Η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα — και όχι μόνο — υπό το πρίσμα της πολιτικής θεωρίας

Τι φοβάται πραγματικά το πολιτικό σύστημα;

από Ιωάννης Π. Ζώης

-15 Ιουνίου 2026

Το πολιτικό σύστημα δεν φοβάται πάντοτε έναν συγκεκριμένο αντίπαλο. Συχνά φοβάται κάτι βαθύτερο: το κενό εκπροσώπησης. Έναν χώρο κοινωνικής δυσφορίας που δεν έχει ακόμη αποκτήσει όνομα, ηγεσία, οργάνωση ή πολιτική μορφή, αλλά υπάρχει ήδη ως πίεση κάτω από την επιφάνεια της κανονικότητας.

Αυτό είναι ίσως το κεντρικό πρόβλημα της σημερινής συγκυρίας στην Ελλάδα, αλλά και σε πολλές δυτικές δημοκρατίες. Οι θεσμοί λειτουργούν, οι εκλογές διεξάγονται, οι κυβερνήσεις σχηματίζονται, τα κόμματα μιλούν. Το ερώτημα όμως είναι αν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αναγνωρίζουν ακόμη τον εαυτό τους μέσα σε αυτή τη λειτουργία. Διότι άλλο πράγμα είναι η τυπική λειτουργία της δημοκρατίας και άλλο η ουσιαστική αίσθηση εκπροσώπησης.

Ο Peter Mair περιέγραψε αυτή την κατάσταση ως «άδειασμα» της δυτικής δημοκρατίας. Τα κόμματα εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά απομακρύνονται από τις κοινωνικές τους ρίζες και μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε μηχανισμούς διακυβέρνησης. Ο Colin Crouch μίλησε για «μεταδημοκρατία»: οι δημοκρατικοί τύποι παραμένουν, αλλά η ουσιαστική πολιτική ενέργεια μεταφέρεται σε κλειστούς μηχανισμούς, επικοινωνιακά επιτελεία, τεχνοκρατικές ελίτ και οικονομικά κέντρα ισχύος. Το εξωτερικό περίβλημα παραμένει δημοκρατικό· το εσωτερικό περιεχόμενο όμως φτωχαίνει.

Η Ελλάδα έχει επιπλέον το βάρος μιας παρατεταμένης κρίσης που δεν ήταν μόνο δημοσιονομική. Ήταν κοινωνική, θεσμική, εθνική, ψυχολογική και αξιακή. Η κοινωνία πέρασε από απώλεια εισοδήματος, υποχώρηση της μεσαίας τάξης, αίσθηση μειωμένης κυριαρχίας, δημογραφική ανασφάλεια και θεσμική δυσπιστία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν το πολιτικό σύστημα μετέτρεψε αυτή την εμπειρία σε νέο συλλογικό νόημα ή αν περιορίστηκε στη διαχείριση της κόπωσης.

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό κενό. Δεν είναι απλώς ότι κάποιοι πολίτες διαφωνούν με την κυβέρνηση ή με την αντιπολίτευση. Είναι ότι πολλοί δεν βλέπουν στον διαθέσιμο κομματικό χάρτη μια πειστική γλώσσα για την εμπειρία τους. Η πολιτική μιλά για σταθερότητα, μεταρρυθμίσεις, ανάπτυξη, ευρωπαϊκό προσανατολισμό, κοινωνική προστασία. Όμως ένα μέρος της κοινωνίας ακούει κάτι άλλο: απόσταση, αυτοαναφορικότητα, διαχείριση χωρίς όραμα.

Η αποχή είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα. Δεν είναι πάντοτε αδιαφορία. Μπορεί να είναι άρνηση αναγνώρισης. Μπορεί να είναι σιωπηλή δήλωση ότι οι διαθέσιμες επιλογές δεν εκφράζουν το βίωμα του πολίτη. Όταν ο πολίτης δεν ψηφίζει, δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι δεν έχει πολιτική συνείδηση. Μπορεί να σημαίνει ότι δεν βρίσκει φορέα ικανό να τη σηκώσει.

