά τραύμα.
Η ταινία είναι αντιηρωική στο πρώτο μέρος αλλά ξαναγίνεται ηρωική στο δεύτερο.
Ο Οδυσσέας συνεχίζει να είναι ο εκλεκτός, μόνο που η ανδρεία του αποκτά νέο περιεχόμενο – πλέον είναι ικανότητά του να υποφέρει.
Ο ηρωικός άντρας ασφαλώς και πρέπει να κυβερνά, αφού όμως πρώτα έχει υποφέρει, μετανοήσει και αποδείξει ότι διαθέτει ψυχικό βάθος.
Αυτός είναι ένας πολύ σύγχρονος αμερικανικός μύθος – ο μύθος του τραυματισμένου, πλην όμως, εξιλεωμένου ηγέτη.
Είναι, επίσης, ένας βολικός μύθος που επιτρέπει στους Αμερικάνους να συνεχίσουν να εξαπολύουν τον έναν πόλεμο μετά τον άλλον, αρκεί να έχουν κάνει την απαραίτητη ψυχική δουλειά (do the work) με τον εαυτό τους για τον προηγούμενο.
Μετά τον πόλεμο στο Βιετνάμ ή μάλλον την ήττα, η αμερικανική κοινωνία μπήκε σε μια συλλογική ψυχανάλυση. Σειρά αντιπολεμικών ταινιών όπως το Αποκάλυψη Τώρα και το Ελαφοκυνηγός ανέδειξαν και επεξεργάστηκαν το τραύμα.
Ε η θεραπεία πέτυχε, οπότε 16 χρόνια μετά οι ΗΠΑ ήταν έτοιμες για τον επόμενο μεγάλο τους πόλεμο, στον Κόλπο - ύστερα στο Αφγανιστάν, ξανά στο Ιράκ και τώρα στο Ιράν.
Οπότε, όταν ο υπόλοιπος κόσμος ρωτάει – απορώ αν αισθάνεσαι τύψεις, που μια νέα χώρα πας να λεηλατήσεις – για να παραφράσουμε τον μεγάλο Βασίλη Καρρά - ο φιλελεύθερος Αμερικάνος απαντά:
Φυσικά και αισθάνομαι τύψεις – για αυτό ακριβώς νομιμοποιούμαι να τη λεηλατήσω!
Και δεν υπάρχει καλύτερος σκηνοθέτης να εξιστορήσει αυτή την απολογητική από τον Νόλαν. Όλοι, σχεδόν, οι ήρωές του, από τον Μπάτμαν, μέχρι τον Οπενχάιμερ και τώρα τον Οδυσσέα – είναι ψυχικά τραυματισμένοι και ηθικά βασανισμένοι ηγέτες, ο οποίοι όμως παρεμβαίνουν καταλυτικά για την αποκατάσταση της καθεστηκυίας τάξης.
Αυτό μάλιστα το τραύμα τους είναι και το άλλοθι που εξαγνίζει τον αντιδραστικό τους ρόλο και τους μετατρέπει από θύτες σε θύματα, για να τους καταστήσει συμπαθείς στα μάτια των θεατών.
Ο Μπάτμαν είναι μόνιμα τραυματισμένος από τον βίαιο θάνατο των γονιών του που έζησε μικρός, ο Οπενχάιμερ εξιλεώνεται για τις 200 χιλιάδες Ιάπωνες που εξαΰλωσαν οι βόμβες του αφού αισθάνεται ενοχές.
Οι 200 χιλιάδες εξαϋλωμένοι Ιάπωνες ήταν ένα τραγικό πλην όμως αναγκαίο στάδιο για την ηθική αφύπνιση του Οπενχάιμερ.
Τραύμα είσαι ανοιχτό. Τραύμα που το αγαπώ. Κι αν θα κλείσει θα χαθώ.... Που λέει και η Άννα η Βίσση.
Το πόσο μαιτρ στην απολογητική είναι ο Νόλαν φαίνεται και από το πώς μεταχειρίζεται τον πόλεμο.
Στην αρχή μοιάζει να τον απομυθοποιεί αφού βάζει την Ωραία Λουπίτα – Ελένη να αγανακτεί γιατί χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα για τον θάνατο τόσων ανθρώπων, ενώ η πραγματική αιτία ήταν ο έλεγχος των εμπορικών δρόμων και τα συνακόλουθα κέρδη.
Πολύ ωραία! Γρήγορα όμως η πολιτική οικονομία του πολέμου εξαφανίζεται και στη θέση της εμφανίζεται μια διαχρονική πανανθρώπινη τραγωδία.
Ο πόλεμος παρουσιάζεται ως η σκοτεινή μοίρα όλων των πολιτισμών, μια αιώνια παραφροσύνη που κυριεύει τους ανθρώπους, τους τραυματίζει και δοκιμάζει τη συνείδησή τους. Το πολιτικό, δηλαδή, γίνεται υπαρξιακό και η ιστορία εμφανίζεται ως ανθρώπινη φύση.
Αντί να απομυθοποιεί τον πόλεμο, ο Νόλαν τον μετατρέπει σε έναν νέο μύθο, πιο βολικό για τις σύγχρονες φιλελεύθερες ανησυχίες – και την αμερικανική εξουσία.
Επιπλέον, κάνει αυτό που Μπαρτ περιέγραφε ως «εμβολιασμό» - ένα σύστημα εισάγει εκ των προτέρων μια μικρή, ελεγχόμενη δόση από το αντίθετό του - παραδέχεται δηλαδή ότι έχει προβλήματα, λάθη, αδικίες, με σκοπό να αποτρέψει τη συνολικότερη αμφισβήτησή του.
Ο Νόλαν δίνει άπλετο χώρο στο κακό του πολέμου, το οργανώνει όμως γύρω από την εσωτερική μεταμόρφωση του Οδυσσέα – ως τη δοκιμασία που θα τον καταστήσει πιο ανθρώπινο, γίνεται το υλικό της αναγέννησής του.
Έτσι, η ενοχή μετατρέπεται σε πιστοποιητικό ηθικής ανωτερότητας. Επειδή ο ήρωας βασανίζεται για την εξουσία που άσκησε, μπορεί να επιστρέψει στην εξουσία!
Ο Οδυσσέας πίσω από τον Οδυσσέα
Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που αξίζει σχολιασμού – η δημόσια συζήτηση πριν και μετά το γύρισμα της ταινίας.
Άπειρα κείμενα και βίντεο για το πόσο μεγάλο και φαινομενικά αδύνατο είναι το εγχείρημα που ανέλαβε ο Νόλαν, τον τεράστιο προϋπολογισμό της ταινίας, τα ασύγκριτα εμπόδια που αντιμετώπισε, το μοναδικό (και αμφιελεγόμενο) καστ, τα εξεζητημένα εργαλεία που χρησιμοποίησε (ειδικό φιλμ IMAX).
Μαζί και δικές του εκμυστηρεύσεις για τις δυσκολίες και τις αμφιβολίες που είχε αλλά παρόλα αυτά ποτέ δεν το έβαλε κάτω. Για να επιστρέψει τελικά με το έργο ολοκληρωμένο και όλοι να υποκλίνονται στο μεγαλείο του.
Τι μας λένε όλα αυτά; Ότι ο πραγματικός Οδυσσέας δεν είναι ο ταλαίπωρος ήρωας του Ομήρου, ούτε ο μονόχνωτος Ματ Ντέιμον.
Είναι ο μεγάλος auteur – ο μοναδικός άνδρας που μπορεί να υποτάξει τον μύθο, την τεχνολογία, τη φύση και το κεφάλαιο στο δικό του προσωπικό όραμα.
Ο πραγματικός Οδυσσέας είναι ο Σερ Κρίστοφερ Νόλαν – δοξάστε τον!
Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.