Η Nadia Urbinati έχει δείξει ότι η σύγχρονη δημοκρατία κινδυνεύει όταν η εκπροσώπηση αντικαθίσταται από άμεση ταύτιση, επικοινωνιακή προσωποποίηση ή απλή διαχείριση της κοινής γνώμης. Η δημοκρατία δεν είναι μόνο έκφραση στιγμιαίων διαθέσεων. Είναι θεσμική σχέση ανάμεσα σε κοινωνία, κόμματα, λόγο και ευθύνη. Όταν αυτή η σχέση χαλάει, εμφανίζεται κρίση αντιπροσώπευσης.

Ο Pierre Rosanvallon, από άλλη οπτική, έχει αναλύσει την εποχή της δυσπιστίας. Οι πολίτες δεν αρκούνται πλέον στην ψήφο ανά τετραετία. Παρακολουθούν, αμφισβητούν, αποδοκιμάζουν, αποσύρονται, καταγγέλλουν. Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκην αντιδημοκρατικό. Είναι όμως ένδειξη ότι η παραδοσιακή νομιμοποίηση δεν επαρκεί. Η κοινωνία δεν ζητά μόνο να κυβερνηθεί. Ζητά να ακουστεί, να αναγνωριστεί και να πειστεί.

Σε αυτό το περιβάλλον, το μεγάλο πολιτικό ερώτημα δεν είναι ποιος προηγείται δημοσκοπικά. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει ήδη ένα ανεκπροσώπητο κοινωνικό σώμα που αναζητά μορφή. Αν υπάρχει, τότε το πολιτικό κενό δεν είναι παθητικό. Είναι ενεργό. Μπορεί να μην έχει ακόμη οργανωθεί, αλλά επηρεάζει ήδη τη συμπεριφορά των κομμάτων, των μέσων ενημέρωσης, των δημοσκόπων και των ελίτ.

Ο Martin Gurri έχει περιγράψει τη «εξέγερση του κοινού» απέναντι στην αυθεντία των θεσμών. Στην ψηφιακή εποχή, οι πολίτες δεν περιμένουν παθητικά να ενημερωθούν από κεντρικούς μηχανισμούς. Αμφισβητούν, αποδομούν, διαχέουν δυσπιστία, παράγουν αντι-λόγο. Το αποτέλεσμα είναι ότι η εξουσία χάνει το μονοπώλιο της ερμηνείας. Αυτό δεν γεννά αυτομάτως καλύτερη δημοκρατία. Γεννά όμως μια κοινωνία πολύ δυσκολότερη στη διαχείριση.

Αν το πολιτικό σύστημα φοβάται κάτι, είναι ακριβώς αυτό: ότι η διάχυτη δυσφορία μπορεί να αποκτήσει κοινή γλώσσα. Όσο η απογοήτευση παραμένει ιδιωτική, είναι ελεγχόμενη. Όσο η αποχή παραμένει αριθμός, είναι ερμηνεύσιμη κατά το δοκούν. Όσο η κοινωνική κόπωση δεν γίνεται συλλογική αυτοσυνείδηση, μπορεί να αγνοηθεί. Το κρίσιμο σημείο έρχεται όταν διαφορετικές εμπειρίες αρχίζουν να συναντώνται: οικονομική πίεση, θεσμική δυσπιστία, εθνική ανασφάλεια, πολιτισμική αμηχανία, αίσθηση εγκατάλειψης της περιφέρειας, εξάντληση της μεσαίας τάξης.

Ο Yascha Mounk και οι Steven Levitsky – Daniel Ziblatt έχουν δείξει ότι η κρίση των δημοκρατιών δεν εμφανίζεται πάντα ως πραξικόπημα ή θεσμική κατάρρευση. Συχνά εμφανίζεται ως βαθμιαία αποσύνδεση ανάμεσα στους πολίτες και στο φιλελεύθερο-δημοκρατικό πλαίσιο. Οι θεσμοί μένουν όρθιοι, αλλά η εμπιστοσύνη διαβρώνεται. Οι κανόνες τηρούνται, αλλά η κοινωνική πίστη προς αυτούς μειώνεται.

Στην Ελλάδα, το πρόβλημα παίρνει μια ειδική μορφή: η κανονικότητα συχνά παρουσιάζεται ως τελικό πολιτικό επίτευγμα. Όμως η κανονικότητα χωρίς προοπτική μπορεί να γίνει ακινησία. Η σταθερότητα χωρίς εκπροσώπηση μπορεί να μετατραπεί σε κενό. Και η διαχείριση χωρίς ιστορικό σχέδιο μπορεί να καταλήξει σε πολιτική αφυδάτωση.

Αυτό εξηγεί τη νευρικότητα του συστήματος απέναντι σε κάθε πιθανότητα νέας πολιτικής έκφρασης. Δεν φοβάται απαραίτητα το συγκεκριμένο σχήμα που μπορεί να προκύψει. Φοβάται την απόδειξη ότι υπάρχει κοινωνικό υπέδαφος για κάτι τέτοιο. Φοβάται ότι κάτω από την επιφάνεια της σταθερότητας υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν εκπροσωπείται. Φοβάται ότι η σιωπή δεν είναι συναίνεση. Φοβάται ότι η αποχή δεν είναι αδιαφορία. Φοβάται ότι η αναμονή μπορεί να γίνει πολιτική πράξη.

Γι’ αυτό το ερώτημα της εποχής δεν είναι μόνο ποιος κυβερνά. Είναι ποιος εκπροσωπεί. Δεν είναι μόνο ποιος διαχειρίζεται. Είναι ποιος εκφράζει. Δεν είναι μόνο ποιος ελέγχει τους θεσμούς. Είναι ποιος μπορεί να δώσει νόημα σε μια κοινωνία που δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τον εαυτό της μέσα στο υπάρχον πολιτικό λεξιλόγιο.

Η πολιτική αλλάζει όταν αλλάζει το κεντρικό ερώτημα. Και σήμερα το ερώτημα φαίνεται να μετακινείται: από το «ποιος μπορεί να κρατήσει τη χώρα σταθερή;» στο «ποιος μπορεί να μετατρέψει τη σταθερότητα σε συλλογική προοπτική;». Από το «ποιος μπορεί να κυβερνήσει;» στο «ποιος μπορεί να εκπροσωπήσει;».

Αυτό είναι το σημείο όπου η πολιτική παύει να είναι απλή επικαιρότητα και γίνεται ιστορία. Όχι επειδή έχει ήδη εμφανιστεί μια νέα απάντηση. Αλλά επειδή έχει γίνει ορατή η ανεπάρκεια των παλαιών απαντήσεων.

Το πολιτικό σύστημα, στην Ελλάδα και αλλού, δεν φοβάται πρωτίστως ένα πρόσωπο, ένα κόμμα ή ένα ποσοστό. Φοβάται την αποκάλυψη ότι η αντιπροσώπευση έχει αδειάσει από νόημα. Φοβάται ότι η κοινωνία μπορεί να αναζητήσει νέα γλώσσα. Φοβάται ότι το κενό μπορεί να αποκτήσει μορφή.

Και όταν ένα κενό αποκτήσει μορφή, τότε η πολιτική παύει να είναι διαχείριση. Γίνεται γεγονός.



Σύγχρονη βιβλιογραφία

Crouch, Colin. Post-Democracy After the Crises. Cambridge: Polity Press, 2020. Σύγχρονη επανεπεξεργασία της έννοιας της μεταδημοκρατίας μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, την κρίση νομιμοποίησης και την τεχνοκρατική διαχείριση.

Gurri, Martin. The Revolt of the Public and the Crisis of Authority in the New Millennium. San Francisco: Stripe Press, 2018. Κεντρικό έργο για την κρίση αυθεντίας των θεσμών στην ψηφιακή εποχή.

Krastev, Ivan, and Stephen Holmes. The Light That Failed: A Reckoning. London: Allen Lane, 2019. Χρήσιμο για την κρίση του φιλελεύθερου μοντέλου μετά το 1989 και την πολιτική αντίδραση απέναντι στον μιμητισμό της Δύσης.

Levitsky, Steven, and Daniel Ziblatt. How Democracies Die. New York: Crown, 2018. Ανάλυση της διάβρωσης των δημοκρατιών όχι κυρίως μέσω βίαιης κατάρρευσης, αλλά μέσω θεσμικής και κανονιστικής φθοράς.

Levitsky, Steven, and Daniel Ziblatt. Tyranny of the Minority: Why American Democracy Reached the Breaking Point. New York: Crown, 2023. Χρήσιμο για τη σύγχρονη συζήτηση περί θεσμικής στρέβλωσης, μειοψηφικής ισχύος και δημοκρατικής δυσλειτουργίας.

Mair, Peter. Ruling the Void: The Hollowing of Western Democracy. London: Verso, 2013. Θεμελιώδες έργο για το «άδειασμα» της κομματικής δημοκρατίας και την αποσύνδεση κομμάτων και κοινωνίας.

Moffitt, Benjamin. Populism. Cambridge: Polity Press, 2020. Συμπυκνωμένη και σύγχρονη εισαγωγή στη λογική του λαϊκισμού ως πολιτικού ύφους, στρατηγικής και μορφής εκπροσώπησης.

Mounk, Yascha. The People vs. Democracy: Why Our Freedom Is in Danger and How to Save It. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2018. Χρήσιμο για τη διάκριση ανάμεσα στη δημοκρατική βούληση και στους φιλελεύθερους θεσμικούς περιορισμούς.

Müller, Jan-Werner. Democracy Rules. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2021. Σύγχρονη θεωρία της δημοκρατίας ως πλουραλιστικής διαδικασίας αντιπροσώπευσης, σύγκρουσης και θεσμικού αυτοπεριορισμού.

Norris, Pippa, and Ronald Inglehart. Cultural Backlash: Trump, Brexit, and Authoritarian Populism. Cambridge: Cambridge University Press, 2019. Σημαντικό για τη σύνδεση κοινωνικής αλλαγής, πολιτισμικής ανασφάλειας και πολιτικής αντίδρασης.

Rosanvallon, Pierre. Good Government: Democracy beyond Elections. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2018. Κεντρικό για τη μετατόπιση της δημοκρατικής νομιμοποίησης πέρα από την εκλογική στιγμή.

Rosanvallon, Pierre. The Populist Century: History, Theory, Critique. Cambridge: Polity Press, 2021. Χρήσιμο για τη θεωρητική διάκριση ανάμεσα σε λαϊκισμό, αντιπροσώπευση και δημοκρατική κρίση.

Urbinati, Nadia. Me the People: How Populism Transforms Democracy. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2019. Ιδιαίτερα χρήσιμο για τη μετατροπή της αντιπροσώπευσης σε σχέση άμεσης ταύτισης ανάμεσα σε ηγέτη και «λαό».

Streeck, Wolfgang. How Will Capitalism End? Essays on a Failing System. London: Verso, 2016. Χρήσιμο για τη σχέση οικονομικής κρίσης, δημοκρατικής αποδυνάμωσης και κοινωνικής απονομιμοποίησης.


Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Διαβάζοντας τις ανακοινώσεις") είναι έργο του Αριστομένη Αγγελόπουλου.

ΠΗΓΗ:https://antifono.gr/i-politiki-katastasi-stin-ellada-kai-ochi-mono-ypo-to-prisma-tis-politikis-theorias/?fbclid=IwdGRjcASdVOxjbGNrBJ1U6WV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHk-mPbXmaZfnBMFDZed6wloDoDPsRsXErEjgMIDI63x5ZprOPQAKgMTtnf5T_aem_yFgO7R31G1Sb7V9bAkc6Qg


Ανάρτηση από:geromorias.blogspot.com